در میان یکی از خطبه‌های امام علی (علیه السلام) که پس از پیروزی در جنگ جمل و در شهر بصره برای مردم ایراد فرمودند، مردی بلند شد و از ان حضرت در خصوص فتنه سؤال کرد که آیا از رسول خدا (صلی الله علیه وآله) کلامی در این مورد شنیده‌اند یا خیر. حضرت پیشگویی‌های پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) را در خصوص بروز فتنه‌ها پس از رحلت ایشان را بازگو کرده و از قول پیغمبر (صلی الله علیه وآله) نیز اموال و دارایی مردم را سبب فتنه و آزمایش می‌دانند و می‌فرمایند:
«لَمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَوْلَهُ ﴿الم أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ﴾عَلِمْتُ أَنَّ الْفِتْنَهَ لَا تَنْزِلُ بِنَا وَ رَسُولُ اللَّهِ (صلى‏ الله‏ علیه‏ وآله) بَیْنَ أَظْهُرِنَا فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا هَذِهِ الْفِتْنَهُ الَّتِی أَخْبَرَکَ اللَّهُ بِهَا فَقَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ أُمَّتِی سَیُفْتَنُونَ بَعْدِی. فَقُلْتُ یَا رَسُولُ اللَّهِ أَ وَ لَیْسَ قَدْ قُلْتَ لِی یَوْمَ أُحُدٍ حَیْثُ اسْتُشْهِدَ مَنِ اسْتُشْهِدَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ وَ حِیزَتْ عَنِّی الشَّهَادَهُ فَشَقَّ ذَلِکَ عَلَیَّ فَقُلْتَ لِی أَبْشِرْ فَإِنَّ الشَّهَادَهَ مِنْ وَرَائِکَ فَقَالَ لِی إِنَّ ذَلِکَ لَکَذَلِکَ فَکَیْفَ صَبْرُکَ إِذاً.
فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ لَیْسَ هَذَا مِنْ مَوَاطِنِ الصَّبْرِ وَ لَکِنْ مِنْ مَوَاطِنِ الْبُشْرَى وَ الشُّکْرِ وَ قَالَ یَا عَلِیُّ إِنَّ الْقَوْمَ سَیُفْتَنُونَ بَعْدِی بِأَمْوَالِهِمْ وَ یَمُنُّونَ بِدِینِهِمْ عَلَى رَبِّهِمْ وَ یَتَمَنَّوْنَ رَحْمَتَهُ وَ یَأْمَنُونَ سَطْوَتَهُ وَ یَسْتَحِلُّونَ حَرَامَهُ بِالشُّبُهَاتِ الْکَاذِبَهِ وَ الْأَهْوَاءِ السَّاهِیَهِ فَیَسْتَحِلُّونَ الْخَمْرَ بِالنَّبِیذِ وَ السُّحْتَ بِالْهَدِیَّهِ وَ الرِّبَا بِالْبَیْعِ فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَیِّ الْمَنَازِلِ أُنْزِلُهُمْ عِنْدَ ذَلِکَ أَ بِمَنْزِلَهِ رِدَّهٍ أَمْ بِمَنْزِلَهِ فِتْنَهٍ .فَقَالَ بِمَنْزِلَهِ فِتْنَهٍ».
«چون خدا این آیت را فرستاد: ﴿الم، أَ حَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَ هُمْ لا یُفْتَنُونَ﴾، دانستم تا رسول خدا (صلی الله علیه وآله) در میان ماست، فتنه نتواند برخاست. پرسیدم اى رسول خدا، این فتنه‏اى که خدا تو را از آن خبر داده چیست :فرمود: «اى على امّت من پس از من به زودى دچار فتنه گردند.» گفتم: اى رسول خدا روز احد که از مسلمانان گروهى به شهادت رسید، و شهادت نصیب من نگردید، بر من دشوار نمود، گفتى: اى على مژده باد تو را که شهادت به دنبالت خواهد بود. گفت: سخن بدین منوال است، شکیبایى تو آن هنگام بر چه حال است.
گفتم: اى رسول خدا نه جاى شکیبایى کردن است، که جاى مژده شنیدن و شکر گزاردن است، و گفت: «اى على پس از من، مردم به مال‌هاى خود فریفته شوند و به دین خویش بر خدا منّت نهند. رحمت پروردگار آرزو کنند، و از سطوت او ایمن زیند. حرام خدا را حلال شمارند، با شبهت‏هاى دروغ و هوس‌هایى که به غفلت در سر دارند. مى را نبیذ گویند و حلال پندارند. حرام را هدیّت خوانند و ربا را معاملت دانند».
گفتم: اى رسول خدا (صلی الله علیه وآله)، آن زمان آن مردم را در چه پایه نشانم از دین برگشتگان، یا فریفتگان فرمود: “فریفتگان».
امام علی (علیه السلام) شنوندگان خود را ضمن توصیه به تقوا و پرهیزگاری، به انفاق به اموال و بخشش در راه خدا ترغیب و تشویق می‌کند تا از این وسیله آزمایش برای کسب رضایت الهی استفاده نمایند و می‌فرمایند:
«وَ قَالَ تَعَالَى ﴿مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ وَ لَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ﴾ فَلَمْ یَسْتَنْصِرْکُمْ مِنْ ذُلٍّ وَ لَمْ یَسْتَقْرِضْکُمْ مِنْ قُلٍّ اسْتَنْصَرَکُمْ وَ لَهُ جُنُودُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ اسْتَقْرَضَکُمْ وَ لَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ .وَ إِنَّمَا أَرَادَ أَنْ یَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا».
«و گفته است: “کیست که به خدا وام دهد وامى نیکو، پس آن را براى وى دو چندان سازد و براى او مزدى بزرگ باشد. خدا از روى خوارى از شما یارى نمى‏خواهد، و از تنگدستى وام از شما نمى‏گیرد. از شما یارى خواسته حالى که سپاهیان آسمان‌ها و زمین در فرمان اوست، و نیرومند و حکیم است، و از شما وام مى‏گیرد و گنجینه‏هاى آسمان‌ها و زمین از آن اوست، و بى‏نیاز و حمید است.
او خواسته است شما را بیازماید تا کار کدام یک از شما بهتر آید».
ایشان با استشهاد به آیۀ قرآن کریم و وعده پاداش مضاعف برای کسانی که در راه خدا صدقه می‌دهند، باعث ترغیب و تشویق بیشتر مخاطبین خود به انفاق می‌گردد. ابن میثم نیز معتقدست:
«استعاره واژۀ قرض براى صدقات به مناسبت کثرت اوامر الهى در دادن صدقات و اداى این عبادت مالى است از این رو اوامر خود را به درخواست نیازمندى که خواهان وام است تشبیه فرموده است، و فایده این استشهاد و آنچه تا جمله أیّکم أحسن عملا بیان فرموده اعلام این مطلب است که: خداوند غنىّ مطلق و بى‏نیاز از آن است که از بندگانش یارى و وام بخواهد و هدف از این عنایت و مرحمت، آزمودن آنهاست».
امام علی (علیه السلام) موضوع تنگدستی و ابتلای الهی را از زاویه‌ای دیگر نیز مورد توجه قرارداده‌اند. آنجا که انسان در زمان تنگی رزق به وسیله ستودن و یا نکوهش صاحب نعمتی نیز آزمایش می‌گردد. چنان‌که حضرت در خطبه‌ای کوتاه و دعایی فرمودند:
«اللَّهُمَّ صُنْ وَجْهِی بِالْیَسَارِ وَ لَا تَبْذُلْ جَاهِی بِالْإِقْتَارِ فَأَسْتَرْزِقَ طَالِبِی رِزْقِکَ وَ أَسْتَعْطِفَ شِرَارَ خَلْقِکَ وَ أُبْتَلَى بِحَمْدِ مَنْ أَعْطَانِی وَ أُفْتَتَنَ بِذَمِّ مَنْ مَنَعَنِی وَ أَنْتَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ کُلِّهِ وَلِیُّ الْإِعْطَاءِ وَ الْمَنْعِ ” إِنَّکَ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدِیرٌ».
«خدایا به توانگرى آبرویم را نگاه دار، و به تنگدستى حرمتم را ضایع مگذار، تا روزى خواهم از بندگان روزیخوارت، و مهربانى جویم از آفریدگان بد کردارت. و به ستودن کسى مبتلا شوم که به من عطایى ارزانى داشته، و به نکوهیدن آن کس فریفته گردم که بخشش خود را از من باز داشته و گذشته از این ـ گفتار ـ در بخشیدن و باز داشتن «تو بر همه چیز توانایى» و صاحب اختیار».
2.3. فرزندان
یکی از آزمایش‌های الهی که در قرآن کریم نیز به آن اشاره شده است، دارائی و فرزند می‌باشد. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرمایند:
﴿اِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ﴾
جز این نیست که اموال و اولاد شما آزمایشى هستند. و حال آنکه مزد فراوان نزد خداست.
«علت اینکه خداوند آنها را مایۀ آزمایش می‌داند اینست که آن دو از نعمت‌های جذاب زندگی دنیوی هستند و انسان‌ها به این دو نعمت گرایش و دلبستگی زیادی دارند و گاهی چنان جذب آنها می‌شوند که در هنگام قرار گرفتن بر سر دو راهی اطاعت از خداوند، جانب آنها را می‌گیرند و نافرمانی خدا را می‌کنند.» همچنان‌که در جای دیگر می‌فرماید:
﴿الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا﴾
«مال و فرزندان زینتى براى زندگى دنیا هستند».
در این خصوص روایتی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) چنین آمده است:
«گویند پیامبر اکرم روزى بر منبر خطبه مى‏خواندند و حسنین وارد مسجد شدند، در حالى که لباس نو به تن داشتند، لباس حسین (علیه السلام) به پایش گیر کرده و بر زمین خورد، حضرت که این منظره را مشاهده کردند از منبر پائین آمده، و هر دو را با خود بالاى منبر برده و نشاندند، سپس به خطبه ادامه داده و فرمودند: صَدقَ اللهُ حیَثُ قالَ اِنَما اَموالُکُم وَ اَولادُکُم فِتنَهٌ وَ الله لَما رَایتُ الحُسَینَ عثر بِطرفِ ثوبِه لَم اَملِک نَفسى حَتّى وَقَعتُ عَلَیه” (خداوند راست فرمود که اموال و اولاد شما وسیله آزمایش شما هستند به خدا قسم چون دیدم، حسین به وسیله جامه‏اش بر زمین خورد، تسلط بر نفس خود را از دست داده و به طرف او رفتم.
همچنین عشق افراطى به زن و همسر از عوامل بسیار مؤثر در عشق به فریب خوردن از دنیاست».
امام علی (علیه السلام) در خطبه ارزشمند قاصعه هنگام بی ارزش دانستن ارزش‌ها و رسوم جاهلی، تذکر می‌دهند که مال و فرزند اسباب آزمایش و امتحان هستند و می‌فرمایند:
«فَلَا تَعْتَبِرُوا الرِّضَى وَ السَّخَطَ بِالْمَالِ وَ الْوَلَدِ جَهْلًا بِمَوَاقِعِ الْفِتْنَهِ وَ الِاخْتِبَارِ فِی مَوَاضِعِ الْغِنَى وَ الْإِقْتَارِ
فَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى ﴿أَ یَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَ بَنِینَ نُسارِعُ لَهُمْ فِی الْخَیْراتِ بَلْ لا یَشْعُرُونَ﴾».
«پس مال و فرزندان را میزان خشم یا خشنودى خدا مى‏انگارید، و آزمایش و امتحان ـ او ـ را نشانه توانگرى و توانایى مپندارید، و خداى سبحان و تعالى فرمود: “آیا مى‏پندارید این که ما آنان را به داشتن مال و پسران مدد مى‏نماییم،

مطلب مرتبط :   دعایی، روزنامه، کیهان، مطبوعات