دانلود پایان نامه
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصلاول:کلیاتتحقیق 1- 1- ضرورت طرح —————————————————— 2 1-2- بیان مسئله——————————————————— 2 1-3- فرضیهها ———————————————————- 3 1-4- اهداف تحقیق —————————————————— 4 1-5- پرسشهای تحقیق ————————————————— 4 1-6- جنبۀ نوآوری وجدیدبودن تحقیق —————————————– 4 1-7- روش تحقیق ——————————————————- 4 1-8- پیشینه تحقیق——————————————————- 5
فصل دوم:شناخت موضوعطراحی 2- 1- معماری و فرهنگ ————————————————— 7 2- 1- 1- فرهنگ چیست؟ ————————————————- 7 2- 1- 1- 1- پیشینه واژه فرهنگ——————————————– 8 2- 1- 1-2- ریشه واژه فرهنگ ——————————————– 9 2- 1- 1-3- معتای امروزی واژه فرهنگ از نظر بعضی از صاحب نظران —————– 0 1 2- 1-2- رابطه فرهنگ و معماری ——————————————– 1 1 2- 1-3- کارکرد و مظاهر فرهنگ در معماری ———————————— 2 1 2- 1-4- الگوهای فرهنگی و نمودهای معماری ———————————- 6 1 2- 1-5- ارتباط بین الگوهای فرهنگی و معماری ——————————— 6 1 2- 1-5- 1- اهمیت مفهوم شکل و فرم در معماری ——————————- 21 2- 1-5-2- عوامل فرهنگی موثر در شکل گیری فضای معماری———————- 21 2- 1-6- انحطاط معماری ایران ——————————————— 22 2-2- حس مکان ——————————————————– 24 2-2- 1- معنای حس مکان ———————————————— 24 2-2-2- ارتباط بین فرهنگ و ایجاد حس مکان ———————————- 27 2-2-3- اهمیت حس مکان در ارتقای کیفیت فضای معماری ————————- 27 2-2-4- عوامل شکل دهنده حس مکان ————————————— 28
ط 2-2-4- 1- عوامل موثر در تقویت حس مکان———————————- 32 2-3- باغ سازی ——————————————————— 34 2-3- 1- باغ ایرانی—————————————————— 34 2-3- 1- 1- پیشینه تاریخی باغ در ایران ————————————– 35 2-3- 1-2- ساختار و عناصر باغ ایرانی دردوران باستان ————————— 36 2-3- 1-3- انواع باغ های ایرانی ——————————————- 39 2-3- 1-4- اصول طراحی باغ ایرانی —————————————- 42 2-3- 1-5- هماهنگی و سازگاری معماری و طبیعت —————————– 45 2-3- 1-6- ورودی در باغ ایرانی —————————————— 45 2-3-2- بررسی نقش باغ سازی در ارتقاء حس مکان در معماری و باغ سازی سنتی ایرانی —– 48 2-4- معماری و هنر در مازندران ——————————————— 49 2-4- 1- هنرهای بومی و سنتی مازندران ————————————— 49 2-4-2- معماری سنتی و بومی مازندران ————————————— 50 2-4-3- باغ سازی در مازندران ——————————————— 54 2-4-3- 1- ویژگیهای باغسازی مازندران باتأکید بر عصر صفویه ——————– 55 2-5- نتیجه گیری ——————————————————– 61
فصل سوم:نمونه موردی 3- 1- فرهنگسرای خاوران (جوان)——————————————— 63 3-2- فرهنگسرای نیاوران ————————————————– 70 3-2- 1- بررسی از نظر اقلیم ———————————————– 73 73 —————————————————– اﺮﺴﮕﻨﻫﺮﻓ -2-2-3 3-2-3- سر در ورودی ————————————————– 74 3-2-4- حیاط مرکزی ————————————————— 77 81 —————————————————— ﻪﻧﺎﺧرﺎﮕﻧ -5-2-3 3-2-6- بخش اداری —————————————————- 82 83 —————————————————— نارﻮﺘﺳر -7-2-3 3-2-8- سالن گوشه —————————————————- 83 83 ——————————————————-ﻪﻧﺎﺨﺑﺎﺘﮐ -9-2-3 3-2- 0 1- مجسمهها —————————————————- 84 3-3- فرهنگسرای ملل (امیرکبیر)———————————————- 86
ی 3-3- 1- تاریخچه عمارت قیطریه——————————————– 87 3-4- مرکزملی هنر و فرهنگ ژرژ پمپیدو (Pompidou Georges Centre) —————— 88 3-4- 1- تاریخچه —————————————————— 89 3-4-2- مشخصات ساختمان ———————————————- 90 91 ——————————————————-یرﺎﻤﻌﻣ -3-4-3 3-5- مجموعه فرهنگی ژان ماری تجیبائو(Centr Cultural Tjibaou Marie-jean) ———— 94 3-5- 1- معرفی سایت پروژه (شبه جزیره نیوکالدونیا) —————————— 96 3-5-2- مسابقه طراحی ————————————————– 97 3-5-3- تبدیل سازههای بومی به های تک- تک لایه ای —————————- 98 3-5-4- فضای داخلی ————————————————— 99 3-6- معبد و موزه آکشاردهام (Museum and Temple Akshardham) ——————- 1 0 1 3-6- 1- تاریخچه ساخت بنا ———————————————– 1 0 1 3-6-2- طرح ساختمان ————————————————– 2 0 1 3-7- نتیجه گیری ——————————————————– 5 0 1
فصل چهارم: برنامهفیزیکی، ضوابط واستانداردها 4- 1- مطالعه و تعیین عناصر اصلی مجموعه ————————————– 8 0 1 4-2-حوزه اداری ——————————————————– 9 0 1 4-2- 1- اتاق مدیریت ————————————————— 0 1 1 4-2-2- اتاق منشی —————————————————- 0 1 1 4-2-3- اتاق معاون—————————————————– 0 1 1 4-2-4- اتاق کارمندان ————————————————— 1 1 1 1 1 2 ——————————————————- ﯽﻧﺎﮕﯾﺎﺑ -5-2-4 4-2-6- اتاق جلسات ————————————————— 2 1 1 4-2-7- اتاق رایانه —————————————————– 2 1 1 4-2-8- آبدارخانه و سلف کارمندان —————————————– 3 1 1 1 1 3 —————————————————— ﻪﻧﺎﺧزﺎﻤﻧ -9-2-4 4-2- 0 1- سرویس بهداشتی ———————————————– 3 1 1 4-3- حوزه آموزشی و کتابخانه ———————————————- 4 1 1 4-3- 1- حوزه آموزشی ————————————————– 4 1 1 4-3- 1- 1- نور و روشنایی محیطهای آموزشی ——————————— 4 1 1
ک 4-3- 1-2- کلاسهای درس ——————————————— 4 1 1 4-3- 1-2- 1- کلاسهای نظری —————————————— 5 1 1 4-3- 1-2-2- کلاسهای عملی —————————————— 5 1 1 4-3- 1-2-3- کلاس سمعی و بصری ————————————– 7 1 1 4-3- 1-3- دفاتر کار اساتید و مربیان ————————————— 7 1 1 1 1 8 ——————————————————-ﻪﻧﺎﺨﺑﺎﺘﮐ -2-3-4 4-3-2- 1- ساختار کلی کتابخانه —————————————— 8 1 1 4-3-2-2- بخش نگهداری کتاب (مخزن) ———————————— 8 1 1 4-3-2-3- نگهداری سایر منابع فارسی و لاتین ——————————– 20 1 4-3-2-4- سایت کامپیوتر ———————————————- 21 1 4-3-2-5- سالن مطالعه ———————————————— 21 1 1 21 ———————————————- یزادﺮﭘرﻮﻧ -1 -5-2-3-4 1 22 ——————————————— عﻮﺒﻄﻣ ﻪﯾﻮﻬﺗ -2-5-2-3-4 1 22 ——————————————- ﻪﻌﻟﺎﻄﻣ یﺎﻫﺰﯿﻣ -3-5-2-3-4 4-4- حوزه نمایشگاه و آمفی تئاتر——————————————— 24 1 4-4- 1- نمایشگاه —————————————————— 24 1 4-4- 1- 1- نورپردازی نمایشگاه ——————————————- 25 1 4-4- 1-2- سرویس بهداشتی نمایشگاه ————————————– 26 1 4-4-2- آمفی تئاتر —————————————————– 26 1 4-4-2- 1- بخش اداری سالن ——————————————– 27 1 4-4-2-2- فضای انتظار بیرونی ——————————————- 27 1 4-4-2-3- فضای انتظار داخلی (سرسرا) ————————————- 27 1 4-4-2-4- سالن اصلی نمایش——————————————– 28 1 4-4-2-5- اتاق نور و صدا ———————————————- 29 1 4-4-2-6- پشت صحنه ———————————————— 30 1 4-4-2-7- اتاق کارگردان ———————————————– 30 1 4-4-2-8- پش اتاق استراحت گروه —————————————- 30 1 4-4-2-9- اتاق گریم————————————————– 30 1 4-4-2- 0 1- اتاق تعویض لباس ——————————————- 30 1 4-4-2- 1 1- اتاق مطالعه ———————————————— 31 1 1 31 —————————————————–ﻪﻓﻮﺑ -1 2-2-4-4
ل 4-4-2-3 1- سرویس بهداشتی——————————————– 31 1 4-5- حوزه اطلاع رسانی و خدماتی ——————————————- 32 1 4-5- 1- ورودی ——————————————————- 32 1 4-5-2- قسمت نگهبانی————————————————– 33 1 1 33 ——————————————————— ﯽﺑلا -3-5-4 1 34 —————————————————— نارﻮﺘﺳر -4-5-4 4-5-5- چایخانه و تریا ————————————————– 36 1 1 36 —————————————————— هﺎﮕﺷوﺮﻓ -6-5-4 4-5-7- نماز خانه—————————————————— 37 1 1 37 —————————————————— ﮓﻨﯿﮐرﺎﭘ -8-5-4 1 37 ——————————————————تﺎﺴﯿﺳﺄﺗ -9-5-4 4-5- 0 1- انبارهای عمومی ———————————————- 37 1 4-5- 1 1- سرویس بهداشتی ———————————————– 38 1
فصل پنجم: مطالعات منطقهای وتحلیل سایت 5- 1- شناخت وضعیت اقلیمی استان مازندران ————————————- 41 1 5-2- موقعیت جغرافیایی استان مازندران —————————————- 42 1 5-3- دریای مازندران —————————————————– 42 1 5-4- عوامل مؤثر بر اقلیم استان مازندران —————————————- 43 1 5-4- 1- توده های هوایی مؤثر بر آب وهوای استان مازندران ————————- 44 1 5-4-2- ناهمواری ها ————————————————— 45 1 5-4-3- پوشش گیاهی استان مازندران —————————————- 46 1 1 46 ———————————————————- دﺎﺑ -4-4-5 1 47 ——————————————————– شرﺎﺑ -5-4-5 5-5- تحلیل سایت ——————————————————- 47 1 5-5- 1- شناخت بستر طرح در مقیاس شهر————————————- 47 1 5-5-2- ابعاد سایت —————————————————- 49 1 5-5-3- عوارض سایت ————————————————– 49 1 5-5-4- دسترسی سایت————————————————– 50 1 5-5-5- مکانیابی عناصر فرهنگسرا —————————————— 50 1 5-5-6- نظام ارتباطی ————————————————— 51 1
م 1 51 —————————————————- ﯽﻫﺪﻧﺎﻣزﺎﺳ -7-5-5 5-5-8- تصویر انتزاعی طرح (پلان و حجم) ———————————— 52 1 5-6- نتیجهگیری ——————————————————– 52 1
فصلششم: روندطراحی 6- 1- روند طراحی مجموعه ————————————————- 54 1
مراجع ————————————————————— 57 1
فهرست پلانها پلان اندازه گذاری طبقه همکف پلان مبلمان طبقه همکف پلان اندازه گذاری طبقه اول پلان مبلمان طبقه اول نماها برش ها سایت پلان تصاویر1

فصل اول
کلیات تحقیق
2
ضرورت طرح
با توجه به فرهنگ غنی ایرانی، ما نیاز داریم جهت باز زنده سازی آن و معرفی آن به جهانیان (با توجه به
توریستی بودن منطقه) تلاش کنیم. در این پروژه سعی بر آن است تا در راستای معرفی فرهنگ و آموزش
هنرهای بومی، کلاسهای آموزشی در فرهنگسرا برگزار شود و با طراحی باغ به سبک دوره صفویه فرهنگ
غنی و قدمت شهر را به همگان معرفی کنیم.
1-2- بیان مساله
فرهنگسرا ساختمانی است که در آن یک یا چند نهاد فرهنگی فعالیت دارند. در فرهنگسراها معمولاً شرایطی
برای آموزش امور گوناگون فرهنگی و اجتماعی و همچنین آموزش پیشهها و هنرهای گوناگون مانند
نگارگری، کوزهگری، خیاطی و جزاینها فراهم میگردد. برخی از فرهنگسراها کتابخانه و انتشارات ویژه خود
را نیز دارا هستند. برخی از فرهنگسراها بجز پوشش دادن منطقه خود به فعالیتهای فرامنطقهای نیز
میپردازند. بسیاری از فرهنگسراها ویژهکار (تخصصی) اند یعنی فعالیت خود را گرد یک گروه یا یک محور
کاری کرده متمرکز میسازند.
فرهنگ، در موج تقابل فرهنگی در جهان و رویکرد جدید بین المللی نسبت به این موضع، جایگاه ویژه ای
در دست دارد. بناهای فرهنگی، به عنوان مظاهر و نمادهایی از فرهنگ و معماری (که رابطه ای تنگاتنگ با
فرهنگ جامعه دارد) میتوانند عواملی موثر و معرف از موضع مذبور باشد (خیری، 386 1). با توجه به فرهنگ
کهن و دیر پای 0 250 ساله ی کشورمان (و کمبود فضای فرهنگی در محدوده ی سایت مورد نظر) احداث
فضاهایی از قبیل فرهنگ سرا لازم به نظر می رسد. با توجه به کمبود چنین فضاهای در شهرستان ساری و
علاقه به باز زنده سازی ویژگی های فرهنگی – اجتماعی این منطقه سعی در انتخاب موضوع فرهنگسرا
شده است.
در ایران تا امروز چندین فرهنگسرا در شهرهای مختلف برپا شده است. باتوسعه روزافزون شهرها که
ساختاری پیچیده و و در مواردی ناهماهنگ از رفتارهای اجتماعی و بعضی فضاهای زیستی بی هویت را
موجب شده است، یکی از موثرترین راه کارها می تواند ایجاد فرهنگسرا ها با هدف ارتقاء فرهنگی اقشار
مختلف اجتماع بویژه جوانان باشد.
آنچه امروز در جامعه ایران، مخصوصا نسل جوان، موثر واقع می افتد پیوند دو وجه فرهنگ است. یعنی
اطلاع رسانی و آگاهی و آموزش دانش ها و پیشرفتهای علمی از یک سو و از سوی دیگر پیوند او با هویت
ملی و مرزبومی که در آن مبتلا شده و پرورش یافته است . برای آنکه جوان یا نوجوان در دنیای بی هویت
3
دانش و فن آوری خود را غرقه نبیند، بهترین پیوند با جامعه اش همان فرهنگ است تا بتواند از این را ه به
خود و جامعه اش بازگردد (خلیلی جهرمی، 389 1).
تحقیق حاضر تلاشی در جهت به وجود آوردن محملی برای تقویت پیوند میان فرهنگ و جوانان ایران
میباشد. انتخاب محوطهای که از حیث وسعت و دید و تسلط بر طبیعت دارای ویژگیهای تشخصدهنده به
طرح باشد ضرورتی انکارناپذیر است.
مازندران تاریخ بسیار دیرینه دارد و از فرهنگ غنی برخوردار است و ضروری است که فضا و جایگاهی
ایجاد شود که ویژگی های خاص فرهنگی مردمان آن معرفی و احیا گردد. با برپایی همایش ها، مراسم
خاص و مناسبتی، اقشار مختلف مردم را با فرهنگ مازندرانی از قبیل موسیقی، پوشاک، غذا و آیینهای
استان پیوند دهیم چرا که فرهنگ، آداب و رسوم، پوشاک و غذاهای مازندرانی باید به عنوان بخشی از
سرمایهی این مملکت عرضه شود.
باغ ایرانی حاصل تعامل سازنده فرهنگی بین انسان و طبیعت است. در فرهنگ ایرانی طبیعت به مثابه بستری
برای رشد و تعالی انسان است، ایرانیان با احترام کامل به طبیعت آنها را در کنار هم سامان داده و محصولی
را به نام باغ ایرانی پدید می آورند. باغسازی ایرانی در دوره های مختلف تاریخی رشد و توسعه یافته است.
بسیاری از محققین، باشکوهترین عصر باغسازی ایران را در دوره صفویه می دانند. شاه عباس صفوی
کاخ- باغهای باشکوهی را در خطه مازندران بنا نموده که بعضی از آنها همچنان به یادگار باقیمانده است.
حال مسئله این است که باتوجه به پیشینه تاریخی این منطقه، چگونه می توان از باغ سازی دوره صفویه
کمک گرفت و باغی را ایجاد کرد که در ترکیب با فرهنگسرا قرار گیرد و بتواند به ارتقای کیفیت کالبدی و
فضایی آن کمک کند؟ در این راستا طراحی مجموعه فرهنگسرای هنر های بومی تلاشی است درجهت
ارتباط بین معماری گذشته و معماری جدید ، که درتلفیق با فضای شهری و بافت تاریخی شهر شکل گرفته
است.مسئله دیگر در این تحقیق این است که آیا استفاده از اصول معماری بومی و سنتی در طراحی کالبدی
و فضایی فرهنگسرا می تواند به ارتقای فرهنگ عامه و معرفی فرهنگ بومی منطقه کمک کند؟
فرهنگسرای مورد نظر فضاهای متنوعی را از قبیل: گالری، کتابخانه، انتشارات، کلاس های آموزشی، گالری
نقاشی وآمفی تئاتر در متن یک باغ طراحی شده با توجه به اصول باغ سازی ایرانی، دارا می باشد.
1-3- فرضیهها
1. طراحی باغ فرهنگسرا با بهره گیری از ویژگی های باغ سازی ایرانی می تواند به ارتقای کیفیت
کالبدی و فضایی آن کمک کند.
4
2. بهره گیری از اصول معماری بومی و سنتی در طراحی کالبدی و فضایی فرهنگسرا می تواند به
ارتقای فرهنگ عامه و معرفی فرهنگ بومی منطقه کمک نماید.
1-4- اهداف تحقیق
1. اهداف فرهنگی: تقویت هویت فرهنگی شهروندان بوسیله معرفی هنرهای سنتی و بومی محلی
2. اهداف اقتصادی: تقویت صنعت گردشگری و معرفی هنرهای بومی و محلی به گردشگران
3. اهداف اجتماعی: ارتقای فرهنگ عامه و معرفی فرهنگ بومی منطقه
1-5- پرسشهای تحقیق
1. در طراحی فرهنگسرا، استفاده از باغ سازی ایرانی چگونه می تواند به ارتقای کیفیت کالبدی و
فضایی آن کمک کند؟
2. آیا استفاده از اصول معماری بومی و سنتی در طراحی کالبدی و فضایی فرهنگسرا می تواند به
ارتقای فرهنگ عامه و معرفی فرهنگ بومی منطقه کمک کند؟
1-6- جنبۀ نوآوری وجدیدبودن تحقیق
جنبه جدید بودن این موضوع در استفاده از ویژگی های باغسازی ایرانی در شمال ایران در ترکیب با
ساختمان فرهنگسرا جهت ارتقاء کیفیت کالبدی و فضایی و همچنین تقویت هویت و فرهنگ بومی منطقه
می باشد.
1-7- روش تحقیق
الف : نوع روش تحقیق:
روش تحقیق توصیفی – تحلیلی از نوع مطالعه موردی می باشد. روش جمع آوری اطلاعات کتابخانهای و
میدانی است. با استفاده از مطالعات اسنادی و کتابخانه ای به بررسی مبانی نظری و تجربیات ایران و جهان
پرداخته خواهد شد. با استفاده ازمطالعات اسنادی و کتابخانه ای و از طریق برداشت میدانی به شناخت وضع
موجود اقدام می گردد.در تجزیه و تحلیل مسائل موجود روش تحلیلی با استفاده از جداول و نمودارها به
کار برده می شود.فرآیند پژوهش به شرح زیر میباشد:
1- جمع آوری اطلاعات
2- طبقه بندی اطلاعات
5
3- تحلیل اطلاعات
4- جمع بندی و نتیجه گیری اطلاعات
5- تدوین چشم انداز
6- گزینه های طراحی و انتخاب گزینه بهینه
7- طرح پیشنهادی
ب.روش گردآوری اطلاعات(میدانی،کتابخانه ای وغیره) : میدانی ، کتابخانه ای
پ.ابزارگردآوری اطلاعات (پرسشنامه،مصاحبه،مشاهده،آزمون وبانک های اطلاعاتی وشبکه های کامپیوتری
وماهواره ای وغیره): پرسشنامه ، مصاحبه ، مشاهده
ت.روش تجزیه وتحلیل اطلاعات
1-8- پیشینه تحقیق
فرهنگسرای بهمن نخستین فرهنگسرای تهران بعد از انقلاب است که در جنوب پایتخت در مکان سابق
کشتارگاه تهران فرهنگسرای بهمن توسط کرباسچی شهردار وقت تهران برپا شده است و در
منطقه 6 1 شهرداری تهران واقع گردیده است. امکانات فرهنگی و هنری، ورزشی و مذهبی و آموزشی
برای گروههای سنی مختلف در این فرهنگسرا وجود دارد.
در میان تحقیقات انجام شده در این زمینه می توان موارد زیر را نام برد:
فرهنگسرای فرش در باغ ایرانی (احصایی، 387 1)
فرهنگسرای کودک (در شهر اوز) (دلکش، 387 1)
فرهنگسرا در رشت (خیری، 386 1)
فرهنگسرای زندیه (پاک باز، 386 1)
از جمله باغ- فرهنگسراهای ساخته شده در ایران می توان به فرهنگسرای ارسباران به منظور یاری رساندن
به شکوفایی استعدادهای هنری جوانان در آبان سال 374 1، فرهنگسرای امیر کبیر واقع در پارک قیطریه،
فرهنگسرای اشراق در منطقه 4 تهران، فرهنگسرای نیاوران در شمال شرق تهران در محله نیاوران توسط
کامران دیبا، فرهنگسرای شفق در پارک شفق در خیابان جمال الدین ااسد آبادی، فرهنگسرای باغ وثوق
الدوله و فرهنگسرای سرو در ضلع پارک ساعی اشاره کرد
فصل دوم
مبانی نظری
7

2-1- معماری و فرهنگ
اگر معماری را ساخت و ساز براساس اندوخته های ذهن بدانیم، در می یابیم که شکل و نظام سازماندهی شهر
و معماری هر منطقه متاثر از محیط فرهنگی آن است. پس می توان گفت که اساساً شناخت معماری هر منطقه
از طریق شناخت لایههای مختلف تأثیرات فرهنگی امکان پذیر است.
عدهای اینگونه معتقدند که معماری نیز همانند لباس و سایر وسایل انسانی وسیلهای است برای تطابق با محیط
بدون تغییر ساختار بدن انسان و آنچه این تطابق را ممکن میسازد فرهنگ و یا به عبارتی نظام ذهنی اوست.
بدین لحاظ است که بنا را میتوان نهاد و پدیده اساسی فرهنگ و نشانه یک باور دانست. تا حدی که حاضر
است خواستههای خود را بر مشکلات اجرایی و اقتصادی برتری دهد (مظفر و همکاران، 391 1). شکل 2- 1: معماری، فرهنگ و مکان
2- 1-1- فرهنگ چیست؟
فرهنگ از جمله کلماتی است که در متون مختلف از کاربرد گسترده ای برخوردار است و همین گستردگی بر
ابهام و پیچیدگی آن می افزاید. البته این وسعت استفاده نشانه ابعاد بسیارپنهان فرهنگ است که آن را قادر به
نفوذ در امور مختلف می سازد. اهمیت فرهنگ به میزانی است که بعضاً آن را سبب تمایز انسان از حیوان
می دانند و به عبارتی سخن از این به میان می آورند که “انسان حیوانی است با فرهنگ” و عده ای دیگر آن را
به مثابه حافظه ای برای جامعه می دانند. تاثیر فرهنگ صرفاً به جامعه برنمی گردد و آن را می توان عامل اولیه
ای برای اختلافات فردی نیز دانست. همین برداشتهای متنوع؛ این امر را ضروری می سازد تا بیش از پیش از
پرداختن به جایگاه آن در مطالعات معماری و بررسی ابعاد و تعاریف آن بپردازیم (مظفر و همکاران، 391 1).
8 شکل 2-2: فرهنگ در یک نگاه
فرهنگ را ادوارد تایلور1 (832 1-7 91 1)، مجموعه ای پیچیده ای
از دانشها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه که فرد به عنوان عضوی از جامعه خویش
فرامیگیرد تعریف میکند. هر منطقه از هر کشوری میتواند فرهنگی متفاوتی با دیگر مناطق آن کشور داشته
باشد. فرهنگ به وسیلهی آموزش، به نسل بعدی منتقل میشود؛ در حالی که ژنتیک به وسیلهی وراثت منتقل
میشود.
فرهنگ از آنجا که بر پایه زندگی رشد می کند و از درون زندگی جمعی موجودی به نام انسان سر بر
می آورد، خود موجودی است زنده و زایش و زندگی و مرگ دارد. فرهنگها از سادگی و حالت ابتدایی
قبیلهای بیرون می آیند، با اقتصاد و پیشه وری و صنعت پیشرفت میکنند و با خط و نوشته و علوم و
حکمت و ادبیات و هنر کامل تر وارد سیر تاریخ میشوند (دیبا، 378 1).
2- 1- 1- 1- پیشینه واژه فرهنگ
در بسیاری از متنهای کهن شعر و نثر فارسی، تا سده هفتم هجری این کلمه دیده میشود. از سده هفتم به
بعد، به ویژه وقتی واژههای برابر عربی، جای آن را میگیرند از متون ادبی یا غیر ادبی حذف میشود. تا آنکه
میرمجال الدین حسین بن فخرالدین حسن انجوی شیرازی، در سال 7 1 0 1 هجری قمری درهند کتاب لغتی
به نام جهانگیر گورکانی پادشاه هند به زبان فارسی مینویسد و آن را فرهنگ جهانگیری مینامند. از این پس
این کلمه به معنای کتاب لغت یا لغت نامه به کار میرود. مانند فرهنگ برهان قاطع، فرهنگ رشیدی، فرهنگ
معین و … گشایش فرهنگستان ایران در سال 4 31 1 شمسی، کاربرد تازه ای از واژه فرهنگ بوجود آورد و در
1
Edward Taylor
9
مقابل کلمه «آکادمی» در زبان فرانسه جای گرفت، به معنای انجمنی رسمی از اهل علم و ادب و هنر برای
پذیرش واژهها و آرایش و پیرایش زبان (دیبا، 378 1).
واژه فرهنگ را در ادبیات انگلیسی معادل کلمه “culture” می دانند که سابقه آن نسبت به معادل فارسی خود
کمتر می باشد. این واژه از نظر لغوی با معانی “کشت و زرع”، “پرورش حیوانات” و همچنین با مفهوم
“عبادات دینی” ارتباط داشته است. آنچه از این گونه ارتباطات لغوی درک می شود اشاره لغت “culture” به
پرورش و تربیت انسانی با هدفی خاص است. اما این لغت در میان اندیشمندان غرب که آن را به صورت
امروزی خود به کار می برند به طرق مختلف شرح داده شده که به نظر می رسد مشترکاتی می توان بین این
تعاریف به دست آورد (مظفر و همکاران، 391 1).
2- 1- 1-2- ریشه واژه فرهنگ
صورت پهلوی آن «فرهنگ» “hang -Fra” است که از پیشوند «فر»، به معنی پیش و ریشه باستانی ثنگ
“thang” به معنی کشیدن می باشد. هنگ در واژههای فارسی به معنی قصدو آهنگ است و آهختن و
آهیختن به معنای کشیدن و برآوردن از همین ریشه است که با افزودن فر به آن فرهیختن یا فرهختن به
معنی تربیت کردن و ادب آموختن میباشد(دیبا، 378 1).
واژه فرهنگ همانند بسیاری از واژهها در زبان فارسی در طول دوران شکلگیری و حیات خود، در
هماهنگی با سیر تحول افکار و ذهنیات انسانها، دچار تغییرات معنایی و کاربردی شده است.
در جدول 2-1 ریشه واژه ی فرهنگ در دوره های گوناگون ارائه شده است. جدول 2- 1: ریشه واژه فرهنگ (آشوری، 386 1) فرهنگ دهخدا لغت نامه دهخدا فرهنگ را متشکل از دو جزء (فر، پیشوند + هنگ از ریشه ثنگ اوستایی به معنی کشیدن، فرهختن و فرهنگ) میداند و آن را مترادف کشیدن و نیز به معنی تعلیم و تربیت قرار میدهد. فرهنگ معین در فرهنگ معین، واژه فرهنگ مرکب از دو واژه “فر” و “هنگ” به معنای ادب، تربیت، دانش، علم، معرفت و آداب و رسوم، تدبیر و چاره، عقل و خرد، واژهنامه و کتاب لغت ذکر شده است. فرهنگ رشیدی در فرهنگ رشیدی (قرن 1 1) آمده است: « فرهنج و فرهنگ، ادب و اندازه و حد هر چیزی، و ادب کننده و امر به ادب کردن». پهلوی ساسانی فرهنگ در پهلوی ساسانی به صورت «فره هنگ» آمدهاست که از دو جزء «فره» به معنای پیش و فرا؛ و «هنگ» به معنای کشیدن و راندن، ساخته شدهاست. در نتیجه «فرهنگ» به معنای پیشکشیدن و فراکشیدن است. به همین سبب است که در فارسیزبانان فرهنگ را سبب پیشرفت میدانند.
1 0
2- 1- 1-3- معنای امروزی واژه فرهنگ از نظر بعضی از صاحب نظران
در جهت روشن شدن معنای امروزی واژه فرهنگ از میان تعاریف موجود چند نمونه متفاوت بیان میشوند: جدول 2-2: تعاریف واژه فرهنگ (آشوری، 386 1) تایلور (انسان شناس انگلیسی) 871 1 فرهنگ کلیت درهم تافتهای است شامل دانش، دین، هنر، قـانون، اخلاقیـات، آداب و رسوم و هرگونه توانایی و عادتی که انسان به عنوان عضوی از جامعه به دست میآورد. کلاکن (انسان شناس امریکایی) 951 1 یک فرهنگ اشارتی است به راه و روش مشخص یک گروه از آدمیان یا طرح کامل زندگی آنان. یونسکو 997 1 فرهنگ کلیتی تام است از ویژگیهای مادی، فکری و احساسی که یک گروه اجتماعی را مشخص میکند. فرهنگ نه تنها هنر و ادبیات را در برمـیگیـرد، بلکه شامل آئینهای زندگی، حقوق اساسی نـوع بشـر و نظـامهـای ارزشـی سنتها و باورها میباشد. گیدنز (جامعه شناس انگلیسی) 989 1 فرهنگ عبارت اسـت از ارزشهـایی کـه اعضـای یـک گـروه معـین دارنـد. هنجارهایی که از آن پیروی میکنند و کالاهای مادی که تولید میکنند. علامه جعفری فرهنگ عبارت است از کیفیت یا شیوهای بایسته و یا شایسته برای آندسته از فعالیتهای حیات مادی و معنوی انسانها که مستند به طـرز تعقـل سـلیم و احساسات تصعیدشده آنان در حیات معقول تکاملی باشد.
به طور کلی در تعریف فرهنگ دو گونه تلاش صورت گرفته است که می توان آنها را به صورت کلی به
تعاریف سنتی و مدرن تقسیم نمود.
– تعاریف سنتی بیشتر به توصیف خصوصیات فرهنگ از قبیل پویایی، سازمان یافتگی، فرهنگ آموختگی ،
جامع، عام و وابسته بودن فرهنگ به نمادها می پردازند.
– تعاریف مدرن بیشتر به زندگی روزمره و شیوه و مرام زندگی اشاره دارند.
1 1 شکل 2-3: مظاهر گوناگون فرهنگ (دیبا، 378 1)
2- 1-2- رابطه فرهنگ و معماری
فرهنگ را در تعریفی کلی می توان محصول تلاشهای متفاوت انسان در راه خلق و آفرینش دانست که از
آزادی عمل واراده او سرچشمه میگیرد. مجموعه آداب، عقاید، باورها و سنن یک جامعه که عمدتاً از دورن
منبعث شده و در بدو امر نیز درون را تحت تاثیر قرار می دهند، فرهنگ را به وجود می آورند. گرایش اساسی
کمال طلبی پایه ریز شالوده فرهنگهاست. کمال طلبی زیر بنای جهان بینی فرهنگی را ساخته و مبانی فکری و
نظری آن را تنظیم میکند(دیبا، 378 1).
معماری همواره به عنوان بستر فرهنگ جهانی مطرح بوده است، این هنر والای انسانی با ترکیب مناسب
خود با علم هندسه، ریاضیات، نجوم و … از دیرباز خالق آثار زیبا و ماندگاری در اقصی نقاط گیتی شده
است.
نمی توان به معماری به عنوان علمی جدا از مقوله های فرهنگ، جامعه شناسی، سیاست، اقتصاد، روانشناسی
و … نگریست زیرا این هنر متعالی که همواره در طول تاریخ، به ید توانای معماران برجسته و فرهیخته،
دست به دست و سینه به سینه به ما رسیده است زیباترین تجلی و انعکاس فرهنگ و سنت درهر دوره
تاریخی بوده است.
فرهنگ
فرهنگ از تعامل انسانها
سرچشمه می گیرد
تعابیری که از فرهنگ
میشود در طول زمان و
در پی پیشرفت فکری و
اقتصادی بشر تعبیر
نموده است
فرهنگها به علت وابستگی به جوامع بشری خاص ممکن است با
یکدیگر در حالت تضاد یا توافق قرار گیرند. اما در هر صورت بر
یکدیگر اثر گذارند. حال هر چه ارتباط جوامع با یکدیگر
گستردهتر باشد، این اثر گذاری بیشتر است
فرهنگ عامل اصلی ایجاد هویت
فردی و اجتماعی بوده به زندگی
میرای انسان جنبه تاریخی میدهد.
آنچه که موجب زوال یا بالندگی
یک فرهنگ در طول تاریخ
میگردد، در توانائی آن در ایجاد
هویت خلاصه میشود.
1 2
دیگر نیازی به بررسی تاریخ و جامعه شناسی و … ادوار مختلف نداریم زیرا بهترین جلوه های فرهنگ
انسانی در همه زمینه ها کاملا در سیمای معماری هر منطقه و دیار منعکس است (قصری و خسروی،
.(1 382
معماری به عنوان یک پدیده اجتماعی از فرهنگ نشأت گرفته و بر آن تاثیر میگذارد و آینهای است از
اندیشههای انسان در رابطه با فضا، زیبایی شناسی، و فرهنگ. به همین سبب سبک معماری هر دوره انعکاسی از
فرهنگ و هنر آن محسوب میشود و با دگرگونیهائی که در سایر عرصه های زندگی و هنر به وقوع میپیوندد،
متناسب است و هر سبک جدید معماری بر اصول، روشها و سنتهای سبک پیشین استوار است، به همین
خاطر بین سبکهای گوناگون معماری رابطهای استوار وجود دارد و مرزبندی بین آنها دشوار به نظر
میرسد(دیبا، 378 1).
2- 1-3- کارکرد و مظاهر فرهنگ در معماری
آثار معماری هر سرزمین، روشنگر ویژگیهای جوامع آن سرزمین در زمینۀ اوضاع و احوال اجتماعی –
اقتصادی- سطح فنون و مهارتهای فنی، روشنگر فصول تمدن و حوادث تاریخی، میزان ذوق هنری وحس
و دریافت زیبائی (و ارائه مجدد آن به صورت آثار معماری) و نیز تعیین کننده مذهب و
جهانبینیهای فلسفی است، هم ازاینروست که باستانشناسان، مردمشناسان، تاریخ پژوهان، جامعه شناسان،
اکولوژیستها و روانشناسان قومی و روانکاوان شعور جمعی، و نیز پرستندگان هنر، به پژوهش درباره
جنبههای مختلف هنر معماری علاقمند و نیازمندند (تقیان و ستاری، 354 1). شکل 2-4: تصویری از برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم در یکی از شهرهای مناطق کویری ایران در اوایل قرن حاضر
1 3
فرهنگ به اعضای یک اجتماع انسانی در تطبیق با محیط زیست و تنظیم روابط اجتماعی قابلیتها و
آمادگیهای شکل گرفته و الگوداری میبخشد. بین فرد، جامعه و محیط تعادل برقرار میسازد، به سبب
ماندگاری و پایداری در طول زمان و مشترک بودن میان اعضای یک اجتماع، تداومبخش حیات اجتماعی و
وحدت بخش و انسجام دهنده ارزشهای جامعه است. از سوی دیگر از آنجا که در میان گروههای مختلف
انسانی و در رابطه با وضعیت طبیعی، جغرافیایی، اعتقادی و … مختلف شکل گرفته و در بین جوامع
گوناگون متفاوت است، از عوامل هویتی یک گروه انسانی محسوب میشود. در حقیقت “هر فرهنگ
الگوهای رفتاری ویژهای را در اعضایش میپروراند که با آن الگوها بتوانند بهتر و آسانتر خود را با محیط
زیست خود تطبیق دهند و روابط اجتماعی بین آنها به گونهای تنظیم گردد که کمترین تنشها را در روابط
داخلی خود داشته و در برخورد با جهان بیرون به گونهای رفتار کنند که به دوام و بقای اجتماع فرهنگی آنها
آسیب سهمگینی وارد نیاید. بنابراین الگوهای فرهنگی به طور آگاهانه و ناآگاهانه بر تمام رفتارها و
کنشهای اعضای جامعه نفوذ کرده و در تمام شئون زندگی آنان همواره حضور دارند (ثلاثی، 387 1). شکل 2-5: وجود هشتی در خانه ایرانی برای تعریف ورودی و درونگرایی
این الگوها که در اثر تعامل اعضای یک اجتماع انسانی با یکدیگر و با طبیعت زیستگاه خود در طول سالیان
متمادی شکل میگیرند، به صور گوناگون در نحوه تفکر، احساس و رفتار، شیوه زندگی، کلیه تلاشهای
مادی و معنوی آنان، از جمله در تمامی مصنوعات یک مجموعه انسانی، عینیت مییابند. از میان تمام
مصنوعات انسانی، شهر و معماری نیز به عنوان نمودهایی از تلاش انسانها در سامان دادن به جریان زندگی
1 4
خصوصی و عمومی خود در مراتب مادی و معنوی وجودشان، به واسطه انسانهای پدید آورنده خود در
ارتباط مستقیم با الگوهای فرهنگی قرار گرفته و ریشه در فرهنگ مردمان یک سرزمین دارند. در حقیقت
ساکنان یک محدوده فرهنگی و سرزمینی بر اساس ارزشها، باورها، فضای حاکم بر اندیشه و تلقی ذهنی
آنها از نظم، که خود متاثر از عوامل گوناگونی است، در بستر یک سرزمین با ویژگیهای جغرافیایی و اقلیمی
مشخص و در تعامل با شرایط اقتصادی، به سازماندهی و ایجاد نظم در محیط زندگی خود میپردازند و
ماحصل این فرایند طولانیمدت از تاثیر و تاثر عوامل فرهنگی و سرزمینی در یک جامعه انسانی، تکوین و
تجلی مفهوم معماری در معنای جامع و کامل خود است. همه محیطهای انسانساخت، نتیجه انتخاب
راهحلهایی از بین تمام گزینههای ممکناند. انتخابهای خاصی که جامعه روا و عرف میشمارد مظهر
فرهنگ آن جامعه است. در حقیقت یکی از راههای بررسی فرهنگ نظر کردن به عامترین انتخابهای جامعه
است. روایی انتخابهاست که در هر فرهنگ اماکن و بناها را از اماکن و بناهای فرهنگهای دیگر متمایز
میکند (راپاپورت، 387 1). شکل 2-6: حیاط اندرونی خانه طباطبائی ها در کاشان
بنابراین معماری پدیدهای فرهنگی و به این اعتبار پدیده بومی است. علیرغم آنکه معماری و شهر محصول
تاثیرگذاری عوامل متعددی نظیر اقلیم، جغرافیا، اقتصاد، ویژگیهای اجتماعی و فرهنگی و … هستند، اما در
میان عوامل یاد شده “فرهنگ” در تعامل با ویژگیهای محیطی، نقشی تعیینکننده در نحوه شکلگیری
محیطهای انسانساخت ایفا مینماید.
1 5 شکل 2-7: حیاط اندرونی خانه ایرانی
معماری و شهر به عنوان محیطهایی انسانساخت، به واسطه انسانهای پدیدآورنده آنها در ارتباط مستقیم با
الگوهای فرهنگی اجتماع انسانی بستر تکوین خود قرار گرفته و ریشههای خود را در فرهنگ مردمان آن
سرزمین محکم نمودهاند. به تاثیر باورهای فرهنگی بر معماری و شهر در مرتبه معنوی آن، آنجا که شهر در
باور انسان ایرانی مکانی میشود امن و مقدس در برابر جهان آشفته و ناامن خارج از آن و آنجا که معماری
تبلوری میشود از الگوهای مثالی موجود در ذهن انسان برای ایجاد نظمی مبتنی بر ایدههای ذهنی معنوی و
مقدس، تا این جهان را بر گونه مثالی از جهان کامل معنوی شکل دهد، نیز اشاراتی شد. شکل 2-8: خانه ای در یزد
بنابراین آنچه به عنوان معماری یک سرزمین خوانده میشود، در حقیقت چیزی نیست جز تجلی تعامل
الگوهای فرهنگی مردمان یک بوم با مختصات محیط طبیعی، در قامت عناصر مصنوع با هدف به سامان
نمودن جریان زندگی فردی و جمعی انسانها در مراتب گوناگون مادی و معنوی. معماری بیان مصنوع و
مادی ساختارها و الگوهای ذهنی انسانها در نحوه به سامان نمودن و نظم دادن به جریان زندگی، در انطباق
با شیوه زندگی، طبیعت، جغرافیا و… است. اما الگوهای فرهنگی و ساختارهای ذهنی، نه تنها در نحوه تلقی
1 6
انسانها از چیستی و مفهوم شهر و معماری (آنگونه که در مطلب پیشین به آن اشاره شد)، بلکه در صورت
شهر و معماری نیز قابل بازیابی و مشاهده است (ثلاثی، 387 1).
2- 1-4- الگوهای فرهنگی و نمودهای معماری
خانه فضایی است مرتبط که آدمی از دیرباز به طور روزمره از آن تاثیر گرفته و برآن تاثیر می گذارد و خانه
اولین فضایی است که آدمی احساس تعلق فضایی را درآن تجربه می کند احداث یک خانه پدیده ای
فرهنگی محسوب شده و شکل و سازمان فضایی آن به شدت تحت تاثیر فرهنگی است که به آن تعلق دارد
از طرفی دیگر با بررسی آموزشهای دینی و اسلامی در ارتباط با ویژگیهای خانه مطلوب با مقولاتی مانند
توصیه به داشتن حریم خانه پرهیز از اشراف متقابل نور درخانه پرهیز از بیهودگی ایجاد آرامش امنیت
سکون و .. مواجه می شویم لذا با توجه به فرهنگ غنی ایران زمین و همچنین براساس موارد مطرح شده
درمسکن مطلوب دراسلام نیاز به شناخت و بیان عناصر و ویژگیهای موجود درطراحی مسکن ایرانی
براساس فرهنگ ایرانی و مباحث مطرح شده دردین و شریعت احساس می شود (خجسته قمری، 390 1).
مردم واری از خصوصیات معماری اسلامی است که ریشه ای باستانی دارد، معماری برای مردم و توجه
به مخاطب برای طراحی ساختمان به عنوان اصلی مهم در ذهن معمار ایرانی به ساخت و ایجاد بسیاری
از طرحهای زیبا و ماندگار منجر شد . تناسبات و مقیاس انسانی در شهرسازی و معماری نقش مهمی
ایفا می کردند و در کنار عنایت به این مسائل توجه به بهره گیری از مصالح بوم آورد و هماهنگی با
طبیعت اطراف نیز به زیبایی بناها و شهرها افزودند بدین گونه فضاهایی ایجاد گشتند که در شان انسانی
که از آن بهره می گرفت بودند ، تناسبات طلایی ایرانی ، ابعاد و اندازه ی فضاها را تنظیم و به بهترین
وجه ممکن نمایان می ساختند (قصری و خسروی، 382 1).
2- 1-5- ارتباط بین الگوهای فرهنگی و معماری
بی شک معماری و شهرسازی به عنوان یکی از پیچیده ترین و در عین حال ملموسترین و ضروری ترین
علوم انسانی از دیرباز مورد عنایت و توجه متخصصین و طراحان در سراسر گیتی بوده است.
همواره تحولات ایجاد شده در فرهنگ های انسانی و دگرگونیهای جامعه بارزترین و مهمترین جلوه های
خود در سیمای شهرها و بناهای شهری نمایان خواهند ساخت بنابراین نمی توان معماری را به عنوان
علمی مجزا بررسی کرد و مورد تجزیه و تحلیل قرار دارد (قصری و خسروی، 382 1).
با توجه به تاثیر مستقیم فرهنگ در معماری، طبیعی است که تغییرات فرهنگ باعث دگرگونی در مبانی و
مفاهیم موثر در پیدایش معماری میشود و در نتیجه آن، اندیشههای متفاوت معماری به وجود می آید که
1 7
تعیین کننده شیوههای تعامل بین مفاهیم نظری و فرهنگی به طور عام و مفاهیم نظری و فضای معماری به
طور خاص میشود.
مذهب، سیاست و اقتصاد نیز در دگرگونی سیمای شهرها و بناهای شهری نقش مهمی داشتند، هرگز
درکشورهایی که از پیشینه فرهنگی غنی و قدرت سیاسی و اقتصادی بالایی برخوردار نبودند بنای مهمی به
یادگار نمانده است، هر زمانی که خورشید امپراطوری بزرگی غروب میکرد به سرعت معماری آن دیار و
اقلیم نیز به زوال نزدیک میگشت و با قوام دوباره حکومت، شهرسازی و معماری هم جان دوباره ای
میگرفت (قصری و خسروی، 382 1).
درکشورهایی مانند ایران که مرتب مورد آماج حملات قومها و امپراطوریهای مختلف دنیا بودند ما
تاثیرات این نبردها را در چهره ی بناهای دوره های مختلف معماری مشاهده می نمائیم، گویی نمی توان
بدون شناسایی و اطلاع یافتن از این دگرگونیها ، دلیلی مناسب برای تغییرات سیمای ساختمانها در
ادوار گذشته کشورمان یافت.
مذهب و آئینهای کهن ، نیز دستاویز و پایه ای سمبلیک برای بسیاری از تحولات معماری و شهرسازی
جهان بوده است. تاثیرات آئینهای کهن ایرانی را در پیدا یش بناها می توان با قرنهای اخیر ردیابی و
دنبال نمود کیش مهرپرستی، زرتشت، اسلام … هر کدام به نوبه خود تحولاتی در معماری ایران ایجاد
کرده اند (قصری و خسروی، 382 1). شکل 2-9: آتشکده در یزد
1 8 شکل 2- 0 1: مسجد کبود تبریز شکل 2- 1 1: تاریخانه دامغان
شاید به ندرت بتوان هنری یافت که به اندازه معماری با زندگی مردم پیوند داشته باشد. عوامل و پدیدههای
مختلفی وجود دارند که در شکل دهی فضاهای معماری نقش دارد. فرهنگ یکی از عوامل مهم در چگونگی
شکل گیری فضاهای معماری به شمار می آید. گاهی برخی فرهنگ را حتی مهمتر از اقلیم و عامل درجه
اول برمی شمارند.
1 9
فرهنگ را در یک تعریف بسیار کلی می توان مجموعه ای از اعتقادات، باورها، سنت ها و الگوهای رفتاری
و نیز دانش، اطلاعات و ادبیات مکتوب و شفاهی یک جامعه است. هر جامعه ای دارای فرهنگ خاص خود
است که شالوده معماری آن جامعه را پایه گذاری می کند و معماری آن جامعه تصویرعینی آن فرهنگ می
باشد. در حقیقت معماری وسیله واقعی سنجش فرهنگ یک ملت بوده و هست. فرهنگ هر جامعه
پاسخگوی چگونگی شکل گیری فضاهاست.
حضور فرهنگ در فضاهای معماری و شهری از راه های گوناگون صورت می گیرد که برای نمونه می توان
به حضور آن به شکل عناصر، نقش ها، تزئینات، ترکیب های حجمی یا ترکیب هایی خاص در پلان اشاره
کرد. هر بنایی به عنوان جزئی از فرهنگ معماری وظیفه عینیت بخشیدن یک اندیشه ذهنی را از طریق فرم
ظاهری خود را دارد که نمودی است برای سنجش فرهنگ. البته نقش فرهنگ در شکل گیری تمام فضاهای
معماری یکسان نبوده بلکه در سازمان یابی فضاهای فرهنگی، آیینی و عمومی بیشتر بوده است.
تجلی فرهنگ در فضا، نشانه هایی دارای معنا و محتوایی خاص است. این نشانهها گاه تک معنایی و گاه
چند معنایی است و همچنین می تواند صریح و آشکارباشد یا تلویحی و نیمه آشکار. البته نشانه های آشکار
قابل مشاهده و درک برای افراد غیر حرفهای و عمومی باشد مانند گنبد، منار و ایوان و … مجموعه از
نشانهها نمایانگر هویت یک فضاست که وجه مشخصه یک فضا از لحاظ زمینههای فرهنگی و کارکردی و
سرزمین است. فضا به معنای عام، واقعیتی است دارای ویژگیهای هویتی مشخص و معین. نتیجه
برداشتهای آدمی از فضا از تجربههای ذهنی، شخصی، فرهنگی و اجتماعی او تاثیرپذیر است. لذا یک
فضای معماری در مفهوم کلی نشان دهنده خصوصیات اصلی فرهنگی و سرزمینی آن است. نوع و کارکرد
بنا نیز موثر است. در بعضی بناهای فرهنگی و آیینی غالباً به صورت صریح یا تلویحی هویت و سنت
بازتاب می یابد در حالی که در برخی دیگر این امر نادیده گرفته می شود. سرزمین ما در تاریخ چند هزار
ساله خود شاهد تحولاتی در عناصر معماری چون حیاط مرکزی، گنبد و قوس و الگوهای طراحی مانند
طرح چهار ایوانی متناسب با گذر زمان بوده است.
عوامل متعددی بر آثار هنری و فضاهای معماری تاثیر می گذارند که زیر مجموعه فرهنگ هستند. این تاثیر
گاهی روشن و گاهی ظریف و غیر آشکار است. مانند تاثیر نقش صلیب در طراحی کلیساهای تاریخی به
صورت آشکار و سلسله مراتب بین انواع فضاها از جمله عناصر فضای ورودی مسجد جامع ایرانی و مفهوم
و محتوای فرهنگی آن که در مرحله نخست از دید مشاهده کننده پنهان میماند.
20 شکل 2-2 1: کلیسای صلیب مقدس در تهران، ونک شکل 2-3 1: تصویر سه بعدی مسجد جامع کبیر یزد
برخی از خصیصههای فرهنگ در صورت فضای معماری یکسان اثر نمیگذارند، برخی به سادگی و برخی
به دشواری قابل شناسایی هستند. یکی از جلوههای فرهنگ در هنرها را میتوان به صورت اهمیت یافتن
برخی اعداد و اشکال دانست (دیبا، 378 1).
21
سیال بودن جریان فرهنگهای انسانی سبب شده است که در طول تاریخ همواره به حیات خود در
راستاهای متعدد فرهنگی و سنتی ادامه دهند. در ایران حتی با تحول عظیمی که با ظهور اسلام به وجود
آمد بسیاری از آئینها، هنرها و رسوم سنتی زرتشت که با دین اسلام همراستا بودند با اندک تغییراتی
مورد استفاده قرار گرفتند. فرهنگ غنی ما بهترین جلوه های خود را در معماری ادوار مختلف آشکار
ساخته است. حتی تحولات عظیمی که در نتیجه تغییر آئینها و سنن پدید می آمد گسستی در پیشرفت
مداوم فرهنگ و تمدن ایران ایجاد نکرده است (قصری و خسروی، 382 1).
2- 1-5- 1- اهمیت مفهوم شکل و فرم در معماری
شکل معماری به دو دلیل میتواند بسیار مهم تلقی شود، اول آنکه هر تصور و تخیلی درباره معماری
نمیتواند بی استناد به شکل تحقق پذیرد، دوم اینکه شکل ظاهری یا قابل رویت هر چیز، مهمترین و
بی واسطه ترین برداشتی است که از فضای ساخته شده میتوان داشت. شکل می تواند کلید راه یابی به
فرهنگی باشد که از طریق فضای ساخته شده متظاهر می شود.
پدیدههای معماری نه تنها در متن و زمینههای فرهنگی خودشان، بلکه به زمینههای تاریخی نیز تعمیم پیدا
میکنند، بر این اساس اشکال معماری در هر دوره سبک مربوط به آن زمان را به وجود میآورند و فرمها
برخاسته از مفاهیم محتوایی آن دوره می باشند. به بیان دیگر سبک فرم، شیوه تعامل بین مبانی نظری و
محتوایی طرح وفضای معماری میباشد.
فرم معماری به عنوان بستری برای انتقال پیامهای فرهنگی مطرح است، در گذشته وقتی معماریای ساخته
میشد، فرهنگ خود را به همراه می آورد، بنابراین بخشی از فرهنگ در معماری گذشته نهفته است. امروزه
هم نمی توان فرهنگ و معماری را از هم جدا کرد زیرا پیام معماری توسط ناظر یا بیننده اثر شکل می گیرد.
2- 1-5-2- عوامل فرهنگی موثر در شکل گیری فضای معماری
انسان در آفرینش هر فضای زیستی وحتی ابزارآلات سعی دارد درمرحله نخست به سودمندیهای مادی،
ملموس و کارکردی آن بپردازد. اما در صورت امکان به جنبههای هنری و فرهنگی فضا یا پدیدهای که خلق
میکند توجه دارد و سعی می کند که اثر یا فضا زیبا باشد. خواسته و معیارهای زیبایی شناختی انسان ثابت
نیست و به همین علت آفرینش آثار و صورتهای بدیع نیز در همه هنرها همواره ادامه خواهد یافت و در این
میان برخی الگوها پایدارتر از سایرین است. سطوح و لایههای گوناگون ارزشهای زیبایی شناختی را می
توان به سه گروه طبقه بندی کرد:
1) صورتها و ارزشهای پایدار و کهن
2) ارزشها و صورتهای نیمه پایدار و سبک
22
3) ارزشها و صورتهای زودگذر یا مد
همچنین ابداع و خلاقیت هنرمند از یک سو به تاریخ و فرهنگ طراحی در یک جامعه و از سوی دیگر به
توانایی های فردی و ابداع مشخص هنرمند بستگی دارد. این عامل به نحوی به آگاهیهای هنری و غنای
فرهنگ طراحی و تبادلات فرهنگی و هنری یک جامعه با جامعه های دیگر ارتباط دارد. به عبارت دیگر
ابداع و خلاقیت هنرمند در خلاء صورت نمی پذیرد، بلکه در بستری اجتماعی- تاریخی تحقق میپذیرد که
بر محتوا و شکل اثر هنری تاثیر می گذارد (دیبا، 378 1).
2- 1-6- انحطاط معماری ایران
خصوصیات فرهنگی هر عصری را میتوان در معماری آن شناخت، زیرا وقتی معماری تحت تاثیر شرایط
متفاوت یک دوره بوجود آید مثل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی و … به محض به وجود آمدن
میتواند مستقل و زنده شناخته شود و صفاتی مخصوص را به خود بگیرد. وقتی اثرات بوجود آورنده یک
اثر (معماری) از بین بروند آن معماری ممکن است به حیات خود ادامه دهد. حال اگر عوامل بوجود آورنده
مطابق با خواستارهای فرهنگی باشد آن معماری ریشهای عمیق میگیرد و اگر آن عوامل ناپایدار باشند
معماری فاقد حیات میشود و عوامل جدید آن را از میان بر میدارند.
تحولات قرن حاضر موجب دگرگونی و تغییراتی در بین برخی جلوههای زندگی و فرهنگ جامعه شد.
حرکت و روند معماری سنتی بازایستاد و از طرفی به علت سرعت وقوع تحولات فرصت تطابق با فرهنگ
را پیدا نکرد. در حالیکه تحولات در کشورهای اروپایی گام به گام صورت گرفته بود و آنها تا حد زیادی
تغییرات را به راحتی جایگزین کردند. حال اگر برای دوباره جان گرفتن فرهنگ و معماری کشورمان عوامل
اساسی آن شناخته شوند و جان بگیرند، به حیات خود ادامه خواهند داد. معماری فقط مجموعهای از
سبکها و فرمها نیست و حتی کاملاً با شرایط اجتماعی و اقتصادی خود را مشخص نمیکند، بلکه
مجموعهای از اینهاست (داراب، 378 1).
معماران گذشته ما انسانهای چند بعدی بودند که به همه ی علوم زمان خود از جمله ریاضیات، هندسه،
نجوم، طب وساختمان سازی تسلط داشتند و بالتبع از همه دانش خود در جهت ایجاد بنایی که شایسته
زندگی انسانها باشد استفاده می کردند، این بزرگان همواره به این نکته توجه داشتند که معماری و
ساختمان سازی باید مطابق با هویت و اصالت و سنت های غنی ایران زمین باشد. بطوریکه زمانی که
معماری جدا از فرهنگ و سنت جامعه و کشوری بررسی و اجرا گردد انحطاط معماری آغاز خواهد شد.
23 شکل 2-4 1: عمارت ذوالفقاری، زنجان (پلان این بنا ایرانی و سبک ساختمانی آن از بناهای گوتیک اروپایی تقلید شده است)
در کشور ما نیز متاسفانه با آن همه سوابق درخشان فرهنگی، انحطاط در معماری مصادف با شروع انقلاب
صنعتی در غرب آغاز گشت، تبادل فرهنگی بین ایران و غرب و تقلید سبکهای غربی در جامعه تاثیرات خود
را در همه شئون به نحو نامطلوبی بجای گذاشت به گونه ای که بر معماری، این ظریف ترین هنر انسانی هم
اثرات خود را عیان ساخت (قصری و خسروی، 382 1).
تحولاتی که از آغاز قرن حاضر شروع شد، موجب گسیخته شدن رشته های استوار بین برخی از مظاهر و
جلوههای زندگی با فرهنگ جامعه شد و در نتیجه روندی از مظاهر تمدن و فرهنگ غرب اقتباس شده بود و
روز به روز گستردهتر میشد. معماری سنتی نیز از حرکت باز ایستاد و پیش از آنکه فرصت و امکان انطباق
با تکنولوژی و شرایط جدید را بیابد مورد بیتوجهی قرار گرفت.
در نتیجه گیری از مطالب بالا در مورد فرهنگ و معماری می توان گفت (دیبا، 378 1):
فرهنگ، حلقه واسط است بین هدف (کمال طلبی) و برنامه (هنر، علم، مذهب).
فرم معماری بارزترین شاخصه تاثیرپذیری معماری از فرهنگ است.
در وفاداری به فرهنگ و هنر یک سرزمین حفظ و تکرار اشکال گذشته مورد نظر نبوده و در
طراحی و هنر، نگاه پویا و خلاق از ضرورتهای اولیه متقدم به شمار میاید.
معماری انتقال دهنده معنی است نه شکل
ملحوظ داشتن عوامل بنیادی، فرهنگی و هنری در بنا، یک اثر ساختمانی معمولی و بی روح را به
سوی یک معماری کامل و شاخص سوق میدهد. اثری که آرمانها، تاریخ و فرهنگ، ذوق و اندیشه
و هنر یک جامعه در آن نهفته است به موازات این بینش توجه به واقعیتها و ضرورتهای
24
ساختمان و عملکرد نیز موجب نوعی تعالی در بیان معمار گردیده و پیام معماری در این مرحله
آشکار خواهد شد.
2-2- حس مکان
با توسعه جوامع انسانی و تغییر شیوه زندگی و سکونت مردم، توجه معماران، طراحان و برنامه ریزان به
کیفیت فضاها و محیطهای ساخته شده افزایش یافته و نقش طراحی به عنوان ابزاری برای شکل دادن به
محیط زندگی و پاسخ گویی به توقعات و نیازهای انسان اهمیت بیشتری یافته است و پژوهشهای زیادی
درباره چگونگی تأثیر متقابل محیط یا فضای ساخته شده بر ذهنیات و رفتارهای انسان، انجام شده است.
پژوهشهای انجام شده نشان می دهد که محیط علاوه بر عناصر کالبدی شامل پیامها، معانی و رمزهایی
است که مردم بر اساس نقش ها، توقعات، انگیزهها و دیگر عوامل آن را رمزگشایی و درک
میکنند و در مورد آن به قضاوت میپردازند این حس کلی که پس از ادراک و قضاوت نسبت به محیط
خاص در فرد به وجود می آید حس مکان نامیده می شود که عاملی مهم در هماهنگی فرد و محیط ،
باعث بهره برداری بهتر از محیط، رضایت استفاده کنندگان و در نهایت احساس تعلق آنها با محیط و
تداوم حضور درآن می شود (فلاحت، 385 1).
یکی از معانی مهم و موثر در ارتباط انسان و محیط که مورد توجه طراحان بوده است، حس تعلق می باشد.
در روش های طراحی محیطی، تعریف مشخص و معینی از این معنا و عناصر تشکیل دهنده آن ارائه
نگردیده است. یکی از معانی مهم در ارتقاء کیفیت محیط های انسانی، حس تعلق به مکان است. این حس
که عامل مهم در شکل گیری پایه های ارتباطی استفاده کنندگان و محیط می باشد، نهایتاً منجر به ایجاد
محیط های با کیفیت نیز خواهد بود (فروزنده و مطلبی، 390 1).
2-2-1- معنای حس مکان
اولین شرط بحث در مورد حس مکان آشنایی کامل با واژه مکان است . هر شیئی متعلق به جایی است و هر
کاری در محلی انجام می شود. اما منظور از مکان، مفهوم مجرد و کلامی آن، به معنی یک جا نیست. اشیا
گوناگون و رفتارهای مختلف احتیاج به مکان های متفاوت دارند. مکان، جا یا قسمتی از فضا است که از
طریق عواملی که در آن قرار دارند صاحب هویت خاصی شده است. فضا را می توان جابجا کرد اما
جابجایی مکان امکان ندارد. هر شیئی در یک مکان قرار دارد و طبعا نیازمند فضا می باشد.
در فرهنگ لغت جغرافیایی آکسفورد واژه مکان نقطه ای خاص در سطح زمین است که محلی قابل شناسایی
برای موقعیتی است که ارزش های انسانی در آن شکل گرفته است.
25
بمانیان و محمودی نژاد (387 1) ، مکان را واجد خصیصههایی می دانند که به شرح زیر میباشد:
روح مکان
مکان و زمان
مکان و جامعه
ریشه در مکان
رلف1 مکان را ترکیبی از اشیاء طبیعی و انسان ساخت، فعالیت ها (عملکرد) و معانی می داند که تجربه آن
میتواند در مقیاس وسیع از یک اتاق کوچک تا یک قاره را در بر داشته باشد. از نظر وی مکان شامل سه
خصوصیت محدوده کالبدی، فعالیت ها و معانی می باشد که آن را از حالت یک فضا خارج و به یک مکان
با یک تجربه ذهنی برای فرد تبدیل می کند.
کارمونا2 در کتاب ارزشمند خود مکان را در یک مثلث سه قطبی حاصل برآیند سه عامل فعالیت، فرم و
تصور فردی میداند (ثلاثی، 387 1). شکل 2-5 1: مدل مفهومی مکان و اجزاء آن (فروزنده و مطلبی، 390 1)
مکان را می توان از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار داد. برای نمونه از لحاظ مقیاس می تواند بسیار
بزرگ باشد (کشور- شهر)، اندازه متوسط (محله) داشته باشد یا حتی کوچکتر (خانه) باشد. آنها میتوانند
ملموس یا سمبولیک، تجربه شده یا تجربه نشده، شناخته یا ناشناخته باشد. در افراد مختلف، روابط
حاصل از ارتباط با مکانهای متنوع حس های متفاوت از هم ایجاد می کند. که به ویژگی های فیزیکی،
اجتماعی و فرهنگی آن مکان مرتبط است (نگین تاجی، 389 1).
تحقیقات به عمل آمده نشان می دهد که هرچه مدت ارتباط افراد با یک مکان بیشتر می شود، به همان
نسبت شناخت و ادراک انسان ها از آن مکان افزایش یافته و امکان ایجاد حس تعلق درمحیط نیز افزایش
مییابد (فروزنده و مطلبی، 390 1).
1
Edward Charles Relph
2
Matthew Carmona
26
کریستین نوربرگ شولتز1، معمار پدبدار شناس معروف، هدف از معماری را ایجاد فضای مرکز یا فضای
هستی که در آن فرد خود را با محیط تطبیق داده و با آن هم ذات پنداری می کند اعلام می دارد (فلاحت،
.(1 385
حس مکان به آن حسی که فرد از قرار گرفتن در مکان بدست می آورد گویند که در افراد از یک مکان
متفاوت است. محیط مصنوع، شبکه ای پیچیده از روابط متنوعی است که نه تنها بین افراد با همدیگر
بلکه بین افراد و محیط نیز رخ می دهد. زمانی که ارتباط انسان و محیط مبتنی بر تجربه ای برای انسان
باشد، محیط به مکان تبدیل می شود. این ارتباط بدین معنی است که مکان یعنی یک بخش از تجربه
محیطی، همراه با همگرایی شناخت ها، تأثیرات و رفتارهای افرادی که با آنها زندگی می کنند. جامعه بر
اساس حس مشترکی که نسبت به یک مکان پیدا می کند، نسبت به کیفیت محیطی مکان قضاوت می کند و
بر مبنای همان ویژگی قابلیت زندگی و مکان را در خود می سنجد. حس مکان محور فهم طراحی است.
طراح باید خواسته های مردم را کشف کرده و حس مکان را بدست آورد تا قادر به طراحی شود. حس
مکان باعث هماهنگی و کارکرد مناسب فضای معماری و انسان، و عاملی برای احساس امنیت، لذت و
ادراک عاطفی افراد می باشد و به هویتمندی افراد و احساس تعلق آنها به مکان کمک می کند محیط
مصنوع، شبکه ای پیچیده از روابط متنوعی است که نه تنها بین افراد با همدیگر بلکه بین افراد و محیط
نیز رخ می دهد. زمانی که ارتباط انسان و محیط مبتنی بر تجربه ای برای انسان باشد، محیط به مکان
تبدیل می شود. این ارتباط بدین معنی است که مکان یعنی یک بخش از تجربه محیطی، همراه با
همگرایی شناخت ها، تأثیرات و رفتارهای افرادی که با آنها زندگی می کنند (نگین تاجی، 389 1).
در واقع حس مکان به معنای ادراک ذهنی مردم از محیط و احساسات کم و بیش آگاهانه آنها از محیط خود
است که شخص را در ارتباطی درونی با محیط قرار می دهد، به طوری که فهم و احساس فرد با زمینه
معنایی محیط پیوند خورده و یکپارچه می شود.این حس عاملی است که موجب تبدیل یک فضا به مکانی
با خصوصیات حسی و رفتاری ویژه برای افراد خاص می گردد. حس مکان علاوه بر این که موجب
احساس راحتی از یک محیط می شود ، از مفاهیم فرهنگی مورد نظر مردم، روابط اجتماعی و فرهنگی
جامعه در یک مکان مشخص حمایت کرده و باعث یادآوری تجارب گذشته و دست یابی به هویت برای
افراد می شود.
1
Christine Schultz Norbrg
27 جدول 2-3: تعریف حس مکان از دیدگاه بزرگان علوم (فلاحت، 385 1) انسان شناس (ستا لو) تعلق به مکان ورای تجربیات احساسی و قابل درک و شامل اعتقادات فرهنگی و فعالیتهایی است که انسان را به محیط پیوند میدهد. روانشناس (فریتز استیل) روح مکان ترکیب ویژگیهایی که به یک موقعیت مکانی، شخصیت خاص میدهد. جغرافیدان (توان) احترام به مکان زنجیر محکمی بین فرد و مکان است. تعهد به محیط حسی زیبایی شناسانه، لمس کردنی و احساسانه است. معمار منظر (جان جکسن) حس مکان، حسی است که فرد در نتیجه یک اتفاق یا سنت در درون خود میسازد و با حس بازیابی و خواندن دوباره وقایع، نگهداری میشود.
2-2-2- ارتباط بین فرهنگ و ایجاد حس مکان
برداشت کلی حاصل از تعاریف حس مکان نشان می دهد که حس مکان حاصل ارتباط درونی انسان،
تصورات ذهنی او و ویژگی های محیطی است. این مفهوم از یک سو ریشه در تجربه های ذهنی همچون
خاطره، سنت، تاریخ، فرهنگ، اجتماع و غیره دارد و از سوی دیگر متأثر از زمینه های عینی و بیرونی در
محیط مانند طرح، منظره، بو و صدا است که نشان می دهد حس مکان مفهومی پیچیده از احساسات انسان
نسبت به محیط است و در اثر انطباق و استفاده انسان از مکان به وجود می آید، به این معنا که حس مکان
امری از پیش تعیین شده نبوده بلکه از تعامل انسان با مکان زندگی روزمره ایجاد می شود (ضرابیان و منعام،
.(1 387
2-2-3- اهمیت حس مکان در ارتقای کیفیت فضای معماری
حس تعلق یکی از علائم و عوامل مهم در ارزیابی ارتباط انسان- محیط و ایجاد محیط های انسانی با کیفیت
می باشد. این سطح از معنای محیطی بیانگر نوعی ارتباط عمیق فرد با محیط بوده و در این سطح فرد نوعی
هم ذات پنداری بین خود و مکان احساس می نماید.
اساساً انسان به دنبال یافتن پاسخ برای نیازهای خود در محیط می باشد و در صورت عدم تأمین این نیازها
از مکان، احساس عاطفی مثبتی بین فرد و مکان بوجود نخواهد آمد. بالعکس هرچقدر محیط در تامین
سطوح مختلف نیازهای انسانی تواناتر باشد، به همان نسبت فرد ارتباط خود با محیط را موثر دانسته و نهایتاً
معنای استنباطی مثبتی به همراه خواهد داشت (فروزنده و مطلبی، 390 1).
با توسعه جوامع انسانی و بروز خلأ معانی در فضاهای ساخته شده، کیفیت فضاها و نقش مؤلفه های
ادراکی در شکل دهی به فضاهای مختلف مورد توجه طراحان و برنامه ریزان محیطی قرار گرفته است.
فضاهایی که القا کننده ی احساس تعلق و هویت و به دنبال آن آرامش و لذت در ذهن مخاطب بوده و
28
احساس حضور و بودن در مکان را در وی زنده می سازد. از عوامل مؤثر در کیفیت معنایی فضای
معماری، می توان به حس مکان اشاره کرد .حس مکان متأثر ازمعانی و بسیاری از قراردادهای روانی-
رفتاری اجتماع است.
از نگاه پدیدارشناسان، حس مکان به معنای مرتبط شدن با مکان به واسطه درک نمادها و فعالیت های
روزمره است. ارزشهای فردی و جمعی بر چگونگی حس مکان تأثیرگذارند و حس مکان نیز بر
ارزشها، نگرشها و به ویژه رفتارفردی و اجتماعی افراد درمکان مؤثر است و افراد معمولاً در
فعالیت های اجتماعی با توجه به چگونگی حس مکانشان شرکت می کنند. حس مکان به معنای ادراک
ذهنی مردم از محیط و احساسات کم و بیش آگاهانه آنها از محیط خود است که شخص را در ارتباطی
درونی با محیط قرار می دهد، به طوری که فهم و احساس فرد با زمینه معنایی محیط پیوند خورده و
یکپارچه می شود. این حس، عاملی است که موجب تبدیل یک فضا به مکانی با خصوصیات حسی و
رفتاری ویژه برای افراد خاص میگردد.
حس مکان علاوه بر این که موجب احساس راحتی از یک محیط می شود، از مفاهیم فرهنگی مورد نظر
مردم، روابط اجتماعی جامعه در یک مکان مشخص حمایت کرده و باعث یادآوری تجارب گذشته و
دستیابی به هویت برای افراد می شود (فلاحت و نوحی، 391 1).
2-2-4- عوامل شکل دهنده حس مکان
حس مکان یعنی تجربه و درک خاص از یک قرارگاه ویژه و آنچه ازماهیت مکان برای یک انسان ادراک می
شود.با داشتن این حس متفاوت بودن محیط به فرد القاء می شود.حس مکان از ادراک فردی و اجتماعی،
عادات و تجربه پدیدار میشود.
سه نوع نگاه به حس مکان وجود دارد:
حس مکان : احساسی از تفاوت فضایی، جهت یابی فضا و درک آن به وجود می آید.
روح مکان : پیوند با کیفیت های منحصر به فرد مکان و درک آن یا مشخصه آن مکان.
وابستگی به مکان : ادراک ذهنی از یک مکان و ارتباط فردی با آن بر اساس تجربه شخصی.
این حس هر روز با ایجاد تغییرات توسط افراد در فضای هندسی زندگی شان، رخ میدهد که تدریجی و
ناخودآگاه از ساکن شدن در محیط، آشناشدن با خصوصیات فیزیکی و تعلق به یک محدوده منتج می شود
و بیشتر بر خصوصیات و کیفیات مثبت یک محیط تاکید می ورزد (نگین تاجی، 389 1).
29 شکل 2-6 1: خلق و تقویت حس دل انگیزی با قرارگیری نشانه های بصری در محور دید. امامزاده ابراهیم، کاشان
مهمترین عوامل مؤثر حس مکان در دو دسته “معانی” و “ساختار کالبدی” فضا قابل بررسی هستند. علاوه
بر مؤلفه های کالبدی که نقشی مؤثر در شناخت ساختار و درک فضا دارند، معانی با ایجاد ادراکی درونی از
فضا، عاملی در به وجود آمدن هویت، زیبایی و لذت از فضای ساخته شده هستند. آنچه از آن به عنوان معنا
یاد می شود، حاصل تداعیاتی است که در آموخته ها، تجربه ها، فرهنگ و عادات افراد ریشه داشته و ادراک،
تصویر ذهنی و برخورد هر فرد را در ارتباط با آن فضا و فعالیتهای رایج در آن، رقم میزند. (الف) (ب) (ج) شکل 2-7 1: (الف): استفاده از فرمهای تداعی کننده در پیکره بندی نمای بنای معماری(تداعی دوره و بینشی خاص در معماری)(ساختمان T&AT ، طراحی فیلیپ جانسون)؛ (ب): شکل دهی فضای معماری به منظور القاء هدفمند حسی خاص در مخاطب به واسطه رمزگانی که ریشه در کهن الگوها دارد (ایجادفضایی باسقف بلند و ستونهای قطور و منظم در فضای یک بانک به منظور ایجاد حس قدرت و استواری و توانمندی؛ (ج): بکارگیری مصالحی خاص در فضای معماری به منظور ایجاد حسهای مورد نظر طراح که به صورت رمزگان برای مخاطبین به صورت ناآگاهانه و گاه آگاهانه قابل رمزگشایی هستند
30 (القای حس سردی با استفاده از بتن و گرم کردن حس فضا در کنار آن با بکارگیری چوب، (کتابخانه و غذا خوری انجمن فیلیپ آکستر، طراحی لویی کان) (فلاحت و نوحی، 391 1)
“نشانهها” به عنوان شاخص ترین عوامل معنایی در ایجاد تداعیات ذهنی، می توانند عاملی مؤثر در ارتقای
حس مکان در ارتباط با مخاطب باشند. بنابراین این با تکیه بر اصول علم نشانه شناسی که به بررسی
فرآیندهای تأویل می پردازد، نشانه ها و چگونگی تأثیر آن در ادراک فضا را به عنوان عاملی مؤثر در مکانمند
کردن فضاها مورد بررسی قرار داده است (فلاحت و نوحی، 391 1). شکل 2-8 1: نمودی از استفاده «نمایه» در معماری که به واسطه رابط های علی میان دال و مدلول به فرمی تداعی کننده و بومی تبدیل شده است (فرم بادگیر به منظور استفاده از باد مطلوب در شهر یزد).
بر اساس مدل معنایی محیطی، حس تعلق در معماری برآیند سه عامل فرد، محیط و دیگران می باشد که در
یک فرآیند سه قطبی معنای محیطی حس تعلق را ایجاد می کند. عوامل تشکیل دهنده حس تعلق در طراحی
به صورت زیر ارائه می شود:
1- عوامل ادراکی- شناختی فردی
عوامل ادراکی- شناختی، فرایندی ذهنی و فردی است که شکل گیری و حفظ آن همراه با فرایندهای
بیولوژیکی،محیطی، روان شناختی و اجتماعی فرهنگی است و برای طراح قابل کنترل نخواهد بود. حس
تعلق ترکیبی پیچیده از معانی، نمادها و کیفیت های محیطی است که شخص یا گروه به صورت خودآگاه یا
ناخودآگاه از یک مکان خاص ادراک می کند. این معنا که عمدتا بر پایه ارتباط عاطفی فرد با محیط قرار
دارد، در طراحی به صورت نمود کالبدی خود را نمایان می سازد. شناخت و ادراک از یک مکان از شروط
اولیه برای ایجاد حس تعلق به مکان می باشد، بدین منظور محیط های با خوانایی و تمایز کالبدی برای
استفاده کنندگان جزء محیط های مطلوب بوده و ادراک و شناخت بهتری از سوی افراد در آن صورت
31
میگیرد. عوامل کالبدی همچون مشخص نمودن حرایم، حدود مالکیت و همسایگی ها از مهمترین عوامل
ادراک مناسب انسانی از محیط می باشد (فروزنده و مطلبی، 390 1).
2- عوامل اجتماعی
نقش متغیر های اجتماعی نظیر فرهنگ، نمادها و نشانه های اجتماعی از اهمیت بالایی برخوردار است.در
این مرتبه از حس تعلق، محیط به عنوان بستر فعالیت های اجتماعی و فرهنگی است که افراد، عناصر
کالبدی را بر اساس ادراک و ساختار نظام ساختار شناختی خود کشف،تفسیر و تعبیر می کنند و در اصطلاح
انسان ها به صورت جمعی از محیط رمزگشایی می کنند. در این دسته از عوامل، عناصر کالبدی نظیر فرم ها
شامل اشکال، بافت و رنگ برخاسته از لایه های اجتماعی محیط نقش ارتباطی با استفاده کنندگان ایفاء
مینمایند که هر یک بر اساس داده های فرهنگی در طول تاریخ معماری محیط، به دست آمده و حاوی
معنای خاص خود می باشند (فروزنده و مطلبی، 390 1).
3- عوامل محیطی کالبدی
فعالیت های حاکم بر محیط را بر اساس عوامل اجتماعی، کنش ها و تعاملات عمومی انسان ها تعریف
میکنند و کالبد را به همراه متغیرهای فرم و ساماندهی اجزاء، به عنوان مهم ترین عوامل در شکل گیری
حس تعلق محیط ارزیابی می کنند.عناصر کالبدی از طریق ایجاد تمایز محیطی، ارتباط درون و بیرون در
فضاها به ایجاد حس تعلق می پردازند.شکل، اندازه، رنگ، بافت و مقیاس به عنوان ویژگی های فرم هر یک
نقش موثر در شکل گیری حس تعلق داشته و نوع ساماندهی و چیدمان اجزاء کالبدی نیز عامل موثر دیگر
می باشد.از سوی دیگر عناصر کالبدی از طریق هم سازی و قابلیت تامین نیازهای انسان در مکان در ایجاد
حس تعلق موثر می باشد.در طراحی، هر یک از متغیر های رنگ، شکل، بافت، مقیاس و نوع ساماندهی بر
اساس نیازهای انسانی و تامین نوع فعالیت مورد نظر در فضاها از اهمیت خاص برخوردار می شوند که
بیانگر قابلیت محیطی است که فرم عملکرد را شکوفا می کند (مطلبی، 385 1).
بر اساس مدل معنای محیطی، حس تعلق برایند تعامل سه قطب فرد، دیگران و محیط می باشد.در طراحی
محیطی فعالیت ها و عناصر کالبدی در هم ساختاری با یکدیگر و با در نظر گرفتن سطوح مختلف نیازهای
انسانی نقش اساس محیطی را دارند. پیش بینی فعالیت های با مراودات اجتماعی در محیط و تامین کالبدی
آن از طریق ویژگی های شکل، ابعاد، رنگ مقیاس و روابط بین اجزاء کالبدی در مکان از عوامل اساسی
تاثیرگذار درحس مکان می باشند (فروزنده و مطلبی، 390 1).
32 شکل 2-9 1: مدل عوامل تاثیر گذار محیطی در شکل گیری حس مکان ماخذ (فروزنده و مطلبی، 390 1)
2-2-4- 1- عوامل موثر در تقویت حس مکان
برای تعریف فضا باید به تمام عناصر تشکیل دهنده محیط، معماری ساختمان، محیط اطراف و مشخصههای
منظر توجه شود. عوامل مؤثر در تعریف فضا لبه و مرز، محصوریت بصری، تضاد و تنوع، دیدها، ورودی و
خروجی، منظرسازی و نامگذاریاست.
لبه و مرز: می تواندبه وضوح منجر به درک تفاوت های فضایی مکان شود. اتصال و یکپارچگی
بدنهها یکی از متداول ترین و قابل درکترین شیوهها در تعریف حدود فضاست. بدین منظور باید
عرصههای عمومی و خصوصی در مقیاسمتفاوت تفکیک شده و سکانسهای حرکتی از پیوستگی
برخوردار باشد، دراین حالت، مراتب ادراک فضا، تسهیل و منجر بهافزایش حس مکان و صمیمیت
فضا می شود.
محصوریت بصری: عنصری برای تعریف مکان و به وجود آورد حس هویت است. محصوریت
بصری، احساس قرار گیری انسان در داخل فضای تعریف شده است. محصوریت بستگی به سه
عاملنسبتجدارهبهکف، طول فضا، فرم ساختمان دارد که احساس امنیت و راحتی را نیز القاء می-
نماید.
33
تضادوتنوع : بدوناینکیفیت ها، مکا نها شبیه به هم و فاقد هویت میشود. ایجاد فضاهای متمایز،
نیازمند جدایی واضح بین ساختمانها است. لبه برای ایجاد این حالت نقش مؤثری دارد. تنوع
محیطی به تشخیص فضاهای مختلف کمک میکند و باعث راحتی و خوانایی محیط میشود. شکل 2- 20: تضاد و تنوع عامل ایجاد حس و تشخیص فضاها برای خوانایی بیشتر، بقعه شاهزاده حسن قزوین
دید: چشم انداز و دید برای ایجاد و تقویت حس مکان موثر است. دیدن مناظر متفاوت باعثخلق
حسویژه ای از مکان شود.محدود شدن دید می تواند احساس تنگی و تأثیر منفی ایجاد کند. دید
باید به گونه ای طراحی شود که نشانه های بصری در مرکز آن قرار گرفته باشد.
ورودی و خروجی: برای به وجودآوردن حس، تعریف فضا نقش مهمی دارد و میتواند ورود و
خروج به فضا را برای استفاده کننده قابل درک کند.
نامگذاری: حتییک عمل ساده مانند نامگذاری میتواندبه بازشناسی یک مکان کمک کند. نام نقش
مهمی در بازشناسی هویت دارد و نام هر مکانی نشانگر اتفاقی است که در آن فضا رخ میدهد
(نگین تاجی، 389 1).
34
2-3- باغ سازی
شاید یکی از اولین اقدامات بشر در عرصه معماری منظر باغ سازی بوده باشد، مرحلهای که انسانها اقدام به
ایجاد فضای سبز مصنوع می کنند و نهایتاً به باغها و پارکهای امروزی میانجامد. باغسازی هنر ترکیب
عناصر معماری، عناصر گیاهی و نمایش آب با یکدیگر است، به گونهای که نتیجه کار با توجه به شرایط
اقلیمی، پاسخگوی انتظارها و آرزوهای مردم فرهنگی خاص باشد.
ممکن است اهداف متفاوتی برای ایجاد باغ وجود داشته باشد. مانند باغی که پیرامون قصری را شکل داده
است و یا باغی که برگرد آرامگاهی ایجاد شده باشد و یا باغی که برای استفاده همگانی طراحی و ساخته
شده باشد. ولی همواره یکی از اهداف کلی باغ وصول همنشینی با طبیعت است، که در نهاد انسانها وجود
دارد. زندگی شهرنشینی انسان را از طبیعت جدا می کند، باغ سازی دعوتی است از طبیعت به درون شهر و
جامعه، لیکن در این حرکت طبیعت در رابطه با خواسته انسانها و فرهنگ آنها به گونههای مختلف به نظم
کشیده می شود و به صورتی در میآید که نه طبیعت کامل است و نه معماری تنها. بلکه حاصل کار کنار
آمدن هر یک از عناصر تشکیل دهنده باغ است به عناصر دیگر (روحانی، 390 1).
2-3-1- باغ ایرانی
بشر از ابتدای خلقت، زندگی خود را در بهشت (طبیعت سبز) آغاز کرد، اما امروزه یکی از موضوعاتی که
نگرانی های جدی به دنبال دارد، رابطه رو به زوال انسان و طبیعت است. باغ ایرانی اثری است ارزشمند که
تجلی و بازتاب فرهنگ و ذوق و احساس بومیان این سرزمین است. باغ در فرهنگ ایران تجلی عالم
بالاست، در جلوه صورت، و هندسهای است ملکوتی، باغ کنایه از بهشت است، بهشتی که خداوند تبارک و
تعالى براى آدم قبل از سقوطش به عالم خاکی ترتیب داد. باغ ایرانی به عنوان زیربنای باغهای اسلامی قصد
دارد که باغ بهشت را متذکر شود و ذهن افراد را برای رسیدن به بهشت حقیقی پرورش دهد. وقتی از باغ
ایرانی سخن به میان میآید، معمولاً باغهای تاریخی و در اکثر موارد باغها و یا محوطههای باز کاخها و
قصرها و مقابر یا تفرجگاههای امرا و سلاطین مد نظر قرار می گیرند.
باغ ایرانی را باید به عنوان رابطه حکیمانه انسان و طبیعت خداوندی دانست. شناخت راز و رمزهای این
رابطه از طریق شناسایی فرهنگ اصیل ایرانی و محیط زیست ایرانی امکان پذیر است. با ارتباط دقیق این
عوامل در ساختار باغ ایرانی، هر عنصر در مجرای بایستگیها و شایستگیهای خویش قرار میگیرد و باغ
ایرانی به گونهای حکیمانه در جهت کمال خویش با قوانین کیهان هماهنگ و جاودانه میشود. بنابراین باغ
ایرانی با در نظرگرفتن نیاز انسان در تمام ابعاد فیزیکی و متافیریکی در صدد برآوردن حوایج او می باشد تا
35
“این پیوند فرخنده، سودمند و زیبا”را به وجود آورد و در این راستا از مجموعه بنیادهایی استفاده مینماید
(بمانیان و همکاران، 387 1).
شکل 2-21: باغ عفیف آباد، شیراز
2-3-1- 1- پیشینه تاریخی باغ در ایران
محوطه باستانی پاسارگاد، اولین پایتخت امپراتوری بزرگ هخامنشی، در متون گذشته و سفرنامهها به عنوان
مجموعه کاخ و باغ و حتی اولین نمونه چهارباغ ایرانی ذکر گردیده است. از پاسارگاد به عنوان پایتختی پر
باغ یاد شده است که در آن کاخهایی با طرفین باز در داخل محوطههاپی مشتمل بر باغهای وسیع و مکمل
قرار دارد.
پردیس پاسارگاد، پردیسی که با دارا بودن خصایص باغ ایرانی تأییدی بر اثر ژرف آن بر باغسازی دورههای
بعد میباشد. چهارباغهای معروف دوره اسلامی بدون شک بی تأثیر از این اولین نمونهی چهارباغ نبوده اند.
نظام مهندسی آب در این باغ، آبروهای سنگی و حوضچه هایی که با فاصله و ریتم منظم در این محوطه
قرار گرفته اند نشان از قدرت معماری و باغسازی ایرانیان کهن دارد .این فرهنگ پس از حضور اسلام در
ایران از بار غنایی و معنوی خاصی بر خوردار شده، به گونهای که فرد مسلمان که خود را سرگشتهای دور
مانده از وطن اصلی خویش که همانا هم جواری حق تعالی است می داند در زمین در پی یافتن مأوایی
است که این سرگشتگی را سامان دهد و این چنین در گوشهای خلوت برای خود بهشتی زمینی فراهم می
آورد و کم نیست باغهایی از این دست در طی قرون متمادی که رایحه اسلام در این سرزمین به مشام
ایرانیان میرسد و شاید بتوان اوج آن را در طی عصر صفوی و در شهرهایی چون تبریز و قزوین و اصفهان
دید و البته نمی توان از باغات پرشکوه دوره قاجارچشم پوشید که در زمینه خود همتا و نمونه ای ندارند.
36
2-3-1-2- ساختار و عناصر باغ ایرانی دردوران باستان
دستیابی به سابقۀ روشنی از باغ سازی در ایران کار دشواری است، روایت است که منوچهر پادشاه پیشدادی
نخستین سازنده باغ است که آن را بوستان نامید. از سویی دیگر کزنفون گوید: در هر جا، که شاه هخامنشى
اقامت کند و به هرجا که رود، همیشه مراقب است، در همه جا باغهایى باشد پر از چیزهاى زیبا، که زمین
می دهد؛ این باغها را پردیس مىنامند.
ساختار
طرحباغایرانیبراساسشکلچهارگوشطراحی شدهاست. اینشکلغالباًمربعکاملیامستطیلمیباشدوایرانیان
از دیرباز مربع را اساس طراحی خود در پلانهای مکانهای مقدس قرار داده اند. به علاوه درآن توجه خاصی به
شکلهایهندسی میشدهوشکلمربعکهفاصلهبیناجزاباغراسادهوروشن نشانمیدادازاهمیتخاصیبرخودار
بودهاست. درمیان ایناصولازهمهمهمترمیتوانبهالگویچهارباغاشاره نمودکهبهعنوانیکیازماندگارترین
ابداعاتهخامنشیاندر عرصهطراحییادمانیباغبراینخستینباردرنیمهدومقبلازمیلاددرپاسارگادپابهعرصه
ظهورگذاشت (بمانیان و همکاران، 387 1).
شکل 2-22: پاسارگاد و الگوی چهار باغ (بمانیان و همکاران، 387 1)
ایرانیان باستان اعتقاد داشتند که دنیا از چهار قسمت خشکی به وجود آمده، که در وسط این چهار قسمت
دریایـی وجود دارد. بر این اساس باغهای فراوانی در ایران احداث شد که به چهار قسمت خشکی تقسیم
شده بود و در این بخشها اغلب درختان میوه کشت میشد، در وسط این چهار قسمت آب گیر یا آب نما
وجود داشت. از این آب گیرها چهار نهر یا جوی روان بود که برای آبیاری و آبرسانی مورد استفاده قرار
میگرفت.
37
باغ های ایرانی از ترکیب”آب جاری” و “پوشش درختان”، واحه ای در دل طبیعت خشک ایجاد می کند که
با توجه به تضاد محیط کویری و باغ، به راستی تمثیلی از مناظر با طراوت باغ های بهشتی است. در قرآن
کریم نیز برای بهشت توصیف هایی ارائه شده است که مهمترین آنها وصف نهرهای چهارگانه بهشتی است
که زیر غرفه های بهشتی جاری است که اساس هندسی باغ ایرانی به صورت چهار باغ(چهار نهر) و
چگونگی معماری و مسیر آب در آن می باشد. در سوره محمد آیه 5 1، این چهار نهر با عناوین نهرهایی از
آب زلال، نهرهایی از شیر، نهرهایی از شراب و نهرهایی از عسل ذکر شده اند. بر این اساس می توان جریان
آب در باغ و حرکت آن در چهار جهت را تمثیلی از چهار نهر بهشتی دانست که در باغ ایرانی به کار گرفته
شده است (انصاری، محمودی نژاد، 386 1).
باغهای سنتی ایران محصور بودند و گرداگرد آنها را دیواری محدود می کرد، در داخل باغ نیز فضاها
مشخص و عملکرد خاص خود را داشتند. ورودی باغ معمولاً بوسیلۀ سردری تاکید میگردید و در بعضی از
باغها، سردر، بنای کامل و بزرگی بود. در باغهای ایرانی معمولاً کوشک یا بنای اصلی قرار داشت که در
وسط باغ احداث میگردید.
عناصر
1- آب
آناهیتاالههآبدراعتقاداتایرانیان هموارهحضورداشتهاستوآبحیاتبخشکهدرمظهر خودبهچهارقسمت
تقسیممی شودبهشتیدردل بیابانمیآفریند. حوض و آبنما در باغهای ایران اهمیت به سزایی داشته و به
اشکال متنوعی ساخته می شد. اغلب حوض یا استخر را در یکی از محورهای اصلی و درامتداد طولی
فضای منزل یا باغ احداث میکردند. در این حوض ها معمولاً از فواره استفاده کرده و در فواره سازی خیلی
پیشرفته بودند. احداث باغ در زمین هایی که شیب مختصری داشت موجب پیدایش جویهایی می شد که
آب آنها با سروصدای زیاد به پایین میریخت. در جاهایی که سطح زمین از حیث پستی و بلندی اختلاف
پیدا می کرد قسمت شیب دار را با پلکان هایی تزئین میکردند و کف آن را از سنگ می پوشاندند.
38 شکل 2-23: نظام تقسیم آب در باغ فین، کاشان (وجود آب در باغ ایرانی)
2- خاک
3- آتش
در باغ های کهن ایرانی محلی برای افروختن آتش نیز وجود داشته است.از عکس های هوایی شهر فیروز
آباد چنین استنباط می شود که مناره آتشگاهدکنونی در این شهر، در مرکز تقاطع دو محور باغ مستطیل شکل
قرار داشته که با شبکه ای از جویبار ها آبیاری می شده است .از نمونه های دیگر می توان به باغ “ویس”
نیاسر وهمجواری کنونی آن با آتشکده کهن ومدخل غاری مربوط به آیین مهر در این باغ اشاره نمود
(بمانیان و همکاران، 387 1). شکل 2-24: حضور عناصر آب و آتش به عنوان عنصر مقدس در کاخ آتشکده فیروزآباد (بمانیان و همکاران، 387 1)
4- باد
در باغ های ایرانی با بناهایی به نام هشت بهشت آشنا می شویم. طرح هشت ضلعی از چرخش دو مربع
پدید آمده و به تعابیری هشت عدد رمز خورشید و جایگاه پاکان بوده است که خداوند می تواند با بشر در
آن ارتباط برقرار کند. در محل این هشت بهشتها، آدمی با عنصر چهارم یعنی باد و سیالیت مواجه میشود.
39
5- گیاه
هنر هخامنشی سرتاسرمملو از شکل های گوناگون درخت زندگی است و درخت را به عنوان عنصر مقدس
پنجم یاد کرده از آنجا که هستی او از عناصر چهارگانه است. درتخت جمشید نیز لوتوس (گل نیلوفرآبی)
به اشکال گوناگون دیده می شود. از سوی دیگر در باغ ایرانی هر یک از گیاهان به نوعی دارای نماد و نشانه
خاص خود می باشد.
2-3-1-3- انواع باغ های ایرانی
در یک تقسیم بندی کلی با توجه به خصوصیات کالبدی میتوان باغهای زیر را برشمرد:
– باغ واقع در محیطهای هموار: مانند باغ فین کاشان و باغ ارم شیراز
شکل 2-25: باغ فین کاشان
40
شکل 2-26: باغ ارم شیراز
– باغ واقع در روی تپه : مانند باغ تخت شیراز و قصر قاجار تهران
شکل 2-27: باغ تخت شیراز
شکل 2-28: قصر قاجار تهران
41
– باغ آبی : مانند ائل گلی تبریز
شکل 2-29: باغ ائل گلی تبریز
– باغ خانه : مانند باغ امیر طبس
شکل 2-30: باغ امیر طبس
– باغ واقع در کنار رودخانه : مانند کاخ آئینه اصفهان در دوران صفوی شکل 2- 31: کاخ آینه نزدیک پل خواجو، اصفهان(این بنای صفوی دیگر وجود ندارد)
42
و با توجه به کارکرد اصلی باغ از انواع باغهای زیر میتوان نام برد:
– باغ میوه : ساده ترین باغ از لحاظ طراحی و سودمندترین نوع از لحاظ اقتصادی
– باغ سکونتگاهی : باغی که بسیاری از اعیان و رجال، عمارت مسکونی خود را در آن میساختند.
– باغ سکونتگاهی – حکومتی: باغی که در شهرهای کوچک فاقد تشکیلات اداری و نظامی، حاکم شهر در
آن سکونت میکرد و علاوه بر عمارت مسکونی دارای عمارتی برای اشتغال به امور حکومتی نیز بود.
– باغ حکومتی : باغی در پایتختها و شهرهای مهم کشور که در آن طراحی فضاهای سکونتگاهی و دیوانی
و خدماتی به نحوی بود که اختلالی میان فعالیتها ایجاد نگردد.
– باغ مزار: نوعی باغ که غالبا تمام یا بخشی از عرصه آن به مزار اختصاص یافته است.
2-3-1-4- اصول طراحی باغ ایرانی
طراحی باغ ایرانی را می توان در اصول زیر خلاصه نمود:
الف) سلسله مراتب بر اساس این اصل فضاها و عناصر مختلف بر اساس اهمیت، ارزش کارکردی و بسیاری
از عوامل دیگر در کنار هم قرار می گیرند. در طراحی اغلب باغ های ایرانی این اصل به خوبی دیده می
شود. سلسه مراتب در باغ ها از سردرورودی یا گاهی میدان و آبنمایی در بیرون باغ (جلوخان) شروع و با
گذشتن از هشتی و محور اصلی به کوشک باغ می رسد. این اصل را در ارتفاع، رنگ و اندازه عناصر باغ هم
میتوان جستجو کرد.
ب) تقارن یکی از اصول طراحی به شمار می رود که در دوران باستان در بسیاری از بناهای عمومی و
مذهبی به کار رفته است. اصل تقارن را می توان کامل ترین شکل تعادل به شمار آورد که علاوه بر جنبه
های زیبا شناسی از لحاظ ایستایی نیز همواره مورد توجه بوده است. در باغ های ایرانی به وفور از این اصل
استفاده شده است. کوشک های ساخته شده متقارن بوده و بر روی محور یا مرکز تقارن واقع اند. اوج قرینه
سازی را می توان در محورهای اصلی دید .در محور اصلی حتی درختان، درختچه ها و گل ها نیز قرینه
کاشته شده اند. باغ های مستطیلی بسته به مکان قرار گیری کوشک، یک یا دو محور تقارن و پلان های مربع
اغلب چهار محور تقارن دارند.
ج) مرکزیت یکی از امور مهم در ترکیب و سازمان دهی عناصر در بسیاری از فضاهای معماری مرکزیت
است و غالبا برای تاکید به مهم ترین قسمت مجموعه مورد استفاده قرارمی گیرد. اصل مرکزیت بیشتر در
کوشک ها دیده میشود. خصوصا کوشک هایی با طرح هشت بهشت. این اصل در پلان مربع با وجود
کوشک در محل تقاطع محور ها، در اوج خود می باشد.
43
د) ریتم به معنی تکرار موزون ساده یا پیچیده یک عنصر یا پدیده در یک اثر هنری است. منظور از تکرار
موزون پیچیده، تکرار چند عنصر یا مجموعه به نحوی است که درک روابط و قانونمندی های حاکم بر آنها
به مشاهده دقیق و عمیق نیاز دارد.
در باغ ایرانی این اصل را می توان در دیواره های حاشیه باغ، دیواره های صفحه بندی حاصل از زمینهای
شیب دار و حتی در کفسازی ها مشاهده می شود.
هـ) استقلال و تشخیص فضاها در معماری ایرانی همه فضاها دارای استقلال و متشخص اند و هیچ فضایی
منفی یا مانده از فضای دیگر نیست.این ویژگی که به نظر می رسد گاهی با واقعیت های کارکردی در
تعارض باشد از اصول مراعات شده در نمونههای ارزشمند معماری ایران است. درباغ ایرانی نیز همه فضاها
اعم از ساخته و ساخته نشده، از خود هویتی به نمایش می گذارند. بطوریکه حتی فاصله میان دو فضای
مستقل، خود عرصه ای کامل به شمار میآیدکه واجد تعریف، هویت و عملکرد مستقل می باشد.
و) تنوع در وحدت، وحدت در تنوع باغ ایرانی در عین وحدت در خطوط کلی، هندسه و مصالح اجرایی،
دارای تنوع فضایی بی نظیری است.تنوع فضایی باغ با تعریف فضاهای مستقل از هم از طریق محدودسازی،
تنظیم فاصله دید، بهره گیری از اشکال کامل هندسی، طرح کاشت، ترکیب بندی های متفاوت از گونه های
گیاهی، کارکردهای فضایی آب، بهره گیری از مصالح و امثال آن نمود پیدا میکند. محورهای اصلی،
محورهای فرعی، کرتها، انواع حوض ها و فضاهای ساخته شده با نوع بسیار زیادی که ارائه می دهند
نشان از یک نظم و وحدت سازی در کلیت باغ می دهند.
ز) طبیعت گرایی و بهره گیری از منظر فرهنگ ایرانی انسان را جدا از طبیعت نمی بیند بلکه او را همراه
باسایر عناصر طبیعت و جزء لا ینفک آن و دل سپردن به طبیعت و استفاده از مناظر طبیعی را علاوه بر اینکه
پی بردن به آیات و نشانه های خدا می بیند، موجب حظ بصر و نشاط روان آدمی می داند. از این رو
معماری و هنر ایران به شدت طبیعت گراست. این اصل در باغ ایرانی سبب بوجود آمدن فضاهای نیمه باز
مانند ایوان و کوشک شده است که حد فاصل و پیوند دهنده فضای طبیعت (حیاط یا منظره باغ) و بخش
ساخته شده می باشد. وجود فضای دنج و خلوت و پناه بردن به گوشه طبیعت در باغ ایرانی یک قاعده
است، در نتیجه باغ ایرانی فضایی عارفانه و شاعرانه برای تامل به شمار می رود. وجود چشم اندازهای عمیق
و باز در محورها و مسیرهای اصلی باغ، عدم وجود موانع بصری و هدف دار بودن این مسیرها (رسیدن به
فضای ساخته شده یا یک نشانه بصری) بر طبیعت گرایی بیشتر صحه میگذارد (نصر، 383 1).
44
شکل 2-32: تقارن در باغ ایرانی (نصر، 383 1)
در نهایت ویژگی های کلی باغ های ایرانی را می توان این گونه بر شمرد :
1- دیوار محصور دورشان دارند (درونگرا بودن) (پیرنیا، 373 1).
2 – هندسی بودن ساماندهی فضایی آن. در باغ ایرانی توجه خاصی به شکلهای هندسی می شد و شکل
مربع که فاصله بین اجزا باغ را ساده و روشن نشان می داد از اهمیت خاصی بر خوردار بود (پیرنیا، 373 1).
3- تقسیم باغ غالبا به چهار بخش (حیدرنتاج، 380 1).
4 – وجود سردر بصورت ساختمان – المانهای ورودی : پیش خان، پیش طاق، آستانه یا پای در، پِلَنگ
(درگاه میان یک دیوار ستبر، از آستانه تا پایان پهنای دیوار)، دالان درون باغ، در اغلب باغها
ساختمانهای ورودی 2 طبقه هستند (پیرنیا، 373 1).
5- دارای برج (پیرنیا، 373 1).
6 – شبکه خیابان بندی مستقیم و راست شکل (پیرنیا، 373 1).
7 – شبکه آب نماها و آبیاری راست محور (پیرنیا، 373 1).
در باغها چهار عنصر مرتبط با آب داریم:
1- جوی ها
2- آب نماها (در مقاطع جوی ها)
3- آبفشان یا فواره
4- آبشار یا آبشره (پیرنیا، 373 1).
استفاده از استخرهای وسیع به عنوان آینه و زیبایی چشم انداز مقابل کوشک (حیدرنتاج، 380 1).
8 – ساختمان کانونی (کاخ ، کوشک ، کلاه فرنگی و … ) همه کوشکهای دو طبقه هستند (پیرنیا، 373 1).
45
9 – باغچههای چهارپهلو پر از درختان و گلها (کاشت درخت میوه در قسمت بزرگی از باغ و فقدان
فضای سبز بیهوده) (حیدرنتاج، 380 1).
0 1- باغ ایرانی؛ باغ دارای پرسپکتیو یک نقطهای است (پیرنیا، 373 1).
2-3-1-5- هماهنگی و سازگاری معماری و طبیعت
در معماری سنتی ایران همزیستی مسالمت آمیزی میان انسان، معماری و طبیعت وجود دارد. اشارات فراوان
در قرآن درباره گیاه، نور و اجزاء طبیعت و در نهایت تمثیل بهشتی آن موجب شده تا طبیعت در معماری
ایران حضور همه جانبهای داشته باشد و فضاها در کنار هم طی یک سلسله مراتب خاص قرار گیرند، گویی
همیشه انگیزه احترام و حفظ نعمتهای الهی را پاس می دارند که در قلب طبیعت و اجزاء عناصر آن تجلی
کرده است. فعالیتهای اجتماعی ، فرهنگ و احکام دینی همواره در آهنگی موزون با طبیعت حرکت کردهاند
و همجواری و همدلی انسان با طبیعت موجب شده که عناصر طبیعت به گونههای مختلف در معماری های
اصیل حضور داشته و انسان را از فواید تصفیه کننده آن بهرهمند گرداند (دیبا، 378 1).
هماهنگی و سازگاری معماری و طبیعت نکته ای است که همیشه ذهن پویای معمار ایرانی را به خود
معطوف داشته. ساختمان در کنار طبیعت نه ساختمان به جای طبیعت و تلفیقی از انسان، طبیعت و معماری
ما را به سوی آن مدینه فاضله و هنر عرفانی گذشته سوق خواهد داد.
با وجود همه مزایا و محاسن صنعت، این پدیدهی دوران نوین بعد از انقلاب صنعتی، به سرعت زیبائیهای
طبیعی و طراوت معماری و به تبع آن شهرسازی جهان را گرفت. جایگزینی آهن و سیمان به جای فضای
سبز ساختار زیبای شهر را از میان برد. درشهرسازی نوین، دوباره به طبیعت و زیبائیهای آن نگرشی
متفاوت و جدید گردیده است؛ مقیاسهای مناسب انسانی دوباره در شهرها اهمیت و اعتبار خاص را یافته اند
و به ارزش طراحی فضاهای سبز کافی و مناسب در شهرها به گونه ای مناسب عنایت و توجه خاص شده
است (قصری و خسروی، 382 1).
2-3-1-6- ورودی در باغ ایرانی
با توجه به نقش و اهمیت ورودی در دعوت کنندگی افراد به فضا، در این بخش به نکاتی در خصوص
طراحی و انواع ورودی باغ پرداخته میشود. در طراحی فضای ورودی هر یک از انواع بناها، اهداف و
اصولی متناسب با آن بنا، از جمله: حفظ محرمیت خانواده، ورود با خضوع، ورود به تدریج، آسانی دسترسی
به فضای داخلی یا دشواری در آن، شاخص و خوانا بودن بنا در سیمای شهر، ایجاد پیوند بین بناهای بزرگ
و عمومی با فضاهای شهری، در نظرگرفته میشد. درباغهایی که دارای طراحی معمارانه و مناسب بودند،
46
فضای ورودی باغ دارای جزء- فضاها و عناصری کمابیش همانند مدارس یعنی دارای جلوخان پیش طاق،
درگاه، هشتی و دالان بود و مسیر حرکت در آنها در مواردی در امتداد غیر مستقیم بود.
– اجزای تشکیل دهنده: جلوخان، پیش طاق، درگاه، هشتی، دالان، ایوان، ساباط، رواق
– برخی عناصر: در، کوبه و حلقه، آستانه، سکو، سردر، منار، روزن، حوض (داخل هشتی)
– اصول ترکیب کالبدی:
1- اصل سلسله مراتب
2- اصل محور
3- اصل تقارن
– موقعیت ورودی: نزدیک یکی از گوشه ها، روی محور تقارن، روی دو محور تقارن، در گوشه، در نقاط
مختلف
– شکل مسیر دسترسی به فضای درونی:
1- مستقیم
2- غیر مستقیم
3- مارپیچ
– مقیاس نما:
1- مقیاس انسانی
2- مقیاس فوق انسانی
– شکل ترکیب نما:
1- کشیده (پهن)
2- بلند( مرتفع)
3- متوسط
– تزئینات نما: آجرکاری، کاشیکاری، گچبری، حجاری
– طرح: سنتی – نیمه سنتی – جدید
– تعداد نماها (بیرونی و درونی):
فضاهای ورودی بناهای درونگرا دارای دو نما هستند. نخست نمایی که از بیرون دیده می شود و دوم نمایی
که از درون مشاهده می گردد. در ورودی باغ ها نیز به دلیل اهمیت وجه داخلی ورودی و تاثیری که در
نمای عمومی باغ دارد. معمولا وجه داخلی نیز طراحی می شده است.
– کارکردهای اصلی ورودی:
ارتباط و اتصال بین درون و بیرون، نظارت بر ارتباط
47
– کارکردهای فرعی ورودی:
تجمع، بدرقه و استقبال، محل کتیبه و وقفنامه و فرمان
– اهداف جنبی ترکیب اجزای ورودی:
حفظ محرمیت و امنیت، ورود با خضوع و طمانینه، شکل مسیر غیر مستقیم، ورود به تدریج، جلب توجه،
دعوت کنندگی و گشودگی
(الف)
(ب) (ج)
48 (د) شکل 2-33: (الف) ورودی اصلی باغ قوام در راستای محور طولی باغ، (ب) نمای خارجی باغ نارنجستان قوام (ج) داخلی ورودی باغ نارنجستان قوام؛ (د) ورودی اصلی و فرعی در باغ نارنجستان قوام
2-3-3- بررسی نقش باغ سازی در ارتقاء حس مکان در معماری و باغ سازی سنتی ایرانی
باغ ایرانی مفهومی گسترده است و دامنه حضور آن باغ مقبره ها، باغ شکارها، باغ حیاط ها، باغ مدرسهها و
… راشامل می شود که جدای از ساختار اصلی باغ یک حس تعلق و حس مکان را ایجاد میکند. ایجاد باغ
ایرانی با تقلید صرف از شکل ساختاری آن دیدی ساده انگارانه به یک مفهوم وسیع است. از مهمترین
اصولی که احساس باغ ایرانی ا در بیننده زنده می کند ترکیب شدن با بستر و اجبار نکردن محیط به پذیرش
زیبایی است در واقع باغ ایرانی مفهوم عینی عبارت land to listening میباشد که کلیترین اصل در طراحی
پایدار محیط است.
حس مکان به مثابه عمده ترین ویژگی باغ ایرانی مطرح می شود. باغ ساز ایرانی در ارتباط با مختصات
محیط زیست محل و الگوی زمین مورد نظر را انتخاب می کند. در این مورد، برای نمونه، باغ شاهزاده
ماهان، ممتازترین حس مکان را در شکل گیری آن باغ دارا می باشد. در آنجاست که تناسب کشیده باغ
49
(تقریباً طول سه برابر عرض) در گستره بیابانی دهکده تیگران ماهان با قرار دادن دید قله سفید کوه جوپار،
از یک سو، و دید دشت وسیع تیگران، از سوی دیگر، در طول محور اصلی باغ به مثابه نقطههای فرار
منظری حس مکان، به مثابه عمده ترین ویژگی باغ ایرانی، را به نمایش می گذارد (وحیدزادگان، 390 1).
به طور کلی زمین و بستر تحت تاثیر نوع تاثیر گذاری شرایط محیطی بر آن، از طبیعی یا انسانی و در قالب
معماری، معماری منظر و طراحی شهری، به “مکان” تبدیل می شود. علاوه بر آن، انسان به دلایل متفاوت و
از جنبه های گوناگون، برای شناخت و آگاهی از وجود خود، به احساس مکان نیاز دارد.
در این باره، مجموعه محیط شکل دهنده به مکان و فضای ادراکی، به عنوان زمینه ها و تجربه های احساس
اند که ادراک کلی ما را تحت تاثیر خود قرار می دهند و در نتیجه، “منظر” و “مکان” ایجاد شده نیز خوانا و
خاطره انگیز می شود.به این ترتیب، در نتیجه ی فضا سازی معماری منظر، فرد و محیط پیرامون، کلیت
واحد و تفکیک نشدنی را تشکیل می دهند و “حس مکان”، به عنوان ساختاری ذهنی از ویژگی ها و روابط
متقابل نشات می گیرد.
سایموند نیز بر این باور است که معماری منظر به کمک اجزا و عناصر موجود در زمین همچون نوع درختان
و گونه های گیاهی، آب، بستر سطحی زمین و غیره، فضایی سالم، معنادار . سرشار از احساس را عرضه می
کنند.این فضای تاثیر گذار و برانگیزاننده ی حس مکان که به گفته ی سایموندز دارای “میزانی از وحدت و
هماهنگی اند، به لذت و حظ بصر منجر می شود و زیبایی احساس می شود”.
همچنین به نظر بعضی از صاحب نظران، توجه به “مکان سازی و ویژگی های آن” و “موجودیت واحد و
تفکیک ناپذیر فرد و محیط در منظره های خاص”، نوعی پاسخ اساسی به یکی از جنبه های مهم سلامت
انسان، یعنی “احساس فضاهای سالم و پر معناست” (تقوایی، 391 1).
2-4- معماری و هنر در مازندران
2-4-1- هنرهای بومی و سنتی مازندران
فرهنگهای بومی برای اینکه بتوانند تداوم پیدا کنند نیاز به شناخته شدن دارند و فرهنگ بومی است که
اصالت و ریشهداری را در منطقه نشان میدهد. اکنون در عصر اطلاعات و تفاوت نسلها قرار داریم و اگر
فرهنگهای بومی به نسل جوان شناسانده نشود، در فرهنگ ملی و جهانی حل خواهند شد. حوزه فرهنگی
طبرستان با توجه به جغرافیای آن، سرشار از فرهنگی غنی است که متاسفانه مکتوب نشده است.
صنایع دستی این سرزمین از جمله انواع دستساختههای چوبی، سفالی و زیراندازها و انواع دستبافتهها،
پوشاک سنتی و محصولات نمدی از سوی تجار مختلف به اقصی نقاط ایران و حتی کشورهای مجاور صادر
میشده و از شهرت ویژهای برخوردار بوده که در برخی سفرنامهها نقل شده است. معماری دلانگیز خانهها
50
و ویلاهای روستایی و شهرسازی خاص منطقه با توجه به محدودیت اراضی در شمال ایران در طول تاریخ
دارای سبک و شیوهای خاص بوده و الهامبخش بسیاری از قصرهای باشکوه دیگر مناطق ایران در دورههای
مختلف بوده است.
نمایشهای سنتی منطقه از قبیل تعزیهخوانی، شبیهخوانی، رقصهای موزون محلی و نمایشهای کمدی
مخصوص روستاها و شهرهای مختلف در طول تاریخ دارای شیوههای خاص خود بوده است. هنرهای
تجسمی در قالب انواع نقاشیها، نقش برجستهها و کتیبههای زیبا بر روی خانههای مسکونی، قصرها،
حسینیهها، تکیهها و مسجدها، آرامگاهها و کاروانسراها از دیرباز در قالب یادگارهای ارزشمند در مقابل
دیدگانمان قرار دارد.
حفاریهای باستانشناختی متعددی که در مناطق مختلف طبرستان به عمل آمده، گویای وجود تمدن دیرین
و آثار هنری خیرهکنندهای از دورههای نئاندرتال، پارینه سنگی، نوسنگی، عصر آهن و دوره تاریخی است که
اینها همه گویای جایگاه بلند هنر طبرستان از گذشته تا به حال است.
2-4-2- معماری سنتی و بومی مازندران
از آنجایی که مازندران دارای اقلیم خاص است، بافت شهری آن هم همسو با شرایط اقلیمی و زیست بومی
آن شکل گرفته است. طراحی و ساخت ساختمانها با نگرشی اقلیمی در جهت صرفه جویی در انرژی،
استفاده از مصالح طبیعی (مانند چوب، الیاف گیاهی، سنگ، خاک و…)، فراهم کردن انرژی های لازم برای
آسایش با طراحی مناسب گشودگیها و برونگرایی ساختمانها، جهتگیری درست بناها، استفاده از فن
آوری و روشهای بومی ساخت و ایجاد محیطی مطلوب با انرژیهای طبیعی و به حداقل رساندن مصرف
انرژیهای فسیلی، از الگوهای پایدار در معماری مازندران می باشد.
ساختمانهای بومی مازندران نه تنها بر بستر خود آسیبی و ضایعهای وارد نمی کنند بلکه به مثابه جزیی از
آن در جهت بهبود و کیفیت آن ایفای نقش میکنند. ساختمان همانند عضوی از یک چرخه طبیعی وارد
عمل میشود و در جهت تکامل چرخه عمل میکند. نمونه آن استفاده از پوست دانه برنج است که هم نیاز
ساکنان را در ایجاد اندود بر آورده می سازد و به جای اینکه به عنوان مادهای دور ریز در طبیعت رها شود به
کمال و تعالی می رسد. خود این عمل مبین اصول معماری پایداری در معماری بومی مازندران است.
راهکارها و ابداعات صورت گرفته در کالبد معماری بومی در سادهترین شکل خود به حفظ انرژی، برآورده
شدن نیاز ساکنان و در کل، ایجاد بهترین شرایط آسایش با کمترین استفاده از انرژی و کمترین آلودگی
زیست محیطی ایفای نقش می کنند.
51
معماری بومی مازندران علاوه بر هماهنگی با محیط طبیعی به ارزشهای دیگری همانند فرهنگ، هویت،
آداب و رسوم و سلسله ارزش های اجتماعی نیز اهمیت می دهد که این خود به ایجاد پایداری اجتماعی و
فرهنگی هم کمک می کند (بیداله خانی، 392 1).
نگاه مردم مازندران به طبیعت همواره نگاهی آکنده از احترام بوده، به گونهای که هیچ گاه به عرض اندام در
برابر آن همت نگماشته، بلکه با همگون سازی ساخته های خویش با محیط پیرامون زیباترین ترکیبات
ممکن را در دل طبیعت جستجو کردهاند. شکل 2-34: نمونه یک خانه با معماری سنتی
به طور کلی ویژگی های معماری بومی مازندران به شرح زیر می باشد:
1- در نواحی بسیار مرطوب کرانههای نزدیک دریا برای حفاظت ساختمان از رطوبت بیش از حد زمین،
خانهها بر روی پایههای چوبی ساخته شده اند. ولی در دامنه کوه ها که رطوبت کمتر است، معمولا خانه ها
بر روی پایه هایی از سنگ و گل و در پاره ای موارد بر روی گربهروها بنا شده اند.
2 – برای حفاظت اتاقها از باران، ایوانکهای عریض و سرپوشیده ای در اطراف اتاق ها ساخته اند. این
فضاها، در بسیاری از ماههای سال برای کار و استراحت و در پارهای موارد برای نگهداری محصولات
کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرد.
3- بیشتر ساختمانها با مصالحی با حداقل ظرفیت حرارتی بنا شدهاند و در صورت استفاده از مصالح
ساختمانی سنگین، ضخامت آنها در حداقل میزان ممکن حفظ شده است (در این مناطق بهتر است از مصالح
ساختمانی سبک استفاده شود. چون در زمانی که نوسان دمای روزانه هوا کم است، ذخیره حرارت هیچ
52
اهمیتی ندارد و علاوه براین، مصالح ساختمانی سنگین تا حدود زیادی تأثیر تهویه و کوران را که یکی از
ضروریات در این منطقه است کاهش می دهد).
4- در تمام ساختمانهای این مناطق، بدون استثناء از کوران و تهویه طبیعی استفاده میشود. بطور کلی،
پلانها گسترده و باز و فرم کالبدی آنها بیشتر شکلهای هندسی، طویل و باریک است. به منظور حداکثر
استفاده از وزش باد در ایجاد تهویه طبیعی در داخل اتاقها، جهت قرارگیری ساختمانها با توجه به جهت
وزش نسیمهای دریا تعیین شده است. در نقاطی که بادهای شدید و طولانی می وزد، قسمتهای رو به باد
ساختمانها کاملاً بسته است.
5- به منظور استفاده هر چه بیشتر از جریان هوا، همچنین بدلیل فراوانی آب و امکان دسترسی به آن در هر
نقطه، ساختمانها به صورت غیر متمرکز و پراکنده در مجموعه سازمان دهی شده است. قرارگیری خانه در
وسط حیاط به لحاظ کمک به تنفس بیشتر بنا از چهار طرف است.
6- بدلیل بارندگی زیاد در این مناطق، بامها شیبدار است و شیب بیشتر آنها تند است، که این مورد نیز رابطه
مستقیم با رطوبت و میزان بارندگی دارد. شکل 2-35: معماری خانه بومی
53 شکل 2-36: خانه فاضلی در ساری (پنجره های وسیع جهت استفاده حداکثر از باد و پیش آمدگی وسیع بام) شکل 2-37: خانه کلبادی2 (پنجره های وسیع)
54 شکل 2-38: خانه کلبادی 1 (استفاده از پنجره های وسیع برای استفاده از کوران باد)
2-4-3- باغ سازی در مازندران
باغ ایرانی حاصل تعامل سازنده فرهنگی بین انسان و طبیعت است. در فرهنگ ایرانی طبیعت به مثابه بستری
برای رشد و تعالی انسان است، ایرانیان با احترام کامل به طبیعت آنها را در کنار هم سامان داده و محصولی
را به نام باغ ایرانی پدید می آورند. باغسازی ایرانی در دوره های مختلف تاریخی رشد و توسعه یافته است.
بسیاری از محققین، باشکوهترین عصر باغسازی ایران را در دوره صفویه می دانند. شاه عباس صفوی کاخ-
باغهای باشکوهی را در خطه مازندران بنا نموده که بعضی از آنها همچنان به یادگار باقیمانده است.
55
شکل 2-39: موقعیت باغ های صفوی در اشرف (بهشهر)
شکل 2-40: تصاویری از باغ های بهشهر
2-4-3- 1- ویژگیهای باغسازی مازندران باتأکید بر عصر صفویه
شهرستان بهشهر از قدیمی ترین شهرهای استان مازندران است که به دستور شاه عباس صفوی ساخته شد و
به عنوان پایتخت دوم شاه عباس صفوی در این زمان مطرح بود. در این شهر بناهای با ارزشی از معماری
اسلامی دوره صفویه ایران باقی مانده است که یکی از مهم ترین این بناها باغ شاه میباشد.
در این شهر مجموعه باغهایی طراحی و ساخته شد که به عنوان معروف ترین باغها در سواحل جنوبی
دریای خزر شناخته می شوند. این مجموعه که در واقع محل اقامت شاه عباس در فصل زمستان و اوایل بهار
می بوده به صورت باغ در باغ طراحی و ساخته شده بود. امروزه از هفت باغ اندر باغ متمرکز داخل شهر با
56
نامهای باغ شمال، باغ حرم و خلوت، باغ صاحب الزمان، باغ چهل ستون (دیوانخانه)، باغ تپه، باغ زیتون و
باغ چشمه تنها باغ چهلستون و بقایایی از باغ چشمه باقی مانده است .
باغ چهلستون یا باغ شهرداری فعلی، باغی است پلکانی و یادگار دوران باغ سازی ایرانی و اسلامی شاهان
صفوی در شهرستان بهشهر در استان مازندران است. نام این باغ بر اساس 2 1 ستونی که روی ایوان عظیمش
بود چهل ستون نام گذاری شد.(عدد 40 به جهت فراوانی و کثرت به کار برده می شد) بعدها به دلیل
تخریب این ایوان نامهای دیگری برای این باغ به کار برده شد نظیر باغ شاه و هم اکنون نیز نام آن پارک
ملت و به دلیل استفاده از کوشک مرکزی باغ به عنوان ساختمان اداری شهرداری نام آن باغ شهرداری نیز
نامیده می شود.
شکل 2-41: نمایی از کوشک مرکزی باغ (شهرداری فعلی)
این باغ بر روی زمینهای دارای پستی و بلندی و کمتر دست خورده ساخته شده و مساحت آن 8 هکتار
است که در سال 2 61 1 میلادی ساخته شده است و دارای طرح کلی و معمول باغهای ایرانی است با آب
نماها و حوضهایی چند که با آب راههایی با گذر های دو طرفه به هم وصل گشته است و در انتهای باغ،
نزدیک به دامنه کوه به کوشکی منتهی می شودکه باغ چهلستون و باغ شاه نام دارد.
57
(الف)
(ب)
(ج)
58
(د)
(هـ)
شکل2-42: باغ شهرداری بهشهر: (الف) تصویر از گوگل ارث، (ب) دید از اطراف،
(ج) مقطع شماتیک از باغ، (د) پلان، (هـ) دید از داخل
همانطور که پیتر دلاواله پس از سفرش در سال 630 1 بیان کرده، این باغ عبارت است از مربعی که در انتهای
جلگه در پای تپه های پر درخت واقع شده که کوشک در وسط باغ قرار دارد. بنایی است که طول آن سه
برابر عرض آن است.جلوی این بنا کاملا باز است ولی در عقب و طرفین آن دیواری است که از پنجرههای
متعدد پوشیده شده است. جلوی بنا خیابانی است طولانی که سنگ فرش است و وسط آن جویی جاری
59
است و از حوضی که جلوی کوشک است ادامه پیدا میکند و تا پای تپه ها و انتهای باغ پیش می رود. در
حال حاضر از این حوض بزرگ اثری نیست و تبدیل به فضای سبز شده است.
آب همیشه به عنوان عنصر اصلی در طراحی باغ های ایرانی به کار می رود. در این باغ نیز آب نقش بسزایی
در منظر و اقلیم آن ایفا می کند. آب موجود در این باغ از انتهای باغ و نزدیک به کوهپایه سرچشمه گرفته و
به صورت پلکانی از کوهپایه به پایین می آید و در مسیر خود از کوشک مرکزی باغ نیز می گذرد و مسیر
آب تا انتهای باغ ادامه دارد. به دلیل پلکانی بودن باغ، مسیر این آب نیز در جهت تغییر ارتفاع از سینه
کبکی هایی عبور می کند که بر زیبایی و گوشنواز بودن صدای آب می افزاید. درختان موجود در این باغ
فقط درختان سرو و مرکبات بودند که با گذشت زمان به علت عدم داشتن برنامه ریزی صحیح و بدون هیچ
هدفی درختان دیگری در این باغ کاشته شدند و رشد کردند.
شکل 2-43: پلان گذر آب در باغ
این درختان در بهار و تابستان گل می دهند و در پاییز به میوه میرسند. در اواسط بهار تا اوایل تابستان وقتی
وارد شهرستان بهشهر به خصوص وارد باغ شاه میشویم عطر گل این درختان در فضا پیچیده است و باعث
نشاط آدمیان می گردد. درختان مرکبات در تمام طول سال سبز هستند و یکی از دلایل استفاده درختان در
این باغ همین مورد می باشد. درختان سرو که نماد استقامت در ایران می باشند در این باغ طوری کاشته
شده اند که علاوه بر این که یک مسیر مستقیم را برای عابران و باد ایجاد میکند، جدا کننده باغچه مرکبات
نیز می باشد. علاوه بر این یکی از ویژگی های درخت سرو همیشه سبز بودن آن است که به زیبای منظر باغ
در فصل های مختلف سال می افزاید.
60
شکل 2-44: پلان قرارگیری درختان سرو در باغ
شکل 2-45: باغ عباس آباد
61
2-5- نتیجه گیری
در مطالعه و طراحی فضاهای عمومی و باز شهری، توجه به موضوعاتی چون فرهنگ، سابقهی تاریخی،
هویت، زیبایی و شرایط محیطی از چنان اهمیتی برخوردار هستند که غفلت از هر کدام سبب می شود تا
کلیت طرح، به عنوان فضایی مطلوب و با هویت و اصیل و کارآمد برای جامعه ای با فرهنگ خاص
مخدوش شود.
درک روابط انسان و مکان مستلزم تجسم کردن زمینه های فیزیکی و اجتماعی – فرهنگی است و مکان،
جایی است که احساسات می تواند ابراز شود و این احساس با برقراری پیوند بین انسان و مکان، زمینهای
برای تفاوت، جهت یابی و درک فضایی پدید میآورد. حس مکان، دارای دو بعد است: یکی ریشه در
باورها و اعمال فرهنگی دارد و فرد را با مکان ارتباط می دهد که شامل عناصر غیر فیزیکی و دارای کیفیت
ذهنی است، دیگری متأثر از زمینه های بیرونی و کالبدی است که بیشتر بر جنبه های فیزیکی تأکید دارد و
طراح می تواند بر آن تأثیر داشته باشد.
برای ایجاد حس مکان، محیط باید دارای کاراکتر و ساختار ویژه باشد. بدین منظور تمام محیط مصنوع به
صورت یک کل یکپارچه می بایست در طراحی مد نظر قرار گیرد. مشخصات کالبدی مانند پیوستگی
بصری، محصوریت بصری، تضاد و تنوع، دید، خروجی و ورودی، منظرسازی و نامگذاری از عناصر عینی
هستند که حس مکان را افزایش و تقویت کرده، باعث ایجاد حسی قوی از فضا در ساکنین آن محیط برای
زندگی در آینده آن مکان می شود و محصول آن ارزیابی مثبت ساکنین از محیط زندگی خواهد بود.
توجه به هنر گذشتگان، نمادها و فرهنگ بومی و سنتی در طرحهای معماری و هنری معاصر نقش بسزایی
در تقویت ارتباط مخاطبان و افزایش حستعلق دارد. ترکیب باغ و معماری از گذشته دور در فرهنگ ایران و
در جهت تعریف حسمکان از اهمیت بسزایی برخوردار بوده که باغ مقبرهها و یا باغ تکیهها از این دست به
حساب می آیند. در دوران معاصر نیز می توان از باغ ایرانی و اصول حاکم بر آن در جهت تعریف حس
مکان و تقویت حس تعلق شهروندان استفاده نمود. طرح ها و طراحی آنچه امروزه به عنوان پارک، بوستان و
فضای سبز شهری، در شهرها احداث می شوند، بیش از اینکه به باغ های ایرانی قرابت داشته باشند تقلیدی
از باغ های غربی اند وقتی که قرار باشد از باغ ایرانی در دوران معاصر سخن بگوییم، بهتر است که باغی
طراحی و ساخته شود که ضمن آنکه از فرهنگ ایرانی ملهم باشد، کالبد آن یادآور ارزشهای فرهنگ ایرانی
باشد، تجارب سایر تمدنها را به صورت بومی شده به کار گرفته باشد، بتواند القا کننده و یادآور ارزشهای
فرهنگی باشد، بتواند به نیازهای زمان پاسخ گوید، و همچنین مجموعهی آن هویتی ایرانی داشته و به عنوان
الگویی مستقل ایفای نقش کند.
62
فصل سوم
نمونه موردی
63
3-1- فرهنگسرای خاوران (جوان)1
فرهنگسرای جوان که بیشتر با نام فرهنگسرای خاوران شناخته میشود یکی از فرهنگسراهای فعال در شهر
تهران است. نخستین گام برای احداث فرهنگسرای خاوران در بهار 372 1 برداشته شد و از دوازدهم تیر
372 1 نیز آغاز به کار کرد. این فرهنگسرا عمدتاً به منظور غنیسازی اوقات فراغت کودکان و جوانان جنوب
شرقی تهران تأسیس شده و از بزرگترین مراکز وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران است. شکل 3- 1: فرهنگسرای خاوران (جوان)
هم اکنون فرهنگسرای جوان یکی از بزرگترین مراکز فرهنگی کشور محسوب میشود. این فرهنگسرا
دارای مساحتی بالغ بر 0 0 830 متر مربع و زیر بنای 0 0 240 متر مربع است و در چهار بخش ساختمان
اداری، بازارچه فرهنگ و هنر (به صورت رو باز در وسط محوطه)، ساختمان مرکزی، علوم و فنون و شهر
بازی، انجام فعالیتهای متنوعی را برای عموم، به ویژه جوانان و نوجوانان میسر کرده است.
فعالیتهای فرهنگسرا نیز به چهار گروه هنری، آموزشی، اجتماعی و فرهنگی تقسیم شده است. در بخش
هنری امکانات متفاوتی از جمله تالارها و نگارخانهها در اختیار مردم منطقه است. تالارهای این بخش شامل
١ آشنایی با فرهنگسرای خاوران، به آدرس اینترتی: 16=id?php.static/net.farhangsara//:http
64
تالار فرهنگ با ظرفیت 0 0 1 نفر، سوم خرداد با ظرفیت 0 0 30 نفر و سالن فرهنگ با ظرفیت 2 20 نفر، سالن
شهید مطهری با ظرفیت 350 نفر و تالار روباز اجتماعات با ظرفیت 0 50 نفر است.
کتابخانه خاوران با بیش از پنجاه هزار نسخه کتاب و ظرفیت پذیرش بیش از پانصد نفر بصورت همزمان در
سالنهای مطالعه از دیگر بخشهای اصلی این فرهنگسراست.که در حدود 0 250 نفر عضو دارد.
همچنین نگارخانه خاوران، دارای دو سالن اصلی و فرعی در دو طبقه با ظرفیت 0 0 20 تابلو در رشتههای
نقاشی، خوشنویسی گرافیک، عکاسی، حجم و صنایع دستی قادر است به هنرمندان معاصر و استادان و
دانشجویان رشتههای هنری خدمات بدهد.
در سالهای اخیر، چندین قسمت از مجموعه، شامل سالنهای تئانر و ساختمان دوم مجموعه در حال
ساخت است. شکل 3-2: پلان مجموعه نمایشی و سینمایی فرهنگسرا
65 شکل 3-3: پلان طبقه همکف و اول ساختمان فرهنگسرا
66 شکل 3-4: پلان طبقه دوم، سردر ورودی فرهنگسرا ومقطع الف – الف
67 شکل 3-5: مقاطع
68 شکل 3-6: نمای شمالی و جنوبی
69 شکل 3-7: نمای شرقی و غربی
70
3-2- فرهنگسرای نیاوران
فرهنگسرای نیاوران در سال 356 1، در مجموعه نیاوران در شمال شرقی شهر تهران در خیابان شهید باهنر
نیاوران روبروی پارک نیاوران، با مساحت 0 0 250 مترمربع ساخته و افتتاح شد. کامران دیبا معمار و طراح
فضای فرهنگسرا بوده که همزمان موزه هنرهای معاصر وپارک شفق را نیزطراحی و اجرا کرده است. این
فرهنگسرا به طورخاص زیرنظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی فعالیت میکند.1
مجموعه نیاوران در باغی قدیمی شکل گرفته است. و شامل دو ساختمان مستقل، یعنی “ساختمان دفتر
مخصوص فرح پهلوی” در شمال بستر طرح، و “فرهنسرای نیاوران” در جنوب آن می شود. محور مشجر
شمالی – جنوبی با درختان تناور و جوی ها و آبنماهایی در حد فاصل ای دو ساختمان، باز مانده باغ
قدیمی است. در انتخاب محل ساختمانها نیز کوشش شده تا آنجا که ممکن است از فضاهای بی درخت باغ
استفاده شود.
ساختمان دفتر مخصوص به شکل بنایی سه طبقه از بتن نمایان ساخته شده است. که در آن مجموعه های
اداری با طراحی باز بر گرد سرسرای میانی حلقه زده اند. “فرهنگسرا” به شکل مجموعه ای از ساختمانهای
کوچک و کم ارتفاع در اطراف یک حیاط ساخته شده که نمای آنها اغلب از بتن نمایان زرد رنگ است و
در نقاط محدودی با سنگ مرمر زرد رنگ پوشیده شده است.
نیت اولیه کارفرما ساخت بنایی برای دفتر کار پهلوی بوده است، اما به پیشنهاد طراح و تایید کارفرما با ایجاد
تغییراتی در برنامه، ساختمان فرهنگسرا به عنوان مکانی فرهنگی برای استفاده عموم نیز به آن اضافه می
شود. به این ترتیب دو عرصه متفاوت در بستر طرح شکل می گیرد، که دیواری عرضی در انتهای محور باغ
حد فاصل آنها را معلوم می کند.
در طرح مجموعه نیاوران و در دل باغ وسیع آن، فضاهای بسته به دو ساختمان مجزا تقسیم شده اند.در این
میان ساختمان فرهنگسرا در جنوب باغ استقرار یافته است.
محوری که از این دو مجموعه میگذرد در راستای هیچ یک از این دو ساختمان نیست. فرهنگسرا در
محوطه جنوب غربی محور نشسته است و فقط ورودی آن که رو به سمت شرق دارد و به میدانگاه ابتدایی
محور نگاهی می کند.
در جنوب ساختمان دفتر اختلاف سطح قابل توجهی بین دو بخش باغ دیده می شود. دیواری سنگی به
ارتفاع چهار متر دو محوطه بالا و پایین را از هم جدا می کند. جالب آنکه این دیوار در تمامی عرض باغ
امتداد نمییابد و پس از قطع کردن محور آب و سبزه تمام می شود. به نظر می رسد تنها وظیفه این دیوار
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
71
تاکید بر اختلاف سطح دو محوطه بالا و پایین باغ است. به واسطه آن انقطاعی درباغ پدید می آید، محور یاد
شده خاتمه می یابد، و علی رغم وجود دری بین دو سطح پایین و بالا، ساختمان دفتر دور از دست
مینماید.1
فضای داخلی فرهنگسرا شامل سالن اصلی باعنوان تالار نیاوران با ظرفیت 0 30 نفر، سالن گوشه با ظرفیت
0 0 1 نفر، کتابخانه، نگارخانه، رستوران و ساختمان اداری است. کتابخانه فرهنگسرا مخزن کتابهای
تخصصی هنر است، ونگارخانه دارای سه سالن است که نمایشگاههای عکس، نقاشی، خط، مجسمه و … در
آن برگزار میشود. همچنین، رستوران فرهنگسرا در دو طبقه با امکانات کامل برقرار است. واحدهای فعال
در این فرهنگسراعبارتند از:
واحد تجسمی که وظیفه آن برگزاری نمایشگاههای مختلف در ایام مختلف است،
واحد نمایش که اجرای نمایشهای مختلف را بر عهده دارد،
واحد موسیقی ضمن برگزاری دوره های عالی موسیقی خارجی و داخلی، اجرای کنسرتهای مختلف و
برنامههای پژوهشی موسیقی را نیز برعهده دارد،
واحد سینما شامل فیلمخانه تخصصی با 26 برنامه موضوعی و برنامههای پژوهشی یک فیلم، یک فیلمنامه.
همچنین، شنبهها فیلمهای سینمایی روز اکران میشود.
در این فرهنگسرا کلاسهای آموزشی برگزار نمیشود.
از دیگر مراکز فعال فرهنگسرا نگارخانهای است با سه طبقه در کنار ساختمان شمال غربی با 60 1 متر دیوار
نمایشگاهی. دیوار بزرگ نگارخانه که مشرف به حیاط نیز است، با سنگ مرمر زرد و سبز پوشیده شده
است.
کتابخانه فرهنگسرا در بخش غربی ساختمان دایر شده است. این فضای 250 مترمربعی که از زمان افتتاح
فرهنگسرا دایراست، ابتدا دارای منابع بسیارغنی درحوزه هنر و شرقشناسی بود اما باگذشت زمان این
کتابخانه به مرکزی برای استفاده دانشجوها و استادان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مبدل شد، ولی به
مرور زمان ضرورت تغییر کاربری این کتابخانه از “عمومی” به “تخصصی هنر” موجب ارتقای سطح هنری
کتابخانه شده است. 2
این بنا از نظر طراحی معماری معاصر ایران دارای اهمیت میباشد و از سال 374 1 با عنوان رسمی فرهنگسرا
شروع به کار کرد.
١ دیبا، 389 1، یاد گذشته (مجله معمار-شماره 20)، به آدرس اینترنتی:
http://iranmemari.com/architecture-design/cultural/artshow.html
٢ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
72 شکل 3-8: سایت پلان مجموعه نیاوران : 1.ورودی اصلی 2.وردی غربی 3.ورودی شمالی 4.ورودی های خدماتی 5.ساختمان فرهنگسرا 6.محور باغ 7. ساختمان دفتر فرح 8.دیوار جداکننده شکل 3-9: تصویر سه بعدی از فرهنگسرای نیاوران
73
3-2-1- بررسی از نظر اقلیم
فرهنگسرای نیاوران به لحاظ اقلیم در موقعیت معتدل کوهستانی می باشد در این اقلیم به علت وجود
بادهای شمال، معماری فرهنگسرا به صورت شرق و غرب طراحی شده است. نورگیری این بنا از 4 طرف
صورت می گیرد.گر چه ساختمان نیاوران به صورت قسمتهای مجزا طراحی شده و بعد در کنار هم قرار
گرفته اما با بداعت های خاص طراح توانستند، ارتباطی صحیح و جستجوگر میان دو ساختمان بوجود آید.
حال به بررسی سه مجموعه دفتر مخصوص ، باغ قدیمی و فرهنگسرا می پردازیم: دفتر مخصوص این
ساختمان در انبوهی از درختان قرار گرفته به وسیله یک سکو از بخش پایینی باغ جدا گشته است. این
ساختمان در میان فضای باز قرار دارد و خود بنا دارای حجمی تقریبا مکعبی شکل با چهار وجه خود به
بیرون نگاه می کند.
اﺮﺴﮕﻨﻫﺮﻓ -3-2-3
معرفی فضاها: ساختمان فرهنگسرا که در بخش جنوب غربی بستر واقع شده است، ترکیبی از اجزاء مختلف
می باشد که به گرد حیاط نظام یافته اند قرار گیری مجموعه بدین نحو، تقریبا شکل (U) مانند را به وجود
آمده است حجم کلی بنا با ارتفاعی حدود دو طبقه دیده می شود و تمامی اجزاء مجموعه دارای ارتفاعی
تقریبا یکسان هستند. بافت نمای مجموعه بتونی (با چاشنی خردلی رنگ) می باشد. در سطح نماهای دو
بخش نگارخانه و نمایشخانه بلوکهای مرمر در داخل قابی از بتون، و همباز با آن دیده می شود. مجموعه
نسبت به خیابان پاسداران، که جبهه اصلی برخورد با باغ است به دلیل وجود انبوه درختان به چشم
نمیآید. 1
سازه این بنا با بتون مسلح اجرا شده است. در زیباشناختی این ساختمان طراح با ترکیبی میانبافت (بتن و
سنگ)، فرم (ساده هندسی) و سنت (سنتهای ایرانی) توانسته ساختاری جدید از معماری سنتی و مدرن
خلق نماید.
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
٢ فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B3%D8%B1
%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86
74
3-2-4- سر در ورودی
برای ورود به حیاط مرکزی مخاطب مقید به گذشتن از زیر قالب سنتی که به شکل سر در ورودی است
میباشد.2 سر در ورودی این بنا طراحی متقارن دارد. کاربرد این سر در بهعنوان پیش ورودی برای دسترسی
به در اصلی فرهنگسرا است و برگرفته ازساختار فضای هشتی در معماری سنتی ایرانی میباشد.
سمت راست در ورودی اتاق نگهبانی قرار دارد. دسترسی به ساختمانهای اصلی از طریق پلهها صورت
میگیرد. وجود دو عامل بعدی سکوها و شمشادها در دو طرف پلهها عمل هدایت مخاطب به سمت
ساختمان اصلی را به عهده دارد. شکل 3- 0 1: سر در ورودی فرهنگسرای نیاوران
پس از ورود، از جبهۀ جنوبی، برای دستیابی به مجموعۀ فرهنگی، وارد فضایی باز می شویم. به این ترتیب
خصلت فضای باز، نقش تعیین کننده ای در هدایت، به سمت فرهنگسرا دارد. این مسیر حرکت در فضای
باز روی یک محور قرار گرفته که به وسیلۀ حصاری از درختان در دو سوی آن تقویت شده است. ردیف
پله و ردیفی از درختان کوتاه تر که به صورت نامنظم در یک سمت این محور بر حرکت در این مسیر تأکید
نموده است. در پس این راه به سطح وسیع باز می رسیم که تفاوت فضای آن با مسیر طی شده تأمل
مخاطب را در هنگام روبه رو شدن با این فضا ایجاد می کند. مسیر طی شده، فضای خطی و عبوری
میباشد، در حالیکه این سطح ایجاد احساس سکون و ساکت می نماید. وسعت این فضای باز، شکل یافتن
آن توسط کف سازی، و تفاوت نوع تک درختان آن همگی برآنچه که گفته شده تأکید کرده اند.
75 شکل 3- 1 1: پله های ورودی به سمت فرهنگسرا
در این مرحله، با چهره اصلی مجموعه روبه رو می شویم. تاکنون مخاطب (تا رسیدن به این مرحله) تنها در
فضای باز است که غوطه میخورد. اما در اینجا برای ورود به حیاط می بایست از یک طاقی بتنی گذشت.
محل قرار گیری این طاقی و باغچه کناری آن باعث تأمل در فضا شده است. به این ترتیب قبل از ورود به
حیاط، با چهره داخل آن آشنا می شویم. حیاط از سه طرف، توسط ساختمان محصور شده است. از یک
سمت باز می باشد. یک طاقی کوچک محل ورود به حیاط را، از این جبهه نمایان میسازد. این اشاره به
ورود در برابر عظمت ساختمان و اجسام آن بسیار کمرنگ می نماید. در حقیقت در مقایسه با این همه
فضای باز، طاقی به این کوچکی، تأثیر چندانی بر جدا ساختن حیاط ندارد.
اینکه حیاط در میانۀ ساختمان جای گرفته و کف مناری خاص خود را یافته است و یک طاقی برای تأکید
به ورودی ایجاد شده نشان دهنده آن است که عنصر مهمی در طرح می باشد. اما پایین تر قرار گرفتن آن،
باغ را مشرف به آن کرده و اهمیت حیاط کم نموده است. برای ورود به حیاط باید از طاقی بتونی و سپس
پلی که بر روی یک آنجا قرار گرفته است بگذریم. حرکت روی این پل معلق موجب می گردد که متوجه
ورود به یک فضای نوین شویم.
76 شکل 3-2 1: طاق ورودی به حیاط شکل 3-3 1: نمایی از طاق ورودی و پل معلق
77
پس از حرکت بر روی این پل و فرود از چند پله، با زاویۀ دید جدیدی با منظره حیاط روبه رو می گردیم.
” ایجاد یک آنجا، که در ابتدای ورود به حیاط، در زیر پل ورودی قرار گرفته است و اینکه در هنگام ورود
به حیاط، در زیر پای، قرار می گیرد. نقش آب را در فضا و ارزش آنرا، کم قدر نموده است. درست به
عکس آن ارزشی که آب و حرکت آن در باغ قدیمی داشت”.
“در حقیقت، در اینجا آب به صورت ابزاری برای جدا نمودن دو مرحله گشته است و نه یک اصل و عامل
اساسی در حیاط”. نکته مهمی در بارهی طاق ورودی وجود دارد و آن این است که این عنصر فضایی به
همان اندازه که در خارج حیاط به ورود به آن تأکید می کند، به همان اندازه نیز، در داخل آن محل خروج را
نشان می دهد.
” نکته اینجاست که وقتی یک فضا به عنوان مراد و مقصود مطرح می گردد، آن زمانی که عنصر مهمی در
یک مجموعه گشته، یک ورودی در نقش آن، طریقۀ مناسبی برای دعوت می باشد. اما منطقی آن است که
همان ورودی از داخل حیاط چهره مشخصی نیابد، تا که مرتب به محل خروج اشاره کند. چرا که این اتفاق
با اصل بودن و هدف بودن یک فضا، منافات دارد”.1
3-2-5- حیاط مرکزی
حیاط مرکزی یکی دیگر از نمادهای سنتی است که در این بنا استفاده شده است. این قسمت دارای دو
آبنما و دو باغچه میباشد و تمامی درهای مختلف ساختمان به سمت حیاط مرکزی باز میشود.
در حیاط مرکزی دو ساختمان مشاهده میشود:
ساختمان شماره 1 در سمت چپ که شامل 2 طبقه است:
طبقه اول سالن آمفی تئاتر که بهعنوان سالن سینما از آن استفاده می شود. سالن آمفی تئاتر شامل سه قسمت
اصلی است. پذیرش، خروجیها و صحنه اصلی. این مکان دارای یک ورودی یا سرسراست که یک حسن
برای آن تلقی میگردد. زیرا افرادی که میخواهند به بیرون از آمفی تئاتر بروند ابتدا به یک هال انتظار وارد
شده و سپس به محیط بیرون هدایت می شوند. طول صحنه آمفی تئاتر تقریباً دو برابر عرض است و از
شیب طبیعی زمین برای شیب آمفی تئاتر استفاده شده است.
طبقه دوم شامل اتاقهای اداری رئیس و معاونین است.
ساختمان شماره 2 در سمت راست بهوسیله چند پله به طرف در ورودی نگارخانه و بخش اداری میرسد.2
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
٢ فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B3%D8%B1
%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86
78 شکل 3-4 1: تقسیم بندی فضاهای فرهنگسرا شکل 3-5 1: نمایی از حیاط مرکزی و ساختمان فرهنگسرا
حیاط در قلب قرار گرفته و علاوه براینکه قلب ارتباطی ساختمان است، عنصر اصلی فضایی مجموعه گشته.
دو نمای پیش آمده یک حجم توپر و یک ورودی در گوشه حیاط، اولین اجزایی هستند که به دیده می آیند.
و بدین ترتیب اولین فضاهایی هستند که خود را معرفی می کنند و به طرف حیاط چهره می یابند. حیاط
دارای اهمیت بسیاری است و عامل اصلی وحدت دهنده مجموعه می باشد. اما در حقیقت بسیاری از فضاها
به حیاط نگاه نمی کنند، به جز آنکه، ارتباط داشته باشند، یا نیم نگاهی. دو نمای پیش آمده، متشکل از
فضاهایی هستند که به طور مستقیم با فضای باز حیاط در تماس اند و تمام بدنه نماهای آن ها، ورودی نیز
79
می باشد. و همچنین فضاهایی هستند که نگاه به سمت حیاط دارند و از لحاظ فضایی به حیاط وابستهاند. اما
حجم توپر سمت دیگر عنصری از مجموعه است که ارتباط مستقیم با حیاط نداشته و منظر آن نیز بخشی از
باغ است. عنصر دیگری نیز از مجموعه (کتابخانه) در کنج حیاط به دیده می آید، که با مراجعه به تصاویر
فرهنگسرا مشخص است که عنصری واحد و منفرد است، وبه طور مستقیم با حیاط مرتبط نیست و تنها نیم
نگاهی به آن می اندازد. بخش نمایشنامه نیز کاملاً جدا از حیاط شده است و تنها یک ارتباط غیرمستقیم با
آن دارد. “جالب توجه است که دو جبهۀ حیاط که به آن رو کرده اند، عبارتند از غذاخوری و غرفه های
فروش یعنی فضاهای خدماتی مجموعه. بدین ترتیب می توان تشابهی بین این حیاط و یک میدان محله ای
شهر برقرار کرد.میدانی که تعدادی دکان و مغازه به همراه بعضی از عناصر دیگر که با آن ممکن است توجه
داشته باشند یا نداشته باشند، آن را احاطه کرده اند”.
اجسام گرد حیاط، ناپیوسته و تکه تکه اند و نتیجتاً حصار کاملاً ثابت و یکنواختی به دور آن پدید نیاورده
اند. به این ترتیب مطرح شدن تک تک اجزاء با هم ترکیب شده است. در این حال توجه به این اتفاق نیز
ضروری است که فاصلۀ این اجزاء آنقدر زیاد نیست که حیاط، طرحی بی شکل یابد. چنان است که
چهارگوشه بودن حیاط، به صورت تقریبی حس می شود. به واقع چشم مخاطب، بدنۀ این اجزاء را تا حدی
یک حصار پیوسته احساس می کند. بلندای یکسان این بدنه ها به این اتفاق کمک کرده است.
پلکان ورودی که در گوشۀ حیاط به چشم می خورد به صورت سکویی بیرون زده خود را به نمایش
میگذارد. کوتاه شدن ورودی در حیاط، چهره آن را نمایانگر کرده است. با وجود وضوح زیاد این ورودی،
مشخص نیست که مدخل ارتباطی کدام بخش از، مجموعه است. این ورودی در حقیقت محل ارتباط با
نگارخانه و همچنین بخش اداری است. اما استقرار آن در کنار حجم نگارخانه به گونه ای نیست که ارتباط
پیوستهی با آن را به وضوح رساند. از طرف دیگر قرارگیری نگارخانه و غذاخوری این الهام را تشدید
میکند. عدم وجود یک مدخل ورودی واحد برای همۀ بخشهای مجموعه از عوامل دیگری است که باعث
میشود که مجموعه یک کل واحد به نظر نیاید، چرا که به این ترتیب، با سه بخش مرتبط با حیاط، روبه رو
میشویم که هر یک دارای ورودی مجزا می باشند. شکل حجم نگارخانه، عظمت و سنگینی و توپری
آنچنان است که در مقایسه با اجزاء دیگر مجاور حیاط، گنگ و نامفهوم به نظر می رسد. این حجم با آنکه
در یک سوی حیاط قرار گرفته است، اما به نظر می رسد که از آن دور می باشد، گویی حتماً می بایست
داخل شویم تا ادارکش کنیم.
80 شکل 3-6 1: نگارخانه
انتظام فضای بسته: در این مجموعه چنین به نظر می رسد که نخست این اجزاء به صورت منفرد طراحی
شده اند و سپس کنار یکدیگر چیده شده اند، بدین ترتیب کل نتیجه ای از اجزاء به نظر می رسد (منفرد در
متصل). این امر در نمای خارجی مجموعه به خوبی مشهود است. به طوری که در نمای جنوبی، حجم
سنگین و توپر با سطوح مرمرین نمایشخانه در کنار حجم معلق کتابخانه رویت می شود.
و تفاوت شفافیت کتابخانه به بسته بودن نمایشنامه و شکاف بین این دو، از نظر فضایی، تمایز بیشتری را
باعث می شود. در نمای غربی نیز تفاوت میان اجزاء تفاوت میان حجم کتابخانه، آشپزخانه، رامپ ارتباطی و
نیز حجم مکعب شکل اداری، تفاوت میان اجزاء را نمایش می دهد و به همین دلیل است که این نما،
همانند یک بافت اتفاقی شهری شده است و باز به همین دلیل است که با بافت مسکونی اطراف خود
همخوانی دارد. برای دسترسی به بخش نگارخانه (با وجود اینکه در کنار حیاط قرار گرفته) می بایست از
پلکان بالا رفت. و پس از عبور از ورودی از یک دالان شیبدار (رامپ) گذشت. قرار گرفتن این مسیر
ارتباطی میان نگارخانه و حیاط کاملاً این دو را از هم جدا کرده است. در حقیقت با گذر از این دالان،
مخاطب از نظر حسی کاملاً از حیاط جدا می شود و سپس وارد نگارخانه می گردد. به همین ترتیب در
مورد نمایشخانه، نخست از پلکانی در فضای بسته پایین می رویم، وارد یک راهروی ارتباطی می شویم و
سپس به نمایشخانه می رسیم. و نیز برای دسترسی به کتابخانه، در آغاز وارد فضائی نیمه باز در گوشهی
حیاط می شویم که دارای جبهه ای باز به سمت جنوب و خارج باغ است. تا اینجا ما از فضای حیاط کاملاً
جدا شده و وارد فضای دیگری می شویم. از این به بعد وارد فضای بسته شده و از پلکان ارتباطی بالا رفته
و آنگاه وارد کتابخانه می شویم. گویی از یک میدان محله ای، خارج شده ایم، به کوچه ای رفته ایم و از آن
نیز به بستی و سپس به خانه ای. بخش اداری نیز همانند آنچه گفته شد از طریق دالان ارتباطی نگارخانه به
حیاط مربوط می گردد. به نظر می رسد که در این مجموعه اصرار زیادی بر ایجاد عناصر مجزا شده است. و
81
همانطور که گفته شد که کاملاً مشهود است که تعدادی ساختمان در کنار هم چیده شده اند و این مجموعه
را ساخته اند. اما در بعضی نقاط مداری متناقض با این استدلال دیده می شود. به این ترتیب که گاه برای
وصول به یک جزء باید از حریم فضایی جزء دیگر گذشت. مثلاً برای ارتباط با کتابخانه، ما در آغاز وارد
فضایی نیمه باز در زیر سطح اصلی کتابخانه می شویم در حقیقت تا به حال وارد ساختمان کتابخانه شدهایم،
اما برای رسیدن به سطح کتابخانه وارد پلکانی می شویم که متعلق به حریم فضایی نمایشخانه است. برای
دسترسی به بخش اداری، از دالان عبور کردیم، قبل از آنکه وارد آن شویم، به داخل حریم فضایی نگارخانه
می افتیم. همچنین در جبهۀ جنوبی، ساختمان باریکی است که از 3 دهانه تشکیل شده است، که دو غرفۀ
فروش کتاب در آن جای گرفته اند. در پس آن ساختمان نمایشخانه قرار دارد. برای ارتباط با نمایشخانه،
نخست باید از میان این ساختمان گذشت. 1
ﻪﻧﺎﺧرﺎﮕﻧ -6-2-3
فضای دالان ووردی بگونه ای است که نوعی کنجکاوی را برای رسیدن به یک مقصود هدف برمی انگیزد.
تاریک بودن فضا، که به وسیلۀ شکافی نورانی تشدید شده، شیب ملایمی که ایجاد حرکت می نماید و نیز
پیچش آن که زاویۀ در را می بندد و حس کنجکاوی را برمی انگیزد، همه و همه باعث می شوند که جویای
دستیابی به یک مقصد باشیم. چند پله مراجعین را از حیاط مرکزی به سمت در ورودی نگارخانه هدایت
میکنند. قبل از ورود به نگارخانه یک هشتی وجود دارد که هم به رستوران و هم به کتابخانه راه دارد.
برای ورود به نگارخانه از یک راهروی چرخشی، هدایت کننده به طرف جلو استفاده شده که ازآن به عنوان
بخشی از نگارخانه استفاده میشود و فضای مفیدی نیز برای نگارخانه ایجاد کرده است. ساختار چرخشی
راهرو باعث شده تا فاصله راهرو تا قسمت اداری کمتر احساس گردد.2
گرچه باریک بودن و تاریکی آن باعث می گردد که فضای نگارخانه وسیعتر و روشن تر نماید اما عدم
وجود یک تمامیت و شکل واحد در این بخش نمی تواند تصور رسیدن به یک فضای کامل را ایجاد کند.
چرا که فضای نگارخانه خود به دو بخش تقسیم می شود و با ورود به بخش اول، هنوز فضایی دیگر در
پیچش است. عوامل دیگری که نیز بر کشش مخاطب به سمت بخش دوم تأثیر می گذارند، وجود پنجره
وسیع در دیواره انتهایی، وسعت فضای بخش دوم، قلیل بودن سطح بخش اول، همچنین به دلیل وجود یک
نورگیر در وسط، دو کانال تأسیساتی در طرفین آن و دو مسیر ارتباطی در کنار دیواره ها، فضایی مجزا، در
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
٢ فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B3%D8%B1
%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86
82
میان دو بخش نگارخانه ایجاد شده است. این امر یکپارچگی فضای نگارخانه را تقلیل می دهد و حرکت
مداوم و بیانقطاعی در این فضا را غیرممکن ساخته.
قرارگرفتن بخش دوم در دو نیم طبقه( بالا و پایین) و وجود نورگیر مرکزی و متمایز شدن کف این قسمت،
نوعی ارتباط و پیوستگی را میان این دو نیم طبقه ایجاد کرده است و چرخشی را میان این دو ایجاد می کند.
و نتیجتاً ارتباط از یک سطح به سطح دیگر از طریق ورود به فضای بخش اول صورت می گیرد. نمایش
خارجی نگارخانه به صورت یک حجم توپر و سنگین است که ترکیبی از بتن و سطوح مرمرین می باشد و
قرار گرفتن سطح مرمرین درون قاب بتونی، قدرت قاب را بیشتر کرده و تأکید برقاب، ساختمان را پر
صلابت نموده است. نزدیک بودن رنگ بتن و مرمر، مکعب حجم را بیشتر می نمایاند. چنانچه تفاوتی کامل
میان قاب و سطح میانی آن ایجاد شود ممکن است که ستونها برجسته تر شده. نمای اصلی این مجموعه به
سمت باغ است. در جبههی طرف حیاط، وجود حفره های کوچک (نسبت به سطح بزرگ) بسته بودن حجم
را تأکید کرده است. 1 نگارخانه از 5 نیم طبقه تشکیل شده که از سه نیم طبقه آن به عنوان سالن اصلی
استفاده می شود. شکل 3-7 1:نگارخانه
3-2-7- بخش اداری
بخش اداری از 3 طبقه مجزا تشکیل شده است:
طبقه همکف شامل اتاق تایپیستها و طبقه دوم و سوم، شامل بخشهای مالی، اداری، موسیقی، کامپیوتر و
مدیریتهای فرهنگسرا و مشاورین که همگی توسط پارتیشنهای شیشهای از هم جدا شده است.
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
83
مجموعهای است از یک سری اتاق با حائلهای شفاف که به گرد یک مرکز، در دو طبقه حلقه زده اند. لازم
به تذکر است که قسمت اداری به قسمتهای دیگر فرهنگسرا اشراف ندارد.1
در محل این مرکز، نورگیری در سقف وجود دارد، اما چنین نمی یابند که مجموعه اتاقها به مرکز نگاه
میکنند زیرا که دیوارهای شفاف آنها آنقدر وسیع اند که همانند پنجره ای رو کرده به یک سمت نمی باشند.
«معمولاً وجود پنجره زمانی حس می شود که یک دیواره شکافته شود. تا که آن سوی آن دیده شود». به این
ترتیب وجود حائلهای شیشه ای صرفاً باعث پیوستگی فضا می شود. مکعب بخش اداری در تظاهر خارجی
به صورت تکراری بیرون زده از مجموعه می نماید. که هر چرخیدن یک پیشانی در بالای بدنۀ نماهای آن،
تمام شدن و کامل بودن مکعب را تقویت می نماید و در عین حال تا انتهایی قابهایی برای نگاه کردن به
خارج باز شده اند. این بخش همانند کتابخانه به فضای خارج نگاه می کند. 2
نارﻮﺘﺳر -8-2-3
فضای رستوران در دو طبقه پیش بینی شده که برای دسترسی به آن سه ورودی دارد: 1- حیاط مرکزی
2- ورودی نگارخانه و بخش اداری 3- کتابخانه1
پنجره ای باز به سمت حیاط دارد. همچنین از طریق نورگیری که در سقف آن تعبیه شده، از طبقه دوم نیز
نور دریافت می کند.2
3-2-9- سالن گوشه
این سالن در انتهای حیاط مرکزی و بین دو ساختمان قرار گرفته به طوری که توانسته است این دو ساختمان
را به هم متصل کند. این سالن جهت برگزاری فعالیتهای گوناگون هنری آمادهسازی شده است.1
ﻪﻧﺎﺨﺑﺎﺘﮐ -1 0-2-3
این بخش، ساختمانی است که در یک گوشۀ حیاط واقع شده و خود را به طرف حیاط به عنوان یک عنصر
فرعی متظاهر می سازد. تمامی دید اصلی آن قسمت جنوب و خارج مجموعه است. این بخش از دو طبقه
تشکیل شده است. بخش اول فضای نیمه بازی است که گویا با بخش غذاخوری در ارتباط بوده است و
طبقه دوم آن سالن کتابخانه است. فضای داخل کتابخانه، با پنجره ای وسیع به سمت جنوب و به منظره شهر
١ فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B3%D8%B1
%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86
٢ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
84
نگاه می کنند و از پنجره دیگر نیز نیم نگاهی به حیاط فرهنگسرا دارد. مخاطب در آن می پندارد، در
ساختمانی رو به منظره شهر قرار گرفته، که از طرفی نیز همجوار یک حیاط است. نکته ای که قبلاً خاطر
نشان شد، این است که دو طبقه این بخش، در محل ارتباط عمودی، با ساختمان نمایشخانه در هم
میآمیزد.همچنین با وجودیکه طبقات، متعلق به یک مجموعه واحدند، هر کدام با یکی از طبقات بخش
غذاخوری در ارتباطند و در نتیجه استقلال ضعیف شده. 1
فضای کتابخانه شامل : 1- ورودی 2- هال ورودی 3- قسمت کاتالوگ 4 -مراجعه و تحویل 5- مخزن
کتاب 6- سالن مطالعه
آرایش داخلی این مجموعه به نحوی است که مراجعان میتوانند بهآنچه میخواهند دست پیدا کنند و
احساس آرامش نمایند. کتابخانه بیشتر شامل کتابهای تخصصی هنر بوده و برای استفاده هنرجویان و اساتید
هنر میباشد.2 شکل 3-8 1:کتابخانه
3-2-1 1- مجسمه ها
دیبا از آثار هنری حجمی در طراحی فضاهای شهری، محوطه سازی و بازسازی خود، استفاده فراوان کرده
است. برای فرهنگسرای نیاوران سه پیکره به پرویز تناولی سفارش داد. میل پیکرهها همه افراد معمولی بودند
١ نجلا، 391 1، فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی: 8/post/ir.persianblog.memari224//:http
٢ فرهنگسرای نیاوران، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D8%B3%D8%B1
%D8%A7%DB%8C_%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86
85
که برحسب اتفاق وقت می گذارندند این پیکره ها بسیار مورد استقبال عموم قرار گرفت. عکاسانی با گرفتن
تصویر مردم در کنار آنها یا دست به گردن آنها امرار معاش می کردند.1 شکل 3-9 1: مجسمه های داخل حیاط فرهنگسرا شکل 3- 20: مجسمه های داخل حیاط فرهنگسرا
86
3-3- فرهنگسرای ملل (امیرکبیر)
فرهنگسرای ملل یکی از فرهنگسراهای فعال در شهر تهران است. این فرهنگسرا در بوستان قیطریه، یکی
از بوستانهای شمال شهرتهران که از شمال به بزرگراه صدر و انتهای خیابان قیطریه واقع است و از شمال
به فرمانیه، از جنوب به میدان پیروز و بزرگراه صدر، از شرق به چیذر و از غرب به قیطریه و شریعتی
محدود میشود.
فرهنگسرای ملل از سال 373 1 در این بوستان شروع به کار کرده و فعالیتهای آموزشی و هنری مختلفی را
در خود جای داده و به مرکزی فرهنگی با امکانات کتابخانه و کلاسهای آموزشی برای ساکنان قیطریه
تبدیل شده است.1 این پارک به دلیل داشتن درختان کهنسال شبیه پارک های جنگلی است و به خاطرجنگلی
بودن هم در زمستان ها بسیاری از پرنده ها را می توانید لابه لای شاخه های درختان در حال جست و خیز
پیدا کرد. حتی اگر آنها را نبینید مطمئن باشید صدای آنها را خواهید شنید. با وجود ایستگاه مترو رفت و آمد
به این پارک راحت تر شده است. در نگارخانه امیرکبیر (ملل) نمایشگاههای داخلی و خارجی برگزار
میشود که هدف از آن ارتباط با هنرمندان خارجی و نمایش آثار آنهاست. شکل 3- 21: فرهنگسرای ملل
١ فرهنگسرای ملل، به آدرس اینترنتی:
http://daneshnameh.roshd.ir/mavara/mavaraindex.php?page=%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D8%B3%D8%B1%D8%A7%DB%8C+%
D9%85%D9%84%D9%84&SSOReturnPage=Check&Rand=0
87
3-3-1- تاریخچه عمارت قیطریه
بوستان قیطریه در گذشته باغی متعلق به خواهر تنی ناصرالدین شاه قاجار بوده و به روایت تاریخ، میرزا تقی
خان امیر کبیر ساختمانی که اکنون محل فرهنگسرا و کتابخانه پارک می باشد و در ضلع شمال غربی پارک
واقع شده است را در آن احداث نمود. در ابتدا این باغ بافتی جنگلی داشته است. در سال 356 1 به همت
شهردار وقت تهران مرحوم دکتر غلامرضا نیک پی که خود نوه دختری شاهزاده ظل السلطان فرزند
ناصرالدین شاه بوده است با وقف قسمتی از زمینهای موروثی خود و با خرید و تجمیع باقیمانده باغ که در
دست ورثه صارم الدوله، از نواده های قاجار، بود باغ بزرگ قیطریه را به پارک تبدیل می کند. به همین دلیل
است که پارک قیطریه هندسه نامنظم دارد و مساحتی در حدود 0 0 30 0 1 متر مربع دارد که فضای گلکاری و
چمنکاری آن در کنار انبوه درختان قدیمی جلوه خاصی به آن داده است. استخر بوستان به شکل هندسی
نامنظم است. گونههای درختی آن بیشتر نارون، کاج، سرو نقرهای و زبان گنجشک است. به دلیل راههای
متعدد و تو در تو، این بوستان محل مناسبی برای ورزشهای مختلف فراهم آورده است.1 شکل 3-22: فرهنگسرای ملل
و به روایتی دیگر قیطریه ملک میرزا علی اصغر خان اتابک بود و ساختمان کاخ قیطریه که اکنون از آن به
عنوان فرهنگسرای ملل یاد می شود توسط وی ساخته شده است، عده ای معتقدند که اینجا خانه میرزا تقی
خان امیر کبیر بوده است در حالی که این مسئله صحت نداشته و امیرکبیر هرگز در اینجا سکونت نداشته
است. در سال 372 1 این ملک توسط شهرداری تهران خریداری و مورد مرمت و تغییر کاربری قرار گرفت و
١ بوستان قیطریه، به آدرس اینترنتی:
http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86_%D9%82%DB%8C%
D8%B7%D8%B1%DB%8C%D9%87
88
به صورت فرهنگسرا مورد بهره برداری قرار گرفت، ساختمان فرهنگسرای ملل در سال 379 1 دچار آتش
سوزی شد و پس از آن مجدد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت و به صورت امروز در آمد.1
فرهنگسرای ملل با مساحت 750 متر مربع در سال 376 1 و با حضور جمعی از مدیران و مسئولین شهرداری
افتتاح گردید. این فرهنگسرا با ظرفیت پذیرش 0 0 30 نفر در روز به عنوان تنها فرهنگسرای منطقه به ارائه
خدمات فرهنگی به شهروندان و اتباع خارجی مقیم تهران مشغول است.
3-4- مرکزملی هنر و فرهنگ ژرژ پمپیدو (Pompidou Georges Centre)2
مرکز ژرژ پمپیدو نام مؤسسه هنری و فرهنگی است که در سال 977 1 بهنام ژرژ پمپیدو رئیسجمهور فرانسه
در پاریس برپا شد.
این مرکز شامل موزه ملی هنر مدرن، مرکز طراحی صنعتی، اداره توسعه فرهنگی است. نمایشگاههای هنری
و فرهنگی نیز همیشه در آن برپا است. دو ارگان مهم دیگر یعنی کتابخانه عمومی مرجع و بنیاد پژوهش و
هماهنگی موسیقی و آکوستیک نیز بخشی از این مرکز است.
میدان استراوینسکی در کنار ساختمان این مرکز با مجموعهای از تندیسهای متحرک در میان و کنار یک
استخر آب جلوه دیگری از هنر مدرن را به بازدیدکنندگان عرضه میکند. شکل 3-23: نمای ساختمان ژرژپمپیدو
١ تاریخچه عمارت فرهنگسرای ملل، به آدرس اینترنتی: 15=org?php.inf_prg/net.farhangsara//:http
٢ ابوالقاسمی، 389 1، مرکز ژرژ پمپیدو، به آدرس اینترنتی: 1088-more#1088=p?/atlas/ir.atlasy.www//:http
89 شکل 3-24: نمای ساختمان ژرژپمپیدو
:ﻪﭽﺨﯾرﺎﺗ -1-4-3
این مرکز فرهنگی و هنری در شهر پاریس است که در آن طیف وسیعی از فراوردههای فرهنگ یعنی کتاب،
هنرهای تجسمی، معماری، موسیقی، سینما، و ابداعات صنعتی در دسترس مردم قرار میگیرد. این مرکز با
ساختمان عظیم و امکانات متنوع به یکی از جاذبههای توریستی بیشمار پاریس تبدیل شده است.
علت اصلی ایجاد مرکز ژرژ پمپیدو، ناکافی تلقی شدن امکانات کتابخانه ملی فرانسه برای خدمت به
شهروندان پاریس بوده است. کمبود جا و فقدان امکانات لازم برای استفاده از منابع باعث شده بود، درهای
این کتابخانه تنها بر روی محققان و نویسندگان باز باشد و مردم عادی نتوانند از آن استفاده کنند.
از دهه 960 1 مسئولان کتابخانه ملی درصدد برآمدند تا یک کتابخانه عمومی بزرگی در مرکز شهر پاریس
احداث کنند و درهای آن را به روی عموم مردم باز نگاه دارند. در همان زمان آندره مالرو، وزیر فرهنگ
وقت، نیز درصدد بود موزهای برای هنرهای معاصر ایجاد کند. این اندیشه در 969 1 مورد پذیرش ژرژ
پمپیدو رئیس جمهوری وقت فرانسه، قرار گرفت و مقرر شد کتابخانه در قلب پاریس، در محل بازار سابق
ترهبار شهر احداث شود. بهدنبال آن طرح ساختمان به مسابقه بینالمللی گذاشته شد و در ژوئن 971 1 هیئت
داوران طرح فعلی را از میان 681 طرح انتخاب کرد.
90 شکل 3-25: تندیسهای متحرک در میان استخر آب
3-4-2- مشخصات ساختمان :
مساحت 2 هکتار
مساحت طبقه 5 30،3 0 1 مترمربع
طبقات 7
ارتفاع 42 متر
طول 66 1 متر
عرض 60 متر
زیرزمین 3
حجم کارشده 0 0 ٫0 0 30 مترمکعب
بتن آرمه 0 0 0، 50 مترمکعب
چارچوب فلزی 0 0 0،5 1 تن فولاد
نما ، شیشه سطوح 0 0 0، 1 1 مترمربع
سطوح مات 0 0 0،7 مترمربع
91
یرﺎﻤﻌﻣ -3-4-3
ویژگی ظاهری مهم این مرکز، معماری بیهمتا و جنجالبرانگیز ساختمان آن است. این ساختمان را رنزو
پیانو و ریچارد راجرز طرح کردند.
طرح مرکز ژرژ پمپیدو مبتکرانه است و قصد آن بوده که نمایانگر فناوری جدید باشد. این ساختمان کلا از
فلز و شیشه ساخته شده است و در موارد بسیار نادر از سیمان، گچ، و آجر در آن استفاده شده است. کلیه
لولهکشیهای آب، شوفاژ، و تهویه از روی جدارههای بیرونی دیوارها رد میشود و در معرض دید قرار
دارند حتی تیرها و ستونهای سازه ساختمان نیز همگی دیده میشود. پلههای دسترسی به طبقات آن از
نمای بیرونی ساختمان میگذرد که با شیشه پوشانیده شده است. با این کار هم جنبوجوش مردم
استفادهکننده از بیرون مشهود است و هم قابلیت استفاده از فضای داخلی افزایش یافته است. منتقدان آن را
به انسانی شبیه دانستهاند که دل و رودهاش بیرون از بدن قرار دارد. شکل 3-26: نمای بیرونی ساختمان و پلههای ورودی به آن
این بنا در هشت طبقه ساخته شده که مساحت هر طبقه 0 750 مترمربع بوده و نیز دوطبقه در زیرزمین
دارند. سه طبقه از هشت طبقه ساختمان که مختص توفقگاه اتومبیل و تأسیسات ساختمان است در زیرزمین
قرار دارد. هر طبقه به شکل صحنه ای وسیع و کاملا قابل تغییر است. مجموعه ساختارهای حامل نیز مانند
پوشش های گوناگون فنی در بخش پیرامونی ساختمان جاسازی شده و نمای بیرونی بسیار منحصربفردی به
آن بخشیده است. برخی منتقدان این نما را به نمای یک پالایشگاه نفت در مرکز شهر تشبیه می کنند.
تمامی گردش ترافیکی شمالی – جنوبی، فردی و روان به بخش جلویی مرکز منتهی می شود. لوله های
بیرونی رنگ شده، پدیده ای منحصربه فرد از ساختمان ساخته اند. لوله های تهویه به رنگ آبی، لوله های
آب، سبز و خطوط برق به رنگ زرد درآمده اند. آسانسورها قرمزند. کانال کشی های سفید، به پوشش های
تهویه بخش های زیرزمینی است. حتی تیرک های فلزی ساختمان نیز قابل مشاهده اند.
92 شکل 3-27: لولههای تاسیساتی و سازه نمایان ساختمان
منظور معماران از این طرح، جای دادن سرویس های لژیستیک، بیرون از بدنه ساختمان بوده تا تمامی فضای
درونی به موزه اختصاص یابد. یکی از عیب های این سیستم، لزوم محافظت شدید لوله هاست که به طور
مستقیم در معرض خوردگی قرار دارند. هرچند تنها ستایشهای اندکی نصیب معماری فلزی قرن بیستم و
مدرنیسم معماری شد، این بنا به ساختمانی مثال زدنی تبدیل و به عنوان آخرین بنای عظیم مدرن و نخستین
بنای عظیم پست مدرن قلمداد شد. شکل 3-28: سایت پلان مجموعه
93
این مرکز چهار بخش اصلی دارد:
1- موزه ملی هنر نوین: این موزه شامل تالار فرهنگستان و تالار هنرمندان مستقل و نمایشگاههای هنری
مختلف است. هر هنرمند اجازه دارد در هر سال سه اثر خود را در این موزه به نمایش بگذارد.
2- کتابخانه عمومی: وسعت آن بیش از 0 0 50 1 مترمربع است و امکان نشستن بیش از 0 30 1 مراجعهکننده را
بهطور همزمان دارد. منابع آن امانت داده نمیشود. ردهبندی منابع برمبنای ردهبندی دهدهی دیویی است. در
ورودی اصلی کتابخانه در طبقه دوم قرار دارد. فهرست عمومی کتابخانه و کتابداران مرجع برای راهنمایی
مراجعان و نیز راهنمایی به کتابخانههای دیگر نیز در این قسمت قرار دارد. علاوه بر آن در این بخش
برنامههای بازدید گروهی و برنامههای فرهنگی کتابخانه تنظیم و منتشر میشود تا بدینترتیب ارتباط عموم
مردم با کتابخانه از طرق مختلف تضمین و جاذبه کتابخانه برای مردم بیشتر شود
کتابخانه کودکان مرکز نیز در اختیار کودکان چهار سال به بالا قرار دارد. برای جلب کودکان به کتابخانه
برنامههای مختلفی ترتیب داده شده مثل نمایشگاه، نمایش فیلم، تئاتر، کارگاه نقاشی، و جز آن. کلیه مواد
موجود در این کتابخانه بهصورت قفسه باز در اختیار مراجعان قرار دارد. شکل 3-29: فضای داخلی
3- مرکز آفرینشهای صنعتی: این مرکز کوچکترین بخش از چهار بخش مرکز محسوب میشود، اما از
حیث نوآوری پیشروترین آنهاست.
94
فعالیتهای آن در پنج زمینه است: برگزاری نمایشگاه نوآوریهای صنعتی، انتشار اخبار مربوط به
نوآوریهای جدید، گردآوری اطلاعات لازم در مورد این نوآوریها، و گردآوری اطلاعات در مورد
فرآوردههای صنعتی برای دفتر پژوهشها
4- مرکز پژوهشهای موسیقی: این مرکز با 0 0 30 مترمربع وسعت شامل استودیوها، آزمایشگاهها، کارگاهها،
اتاقهای رایانه، تالارهای نمایش، دفاتر اداری، کتابخانه، و محل پذیرایی است که همگی در زیرزمین در
امتداد ساختمان اصلی واقع شدهاند.
مرکز ژرژ پمپیدو در فرانسه به مفهوم موزه، شرافتی دیگر بخشید، مفهومی که در زمان ایجاد این موزه در
رکورد به سر می برد. موفقیت این مرکز، سرچشمه ایجاد موسسات موزه ای پرشمار دیگری در سالهای
دهه 80 و 90 شد.
3-5- مجموعه فرهنگی ژان ماری تجیبائو (طراحی 991 1- ساخت 993 1 تا 998 1)1
مرکز فرهنگی تیجیبائو به عنوان یکی از آثار برجسته معماری معاصر از هر جهت قابل توجه است. توجه به
سایت و هماهنگی با محیط اطراف، توجه به بارهای زیست محیطی، پروسه طراحی، پرورش کانسپت و
البته خود کانسپت و در آخر کیفیت و جزئیات دقیق اجرا.
اینها همه زوایای متفاوتی از کالبد این مجموعه است. اما یک زاویه ی پنهان وجود دارد که کمتر مورد توجه
قرار گفته و آن برقراری ارتباط قوی با مخاطب است. استفاده کنندگان بومی در این مجموعه هرگز احساس
غریبگی نمی کنند، به راحتی در میان احجام قدم می زنند و در موقعیت های مناسب به هر کدام داخل
میشوند و از آنها استفاده می کنند. صدای آشنای طبیعت را می شنوند و لرزش پوسته ساختمان را که
آشناست رنگ گرم چوب از رسمیت فضا کاسته و آن را صمیمی تر کرده ارتفاع فضای داخلی انسانی است
و هارمونی خاصی در اجزا دیده می شود.
١ مرکز فرهنگی ژان ماری تجیبائو، به آدرس اینترنتی: 18/post/com.blogfa.majd7.www//:http
95 شکل 3- 30: نمامی از مجموعه فرهنگی تجیبائو
پروژه ژان ماری با طبیعت مانوس است یعنی بدون حضور نور خورشید که لطافت ساختارهای چوبی را باز
می تاباند و بدون صنوبر بلند و ستون مانند که معیاری برای ارتفاع پوسته های وسیع ساختمان محسوب
میشود و بدون بادی که از میان این عناصر می وزد و انعطاف پذیری و استحکام چوب را یادآوری می کند،
شناخت و درک کامل مکان و فضای خلق شده در این پروژه، غیرممکن می شود. شکل 3- 31: نمامی از مجموعه فرهنگی تجیبائو که شبیه به خانه های کاناک است
96
3-5-1- معرفی سایت پروژه (شبه جزیره نیوکالدونیا)
بین کشور فرانسه و همسایه بر سر مالکیت این جزیره اختلاف بوجود آمد و سرانجام این جزیره به فرانسه
تعلق یافت.
رئیس جمهور فرانسه به منظور نشان دادن اینکه این جزیره اصالتا به فرانسه تعلق دارد تصمیم گرفت یک
مجموعه فرهنگی احداث کند تا آداب و رسوم مردم بومی آنجا را که معروف به کاناک بودند به تمام جهان
نشان بدهد. محل قرارگیری پروژه را تاج جزیره انتخاب کردند و در اختیار آقای پیانو دادند.
از ویژگی های این سایت می توان گفت :
– در یک طرف آب آرام و مطابق آن باد مطلوب و ملایم و در طرف دیگر آب خروشان را داریم که باد
غالب را تولید می کند.
– وجود پوشش گیاهی که سازگار با بناهای جزیره است.
– وجود خانه هاس کاناکی با مصالح بومی. شکل 3-32: محل قرارگیری مجموعه
97
3-5-2- مسابقه طراحی
برای دادن طرح مرکز فرهنگی نیوکالدنیا ، مسابقه ای بین المللی با شرکت گروهی از معماران و تعدادی از
داوران ترتیب داده شدو تعداد زیادی از معماران جرات کردند با تاثیر گرفتن از نیاکان و تحریف تکنولوژی
طرح دهند. آنها هم چنین مفاهیم غیر عملی و انتزاعی را با شیوه های جدید به کار بردند . اما طراحان
ساختمانی یک شرکت معمولی که بیشتر با این موضوعات هم فکر بودند بر خلاف معماران و طراحان دیگر
با موضوعات به صورت جدی و فوق العاده عادی بر خورد کردند و این فکرقبل از این به نظر طراحان دیگر
نرسیده بود.
این ایده انعکاس فرهنگ باستانی است. فضاهایی مدور در پلان وجود دارد که حوزه اعظم فضاهاست و
اطراف هر کدام از این هسته ها محصور شده است.
درطرح برگزیده تعمدی درجلوه فروشی دیده نمی شود. تنها اشارت صریح به گذشته را می توان درمصالح
وروش کار با چوب و انحنا دادن به قطعات یافت.
این بناها نه فقط تقلید صرف از صندوقچه های سنتی کاناک نیستند (نامی که به مسکن محلی داده شده)،
بلکه شکل خاص خودرا از روش ساختی اقتباس کرده اند که خاص منطقه اقیانوس آرام است و درآن از
تهویه طبیعی استفاده می شود. بنابراین این بنا یکی از نمونه های معماری پایدار نیز محسوب می شود.
مسئله اقلیم که به طور موازی با تحقیق درمورد ساختمانهای سنتی وانجام آزمایشهای پیشرفته بر
ماکتهایی درابعاد مختلف وخصوصاً آزمون تونل باد دنبال می شد مبنای این قرارداده شد: که از باد برای
کنترل دمای دیوار دو جداره بیرونی و نیز تهویه طبیعی فضای داخل استفاده شود..
کمترطراحی توانسته است به طور همزمان به معماری و مسائل توسعه پایدارتوجه کند. تهویه از طریق
واردکردن جریان هوای خنک در بخش فوقانی بنا انجام می شود. صندوقچهها طوری طراحی شده اند تا
بادهایی را که تقریباً همیشه ازیک جهت می وزند دریافت کنند وپیوسته دمای داخلی راطوری کاهش دهند
که هوای گرم مدام تخلیه شود. بدیهی است که این سازهها طوری طراحی شده اند که دربرابر هر رخداد
اقلیمی، به ویژه طوفانهای گرمسیری تاب آورند .
بناهای کوچکتر رابطه ای نزدیک بامحیط طبیعی دوروبر خود ایجاد می کنند. اهمیت دادن به چشم انداز
درکالدونیای جدید هنری است که پیوندی عمیق بافرهنگ کاناک دارد.
فضاهای طبیعی بین صندوقچهها واطراف آنها دقیقاً به همان شیوه ای احیا و حفظ می شود که مردمان
ملانزیائی به طور سنتی درحفاظت ازمحیط طبیعی خود به کار می برند. دراین روش مدرنیته، طبیعت،
وسنت باهم آشتی می کنند.
98
بحث رسیدن به تعادل کمی از آن نیست. پیانو یکی از معماران انگشت شماری است که از عهده این
کاربرآمده و به همین جهت است که از بی سبک بودن سبکی جدید به وجودآورده است. آنچه آثار وی
راپیوند می دهد سبک و فرایند تولید فرم نیست. اینها عوامل روبنائی ومتغیرهای معماری اند که امروزه
دربسیاری ازموارد ثابت فرض می شوند.
نتایج بدست آمدهی فوق العاده قبل از ساخت این مجموعه، نشان دهندهی پاسخ مثبت پیانو است برای به
نمایش گذاشتن فرهنگ کاناک که در تمام منطقهی نیوکالدونیا غالب است و نشان دهنده نیاز و علاقه شدید
او به باز اندیشی و بر انگیختن فرهنگ انسانی به طور پیوسته و به شکل های مختلف است.
همچنین این پروژه بیان کننده بینشی عمیق نسبت به امکانات و توانائی های معماری معاصر و چگونگی
ترکیب آن با جزئیات و ریزه کاریهای تمدن و فرهنگ بومی منطقه است.
علاوه بر این پروژه قادر است علاوه بر تفکری گم شده در زمان، باززنده سازی اندیشه های کهن یک قوم
برای ایجاد رابطه با محیط طبیعی اطرافش را نیز به خوبی به تصویر بکشاند.
کاربا معماری سنتی دشوارتر از کار با معماری تاریخی است. معماری سنتی وبومی نفی تک ساختمان به
منزله مونومان است.
درپروژه مرکز فرهنگی جیبائو که قراربود سمبل استقلال قوم کاناک باشد، طبیعتاً رجوع به سنت بومی پیش
نیاز مهمی بود.
معماری این قوم به کلبه های چوبی – پوشالی منحصر می شود و این خود محدودیتی بزرگ ازنظر انتخاب
الگویی برای تعبیر است. محدودیت دیگر بی دوام بودن این کلبه هاست. معماری بومی کاناک ازطریق تداوم
یک شیوه ساختمان سازی مشخص حفظ می شود.
یکی از جلوه های اصلی این مجموعه، قدرت اجرایی به کار رفته از نظر صنعت گری بارای ساخت آنهاست
که ریشه در تمدن و فرهنگ منطقه دارد. صنعت و مهارتهایی که به شکل شیوه های ساخت ممکن در این
منطقه تبلور یافته است.
فرم سازه ای منتخب رنزو پیانو به خوبی قادر است با الگوها و شکل های تکیه گاهها، بادبندها و سایر
عناصر سازه ای تلفیق شود. سازه این ساختمان ها دو لایه است و خلا بین دو جداره، ابزاری ارزشمند برای
خنک کردن و تهویه ی فضای داخلی محسوب می شود.
3-5-3- تبدیل سازههای بومی به های تک- تک لایه ای
پاسخ پیانو به این مسئله نوعی معماری است که درآن تک بنا عرض اندام نمی کند. این معماری از ده سازه
کلبه مانند درابعاد مختلف به وجود آمده است. کل مرکز ازسه بخش به وجود آمده است که هربخش به
مثابه یک دهکده بومی ومستقل است. سازماندهی پلان این بخشها وفضاهای مدور آنها نیز تداعی کننده
99
دهکده های اقوام کاناک اند. روش ساختن سازه های کلبه مانند و مصالح به کاررفته درآنها نیز ازاین فرهنگ
الهام گرفته شده اند. شبکه ای تنیده با بافتی ظریف، پوسته خارجی ساختمانها را تشکیل می دهد و با
ارتعاشهایی متغییر که در قسمت های مختلف متفاوت است، این پوسته خارجی ساختمان را پویاتر میکند. (الف) (ب) شکل 3-33: خانههای سنتی کاناک: (الف) نمای داخلی، (ب) نمای خارجی
3-5-4- فضای داخلی
مجموعه فرهنگی تیجیبائو از منحنیهای قفس مانند که از چوب درختان کاج و صنوبر ساخته شده است،
تشکیل شده است. در طراحی ساختمان، از باورها و اعتقادات فرهنگی مردم کاناک و همچنین چشم انداز
زیبای شبه جزیره الهام گرفته شده است.
در کل آب و هوا در نیو کالدونیا به طور قابل توجهی گرم و مرطوب است، بنابراین یکی از ملاحظات اصلی
برای مجموعه به وجود آوردن یک سیستم خنک کننده انفعالی کاراو موثراست. سیستم تهویه ی انفعالی یکی
از روش های اصلی خنک کردن و تهویه در مجموعه است.
مجموعه از 0 1 خانه انتزاعی چوبی با سایزها و عملکردهای متفاوت تشکیل شده است که رنزو پیانو برای
آنها را پیشنهاد کرده است.
1 0 0 (الف) (ب) شکل3-34: مجموعه فرهنگی ژان ماری تجیبائو: (الف) فضای داخلی کتابخانه و ورود نور به آن، (ب) نمایی از مجموعه فرهنگی
این خانهها به منظور تجلیل و یادآوری فرهنگ بومی مردم کاناک ساخته شده اند و در یک انهنای ملایم در
طول شبه جزیره به منظور تهویه ی ماکزیمم روی یک تپه جای گرفته اند، جایی که بیشترین باد را دارد. نما
به سوی باد جنوبی غالب است.
در این مجموعه از المان های طبیعی مشخص از قبیل باد، نور، آب و پوشش گیاهی استفاده می شود.
این مجموعه به سه دسته تقسیم شده است که دو دسته ی آن سه تایی و دیگری چهار تایی است.
عملکرد آنها شامل: سمعی بصری، کتابخانه، کافه تریا، نمایشگاه، سالن اجتماعات، سالن رقص، آمفی تئاتر،
موزه و … میباشد. شکل 3-35: نمای ده خانه که مجموعه را تشکیل میدهد
1 0 1
3-6- معبد و موزه آکشاردهام
معبد آکشاردام (آکشاردهام) در دهلی معبدی هندویی است که بسیاری از سنتهای مردم هند، فرهنگ آیین
هندو، روحانیت و معماری هندی را به نمایش می گذارد.
این معبد توسط ماهاراج پراموخ سووآمی بنا شد که 0 0 30 نفر از پیروانش به همراهی 0 0 70 صنعتگر
توانستند ساخت آن را به اتمام برسانند. معبد آکشاردام که حدود 70 % از توریستهای دهلی را به خود
جذب می کند، بطور رسمی در 6 نوامبر سال 5 0 20 افتتاح شد. شکل 3-36: معبد و موزه آکشاردهام
این معبد در حاشیه ی رود یامونا و مجاورت دهکدهی مسابقات کشورهای مشترک المنافع سال 0 1 20 واقع
شده است. ساختمان اصلی مستقر در وسط معبد بر اساس علم جهت یابی و معماری هندی ساخته شده که
تماما از جنس سنگ است.
این معبد همچنین نمایشگاههایی از زندگی مردم سووآمینارایان و تاریخ هندوستان، یک فواره ی موزیکال و
باغات بسیار وسیعی دارد.
3-6-1- تاریخچه ساخت بنا
طرح و نقشه ی این ساختمان از سال 968 1 بخشی از رویای ماهاراج یوگیجی بوده است که می خواست
معبدی عظیم در حاشیه ی رود یامونا بسازد و به تعدادی از خانواده های جان نثار سووآمینارایان که در آن
زمان در دهلی زندگی می کردند تقدیم کند. سووآمینارایان “Swaminaraya ” رهبر و مرشد گروهی از مردم
بود که آنها را به صلح و محبت و ساده زیستی دعوت میکرد. از هفت سالگی از شهر خودش سفر کرد و
دور هند گشت و پس تحمل سختیها، به خدا نزدیکتر شد. آموزه هایی که نورایی سومارا به مردمش میداد
1 0 2
پر از محبت و شادی بود. تمام عبادات آنها همراه با شادی بود، آن ها را از خشونت و دزدی بر حذر
میداشت. به طوری که حتی وقتی قحطی در یکی از روستاهای هند آمده بود، هیچ کدام از مردم آن روستا
دزدی نکردند و با هر سختی شده آن را پشت سر گذاشتند.
مریدانش چندین بار تلاش کردند این معبد را بنا کنند اما موفقیت آمیز نبود و سرانجام ماهاراج در سال
971 1 جان سپرد. در سال 982 1 ماهاراج پراموخ سووآمی که جانشین ماهاراج یوگیجی بود، سعی کرد به
این رویا جامه ی عمل بپوشاند و برای این کار از مریدان سازمان سووآمی نیز کمک خواست.
در آوریل سال 0 0 20 و پس از 8 1 سال، بالاخره این سازمان حدود 240 هزار متر مربع و دولت مطلقهی
پرادش “Pradesh” حدود 20 1 هزار متر مربع زمین برای این پروژه اختصاص دادند.
3-6-2- طرح ساختمان
بنای ساختمان در 8 نوامبر 0 0 20 شروع شد و در 6 نوامبر سال 5 0 20 بطور رسمی آغاز به کار کرد. بنابراین
بنای این معبد باشکوه در مدت 2 روز کمتر از 5 سال تکمیل شد.
گروهی متشکل از 8 راهب مامور نظارت بر پروژه ی معبد آکشاردام بودند که اکثر آنها در طی کار بر روی
پروژه ای در معبد گوجرات تجربه ی کافی کسب کرده بودند. همچنین در طی انجام پروژه از ماهاراج
سووآمی نیز مشاوره و راهنمایی های بسیاری دریافت شد.
در حدود سال های 997 1 و 998 1 بود که درخواست شد تا بر روی سنگ بنای معبد حجاری صورت
بگیرد. هرچند در آن زمان این نظر با مخالفت ماهاراج مواجه شد زیرا او عقیده داشت ساخت ساختمان باید
دقیقا پس از بدست آوردن زمین آغاز شود.
اولین برش های سنگ معبد توسط ماشین انجام شد اما حجاری و تزئینات بعدی همگی با دست صورت
گرفت. هر شب حدود 0 0 1 کامیون مصالح به این معبد وارد می شد و 4 هزار کارگر و داوطلب بر روی
بنای ساختمان کار می کردند. شکل 3-37: مجسمههای سنگی حجاری شده
1 0 3
اولین عملیات در این منطقه بر روی فونداسیون انجام شد اما خاک نرم اطراف رود برای ساخت چنین بنای
عظیمی مناسب نبود و باید فونداسیون بسیار قدرتمندی اعمال می شد. برای ساخت چنین فونداسیونی،
حدود 4×6 متر شن و ماسه با میله گرد ترکیب و 1×5 متر بتن بر روی آن ریختند.
5 میلیون آجر پخته شده نیز ارتفاع ساختمان را 6×6 متر بالا برد و با مقداری بتن دیگر پوشانده شد و زمین
زیر بنای اصلی معبد بدین ترتیب تکمیل شد. شکل 3-38: حجاریهای سنگی انجام شده با دست در معبد
این معبد مکانی برای یادگیری، کسب تجربه و تذهیب می باشد که هنر سنتی را با معماری جدید، فرهنگ
هند را با تمدن، ارزش های قدیمی را با دانش و مدرن ترین تکنولوژی روز درهم آمیخته است.
1 0 4
لایه های پیچیده و درهم تنیده ی این بنا نشان دهندهی قدرت عقل، قدرت اراده، روح والا، محبت صرف،
اتحاد مهارتهای علمی، رنگهای متنوع فرهنگهای مختلف و قدرت مطلقهی دانش می باشد. در حقیقت،
معبد آکشاردام بنایی زنده با تصاویری پویاست.1
ابتکار جالبی که سازندگان این معبد برای آشنایی بازدید کنندهگان با فرهنگ هند به خرج دادند ساخت تونل
نسبتاً طولانی است که ریلی در میان آن کار گذاشتند و روی ریل قایق حرکت میکند. در طول تونل، داستان
پیدایش تمدن در هند و پیشرفت آن ها به صورت مجسمههای حرکتی و موسیقی و توضیح به زبان انگلیسی
نمایش داده می شود.2
١ معبد آکشاردام – دیدنی و بی نظیر، به آدرس اینترنتی: /Akshardham/news/ir.lastsecond.www//:http
٢ سفرنامه هند-کشور فرهنگها، ادیان و رنگها، به آدرس اینترنتی:
http://www.lastsecond.ir/itineraries/%D8%B1%D8%A7%D9%87%D9%86%D9%85%D8%A7%DB%8C_%DA
%AF%D8%B1%D8%AF%D8%B4%DA%AF%D8%B1%DB%8C_%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%
DB%8C/%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86/%D8%AF%D9%87%
D9%84%DB%8C/%D8%B3%D9%81%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87_%D9%87%D9%86%D
8%AF_%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1_%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF%D9%87%
D8%A7_%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%A7%D9%86_%D9%88_%D8%B1%D9%86%DA%AF%D9%8
7%D8%A7/
1 0 5
3-7- نتیجه گیری
در این فصل چند نمونه مرکز فرهنگی داخلی و خارجی معرفی و بررسی گردید. نمونههای داخلی شامل
فرهنگسرای خاوران (جوان)، نیاوران و ملل (امیرکبیر) و نمونه های خارجی شامل مرکز ملی هنر و فرهنگ
ژرژپمپیدو، مجموعه فرهنگی ژان ماری تجیبائو و معبد و موزه آکشاردهام میباشند.
در طراحی پلان فرهنگسرای خاوران از فرم مربع و هشت ضلعی استفاده شده است و تقسیم بندی فضاها
به گونهای است که حول هشت ضلعی شکل گرفته و این یادآور معماری سنتی ایران و حیاط مرکزی
میباشد.
همانطور که ذکر شد، ساختمان فرهنگسرای نیاوران به شکل مجموعه ای از ساختمان های کوچک و کم
ارتفاع در اطراف یک حیاط ساخته شده و این موضوع از معماری سنتی ایران و حیاط مرکزی اقتباس شده
که ساختمان های اطراف به آن دید کامل یا نیم نگاهی دارند. همچنین برای ورود به حیاط مرکزی مخاطب
مقید به گذر از زیر سردری با قالب سنتی میباشد و کاربرد این سر در بهعنوان پیش ورودی برای دسترسی
به در اصلی فرهنگسرا بوده و برگرفته ازساختار فضای هشتی در معماری سنتی ایرانی است. وجود پلههای
ورودی، درختان اطراف و بعد از آن طاق بتنی و پل معلق و در نهایت ورود به فضای حیاط، تضاد و تنوعی
است که طراح به بداعت توانسته ایجاد کند و مراجعین را برای ورود به آن تشویق کند. برای ورود به هر
ساختمان باید از فضایی گذشت و این نیز همانند فضای هشتی در معماری سنتی است. تمامی این موارد به
عنوان یک نشانه در ذهن بیننده باقی میماند و باعث ایجاد حس تعلق در او میشود. طراح در این ساختمان
از معماری سنتی بهره گرفته و نمادهای فرهنگی معماری گذشته مانند هشتی، حیاط مرکزی، نمای ساده و
بدون تزئینات در بیرون و … را رعایت نموده است.
فرهنگسرای ملل از ابتدا برای این منظور طراحی نشده و با تغییر کاربری به فرهنگسرا تبدیل شده است. به
دلیل این که این ساختمان مربوط به دوره قاجار می باشد تا حدودی معماری سنتی مانند حیاط مرکزی در
بخش داخلی و … در آن رعایت شده است. وجود درختان کهنسال در باغ و تاریخچه این ساختمان باعث
ایجاد حس تعلق به آن میشود. همچنین وجود مجسمه هایی از امیر کبیر و نام این فرهنگسرا (امیرکبیر) به
عنوان نشانه هایی در بازدید کنندگان حس تعلق بوجود میآورد.
مرکز ملی هنر و فرهنگ ژرژپمپیدو، نمایانگر معماری زمان خود است و با نشان دادن سازه و لولههای
تاسیسات در نما و قرار دادن پله ورودی در معرض دید، معماری مدرن و عدم استفاده از تزئینات را به
خوبی نشان داده است. تندیسهای متحرک در استخر جلوی ساختمان و استفاده از رنگ در لولههای
تاسیساتی به عنوان نشانه هایی در ذهن بیننده نقش میبندد و حس تعلق را در او پدید میآورد.
1 0 6
مجموعه فرهنگی ژان ماری تجیبائو از برجستهترین آثار معماری معاصر است که توجه به سایت و
هماهنگی با محیط اطراف، عوامل زیست محیطی کیفیت و جزئیات دقیق اجرا و از همه مهمتر توجه به
فرهنگ مردم ساکن در آنجا و معماری سنتیشان را رعایت نموده است. همهی این عوامل در کنار هم باعث
شده تا این مجموعه مورد استقبال ساکنین و مردم بومی شود.
معبد و موزه آکشاردهام به خوبی فرهنگ مردم این سرزمین را به همگان معرفی میکند. استفاده از رنگها و
مجسمههای حجاری شده و موارد دیگر از عواملی هستند که در ذهن بیننده به عنوان نماد فرهنگی و نشانه
باقیماند.
با در نظر گرفتن مواردی که در فصل دوم بررسی شد و نمونههای معرفی شده در فصل حاضر، با توجه به
این که نگارنده از سه فرهنگسرای داخلی بازدید به عمل آورده مقایسه این سه نمونه در جدول زیر ارائه
شده است. شایان ذکر است که اطلاعات ارائه شده در جدول زیر نظر شخصی نگارنده بوده و صرفاً به
منظور مقایسه بیان شده است. جدول 3- 1: ارزیابی فرهنگسراها از نظر حس تعلق و سنت و فرهنگ مکان1 ف رهنگ سرایخا وران ف رهنگ سراین یا وران ف رهنگ سرایملل مرک زمل یهن رو ف رهنگژ رژ پمپیدو مجموعهف رهنگ ی ژانما ریتجیبائ و معبدوموزه آکشا ردها م
نمادهای فرهنگی * * * * *
حس مکان * * * * * *
محصوریت بصری * * *
نشانه * * * * *
ورودی و خروجی * * * *
تضاد و تنوع * *
دید * * * * *
نام گذاری * * *
1
علامت * به معنی رعایت شدن پارامتر مورد نظر در نمونه ذکر شده می باشد.
1 0 7
فصل چهارم
برنامه فیزیکی، ضوابط و
استانداردها
1 0 8
منظور از برنامه فیزیکی فضاهای فرهنگسرا، فیزیک فضا، شکل و ابعاد آن وهمچنین ملحقات تاسیساتی
آکوستیکی و برنامه زمانی استفاده از آن فضا می باشد. در کنار آن مسائل اقلیمی وجغرافیایی یعنی نور،
تهویه، صوت، شنوایی و ترکیب وگنجاندن این الگو در قالب یک ایده معمارانه نیز مورد توجه است.
جهت طراحی یک پروژه ابتدا باید اهداف پروژه مشخص شود که اهداف یک مجموعه فرهنگی به شرح زیر
است:
_ جدب علاقمندان و هنرجویان و پرورش استعداد آنها
_ جذب اساتید و هنرمندان با تجربه
_ پیدا کردن استعدادهای پنهان
_ پر کردن اوقات فراغت
اصلی ترین مساله مورد نظر درون شهری بودن پروژه، بار جمعیتی و مساحت محدود زمین است که به ما
درصد تقسیم و جایگزینی این فضاها در مجموعه را می دهد و به طرحهای اولیه کار می رسیم. در کنار
مساله آموزش و پرورش مساله گذران اوقات فراغت ومکث وتجمع نیز به میان می آید که خواه ناخواه
مساله باغ و درخت وسایبان و … در کنار هم قرار می گیرند.
4-1- مطالعه و تعیین عناصر اصلی مجموعه
یکی از موارد مهم که در طراحی مجموعه باید مد نظر قرار گیرد نوع فضاها و تنوع آنها می باشد که
برحسب نوع فضا، نوع استفاده کننده و تعداد آن ها، ظرفیت فضا و مساحت آن مشخص می شود که در
طراحی مد نظر قرار می گیرد. فضاهای مجموعه فرهنگی بر حسب عملکرد مختلف به چهار حوزه به هم
پیوسته تقیسم می شود که کلیات طرح شامل این حوزه هاست که هر کدام از آن ها و تغییرات آنها در مسیر
طرح موثر می باشند.
1 0 9 شکل 4- 1: حوزه بندی فضاهای فرهنگسرا
4-2- حوزه اداری
بدیهی است که در هر مجموعه که اهدافی را دنبال می کند، برای سازماندهی فعالیتها نیاز به مدیریتی است
که قادر به کنترل تمامی برنامههای انجام شده باشد و همچنین سایر کارهای اداری معمول در یک محیط
کاری را انجام دهد.
بر این اساس بخشی از مساحت به عنوان دفتر مدیریت و دفاتر کار کارمندان مورد نیاز است. این بخش باید
به نحوی در عین پیوستگی به مجموعه از آن تفکیک شده باشد، یعنی در عین حال که بر کاربرد مجموعه
نظارت دارد، تداخلی در فعالیت های مورد نظر مجموعه ایجاد ننماید. لذا در نظر گرفتن بخشی جداگانه که
حتی دسترسی به آن از طریق ورودی ویژه ای باشد، مطلوب به نظر می رسد.
در نتیجه این بخش با ورودی جداگانه و در مواقع عدم فعالیت مجموعه نیز مورد بهرهوری قرار خواهد
گرفت و شامل: اتاق ریاست و معاونت، منشی، سالن جلسات، بخشهای اداری، امور مالی، بایگانی، امور
رایانه، مدیریت تأسیساتی، آبدارخانه و سرویسهای بهداشتی می باشد(قرنلی، 391 1).
مبلمان اداری در انواع متنوعی قابل دسترس می باشد:
تناسب لوازم اداری با دفاتر، تحت تاثیر عواملی چون قابلیت تطبیق، تنظیم، دوام، سازگاری، فضای
نگهداری، بهره وری، زیبایی و چگونگی سیم کشی می باشد(نویفرت، 384 1)
بیشتر سیستم های لوازم اداری و مبلمان در دفاتر امروزی بر اساس استانداردهای دههی 980 1 طراحی شده
و هنوز هم جهت سیستم های بایگانی از میزهای کار و میزهای تحریر استفاده میشود. به دلیل افزایش
استفاده از مانیتورها و صفحه کلید کامپیوترها، استاندارد اروپایی، ارتفاع سطح میز را 72 cm اعلام کرده
• ریاست، معاونت، منشی، اتاق جلسات، اتاق کارمندان، امور مالی، بایگانی، ، امور رایانه، نمازخانه، آبدارخانه، سرویسهای بهداشتی
حوزه اداری
حوزه آموزشی و کتابخانه • کلاس ها، کارگاه ها، سمعی و بصری، کتابخانه
حوزه نمایشگاه و آمفی تئاتر • فضای نمایشگاه و آمفی تئاتر
• پارکینگ، رستوران، نگهبانی، سرویس های بهداشتی، انتشارات، تاسیسات
حوزه اطلاع رسانی و
خدماتی
1 1 0
است. میز تحریر جدید به ابعاد 74 * 70 * 40 1 cm و میز تحریر به ابعاد 78 * 78 * 56 1 cm از نمونه
میزهای کار امروزی هستند (نویفرت، 384 1). شکل 4-2: اندازه استاندارد میز (نویفرت، 384 1) شکل 4-3: صندلی چرخدار و گردان (نویفرت، 384 1)
4-2-1- اتاق مدیریت
اتاق مدیر شامل فضایی برای وسایل مدیر و قسمتی برای نشستن مراجعین است و مساحتی حدود 30 متر
مربع را دارا میباشد.
4-2-2- اتاق منشی
این فضا حد واسطی برای ورود به اتاق مدیر می باشد و در آن علاوه بر میز منشی فضایی برای نشستن و
انتظار مراجعین در نظر گرفته شده است. در کل فضای اختصاص داده شده به این قسمت در حدود 25
مترمربع می باشد.
4-2-3- اتاق معاون
این فضا همانند اتاق مدیر شامل فضایی برای وسایل معاون و قسمتی برای نشستن مراجعین است و
مساحتی حدود 25 متر مربع را دارا می باشد.
1 1 1
4-2-4- اتاق کارمندان
این بخش شامل فضای مورد نیاز برای هر کارمند که شامل لوازم و فضای مورد نیاز برای ملاقاتهاست،
میباشد. برای اتاق کارمندان علاوه بر در نظر گرفتن میز کار، باید قفسه های بایگانی نیز در نظر گرفته شود. شکل 4-4: استفاده مفید از فضای زیر پنجره برای کمدهای بایگانی (نویفرت، 384 1) شکل 4-5: کمدهای بایگانی (نویفرت، 384 1)
فضای مورد نیاز برای کارمندان در حالت نشسته یا ایستاده مبنایی برای محاسبه حداقل فاصله بین میزها و
میز تحریر است (حداقل فاصله مطلوب، 1 متر) که این فاصله عمدتا بستگی به موقعیت دیوارها یا میزها
نسبت به یکدیگر و یا فضای خالی جلوی کمدهای بایگانی دارد.
پنجرههایی که در قسمت بالای یک دیوار قرار می گیرند نور مطلوب و کاملی را به اتاق می تاباند و در
ضمن اجازه می دهند که از حداکثر فضای مفید یک اتاق و لبه پنجره استفاده شود (نویفرت، 384 1). شکل 4-6: پاسخگویی به مراجعین (نویفرت، 384 1)
1 1 2
مساحت این فضا برای هر کارمند حدود 20 متر مربع در نظر گرفته میشود که باتوجه به تعداد کارکنان
مجموعه که سه نفر میباشد، به این قسمت حدود 60 متر مربع اختصاص میدهیم.
4-2-5- اتاق بایگانی
این قسمت دارای قفسه هایی برای نگهداری اسناد و مدارک است که ابعاد و اندازه قفسهها امروزه متفاوت
است و با توجه به نیاز انتخاب می شود. فضای اختصاص داده شده به این قسمت حدود 20 متر مربع
میباشد (قرنلی، 391 1). شکل 4-7: کمدهای بایگانی (نویفرت، 384 1)
4-2-6- اتاق جلسات
اتاق جلسات فضایی برای تجمع کارکنان است، با توجه به تعداد کارمندان این مجموعه، مساحت حدود 35
متر مربع خواهد شد.
4-2-7- اتاق رایانه
این اتاق شامل دو دستگاه کامپیوتر است که نیاز مراجعین را برطرف می کند و مساحت حدود 20 متر مربع
را دارا می باشد (قرنلی، 391 1). شکل 4-8: میز کامپیوتر (نویفرت، 384 1)
1 1 3
4-2-8- آبدارخانه و سلف کارمندان
این قسمت جهت رفاه حال کارمندان ثابت در نظر گرفته شده و مساحتی حدود 30 متر مربع را به خود
اختصاص داده است.
ﻪﻧﺎﺧزﺎﻤﻧ -9-2-4
با توجه به نیاز مجموعه به یک فضای عبادتگاهی، دو فضا جهت استفاده خواهران و برادران به طور
جداگانه، هرکدام با مساحت حدود 40 متر مربع را به این فضا اختصاص دادهایم. ورودی این فضا از بخش
اداری است زیرا بیشترین مراجعین این قسمت از کارمندان ثابت مجموعه هستند. درب ورودی از سمت
شمال شرقی است و به عبارت دیگر فرد در جهت قبله به این مکان وارد می شود و به این صورت تقدس
مکان حفظ می شود (قرنلی، 391 1).
4-2-0 1- سرویس بهداشتی
سرویس بهداشتی به تفکیک خانمها و آقایان الزامی است وبه ازای هر نوع توالت یک دستشویی مورد نیاز
است. دربیشتر ساختمانهای عمومی حداقل دو توالت برای زمانی که یکی از آن ها خراب شد، باید وجود
داشته باشد. همچنین یک سرویس برای معلولین ضروری است (احمدی نژاد، 390 1). جدول4- 1: برنامه فیزیکی حوزه اداری1 نام فضا سرانه مساحت تعداد مساحت کل توضیحات اتاق منشی 25 1 25 اتاق مدیر 30 1 30 سالن جلسات 8/ 1 50 1 35 اتاق معاون 30 1 25 اتاق بایگانی 20 1 20 اتاق کارمندان 60 1 60 اتاق رایانه 20 1 20 سلف کارمندان 2/2 30 1 30 نمازخانه 2/ 1 40 2 80 آبدارخانه 25 1 30 سرویس بهداشتی 6/3 4 8 32 سرویس+روشویی اتاق نظافت 1 6 1 جمع 2 60
١
سرانه و ابعاد به استناد از اطلاعات معماری نویفرت و طراحی ساختمانهای دانشگاهی، فضاهای کارآمد و ابعاد استاندارد
1 1 4
4-3- حوزه آموزشی و کتابخانه
آموزش وسیله انتقال فرهنگ از منبع به نسل دیگر است بنابراین آموزش وسیله است و فرهنگ هدف آن.
بخش آموزشی شامل فضاهای زیر میباشد: کلاسهای تئوری، کلاسهای عملی، اتاقهای ویژه مربیان،
آبدارخانه و سرویس ویژه مربیان که در زیر به معرفی و اجزاء هر فضا می پردازیم:
فضاهای آموزش در اینجا همان کلاسهای آموزش عملی(آتیله های هنری) و نظری میباشد. علاوه بر آن
فضاهای ویژه مربیان و فضاهای اداری- خدماتی نیز در این بخش قرار میگیرند.
4-3-1- حوزه آموزشی
محیط داخلی فضاهای آموزشی باید آرامش و آسایش کامل را برای فعالیتهای آموزشی آماده نماید. در این
رابطه باید شرایط محیط آموزشی را از هر نظر به خصوص آب و هوا، نور، دما، کیفیت صوتی در کلاس