موانع داخلی موانعی است که از درون جهان إسلام نشأت می گیرند و مسبب بروز اختلاف های مسلمانان هستند، این موانع عبارتند از:
7-1-1- تعصبات مذهبی؛
تعصب مذهبی عبارت است از طرفداری از اعتقاد و مذهب خاص بدون استدلال و توجیه منطقی کافی.39
تعصب در واقع یک نوع کجروی روحی روانی است که در رفتار ظاهری انسان و در عقلانیت و قضاوت او اثر می گذارد و انسان را از درک و فهم حقیقت و واقعیت باز می دارد تا حدی که شخص در مقابل حقیقت، مقاومت کرده و آن را نمی پذیرد.
محمدتقی قمی، از بانیان دارالتقریب در قاهره، تعصب را چنین ارزیابی می کند: چه مصیبت هائی که این تعصب بر سر مسلمانان آورده است و خون هائی که به واسطه آن ریخته شده و شمشیرهائی که به جای کشتن دشمن به روی برادر کشیده شده است.40
در طول تاریخ تعصبات مذهبی وجود داشته است و امروز نیز تعصب مذهبی به عنوان مهم ترین و اساسی ترین مانع در راه وحدت و تقریب مطرح است که اگر با تدبیر مناسب این مشکل حل نشود، پیامدهای منفی آن گریبان گیر جهان إسلام خواهد شد چرا که تعصب مذهبی موجب ایجاد اختلاف و شکاف میان مسلمانان و از بین رفتن وحدت می شود و استعمار و استکبار بیشترین بهره را از این نقطه ضعف جهان إسلام خواهد برد.
7-1-2- بدبینی و خود برتر بینی؛
این توهم که إسلام من، برتر و خالص تر از إسلام دیگران است و دیگر مذاهب از دایره إسلام خارج گشته اند، از موانع تقریب مذاهب إسلامی می باشد. برخی از أتباع مذاهب اسلامی گمان می کنند که مذهب دیگر، از اسلام حقیقی به دورند و إسلام با کفر در آمیخته اند، در حالی که قدم اول برای رسیدن به نتیجه مطلوب در مناظرات تقریب و وحدت إسلامی، حسن ظن به طرف مقابل و دوری از سوء ظن و بدبینی است.
ذهبی می گوید: چنان که ما هر پیشوائی را که در اجتهاد خود درباره مسائل جزئی اشتباه قابل گذشتی کند، بدعت گذار بدانیم و در مقابل او قیام کنیم و تبعیدیش نمائیم، در آن صورت نه ابن نصر و نه ابن منده و نه کسانی که از آنها بزرگتر هستند، باقی نخواهند ماند.41
این سوء ظن و بدبینی بین دو گروه شیعه و سنی وجود دارد. غالی دانستن شیعه و ناصبی نامیدن اهل سنت از این بدبینی هاست. شیعه و سنی زمانی می توانند به تقریب حقیقی دست یابند که بدبینی و سوءظن را در تعامل با مذاهب دیگر کنار بگذارند.
برتر دیدن خود نیز از موانع گفتگوی صحیح در فضای سالم است، حتی وجود روح بی نیازی از تقریب و وحدت از سوی مذاهبی که اکثریت برخوردارند، از خود برتر بینی ناشی می شود.
7-1-3- نسبت های ناروا؛
نسبت های ناروا در طول تاریخ إسلام، ضربات فراوانی به اسلام و وحدت مسلمانان وارد ساخته است، و معمولا این گونه نسبت ها از سوی نویسندگانی روی می دهد که اطلاع کافی از مذاهب اسلامی ندارند و زمینه بدبینی أتباع مذاهب را فراهم می آورند.
مثلا برخی نویسندگان نسبت هایی به شیعه می دهند که بدبینی اهل سنت را نسبت به شیعه فراهم آورده است به گونه ای که آن ها شیعیان را از کافران و مشرکین بدتر دانسته و ریختن خون او را مباح و گاهی واجب می دانند که بعضی از این دروغ ها و تهمت ها عبارتند از:
7-1-3-1-شیعه در معنی به خدا بودن علی معتقد است.
7-1-3-2-جبرائیل مأمور بود که به علی نازل شود، اشتباها بر پیامبر نازل شد.
7-1-3-3- شیعه برای از بین بردن اسلام به وجود آمده است.
7-1-3-4- شیعه سوره هائی را جزء قرآن دانسته و می خواند که از قرآن نیست.
7-1-3-5- قرآن شیعه غیر از قرآن سایر مسلمانان است.
7-1-3-6- شیعه به جای سجده بر خدا بر تربت علی یا تربت کربلا سجده می کند.
7-1-4- رفتارهای حساسیت برانگیز؛
برخی رفتارهای مسلمانان را می توان رفتارهای حساسیت بر انگیز دانست. برخی از این رفتارها، رفتارهائی که حاصل آن بدنام شدن شیعه است؛ برخی رفتارها، مثل لعن و سب خلفا و بعضی از صحابه که حاصل آن دشمنی و عداوت است و احساسات برادران اهل سنت را بر می انگیزد و موجب بدبینی می گردد و دشمنی و خصومت را بین مسلمانان تشدید می کند.
محمدجواد مغنیه در این باره می گوید: ممکن است کسی بگوید که احادیث لعن در کتب اربعه شیعه وجود دارد. در جواب باید گفت در میان احادیثی که در کتب معتبر شیعه است مانند احادیث کافی، استبصار، تهذیب و من لا یحضره الفقیه هم ضعیف بوده و هم صحیح و معتبر در آن وجود دارد. احادیث موجود در این کتابهای شیعه دلیل و حجت علیه مذهب شان نیست.42
هم چنان که برخی رفتارها مثل تکفیر شیعه نیز علاوه بر این که اتحاد و همبستگی مسلمانان را تحت الشعاع قرار می دهد، مبنای عقلانی و دینی ندارد.
7-1-5- درک نادرست از معنای تقریب؛
یکی از موانع و چالش های سر راه تقریب مذاهب إسلامی عبارت است از برداشت نادرست از معنای تقریب است.
برداشت نادرست از تقریب موجب شده است که تقریب مذاهب إسلامی، ذوب مذاهب در مذهب واحد و یا الغای مذاهب اسلامی‌ و یا إلزام پیروان مذاهب به پیروی از مذهب خاص معرفی شود. در حالی که این برداشت ها خلاف واقع است چرا که بنیانگذار دارالتقریب قاهره ‌در این باره می گوید: ندای اصحاب تقریب این است که مسلمانان در اصول (که شرط مسلمانی است) متعهد باشند در سایر مسائل که در آن اختلاف نظر وجود دارد بر اساس قرآن و سنت رسوا خدا به بحث و بررسی بپردازند اگر توانستند در این گونه مسائل بر اساس دلیل و برهان به اتفاق نظر نسبی برسند چه بهتر، در غیر این صورت، رأی و نظر هر کسی برای خودش محفوظ بوده، دیگران نیز به نظر او احترام قائلند و او را در این رابطه معذور می‌دانند و نسبت به او هیچ گونه سوء ظنی ندارند؛ چون اختلاف در غیر اصول دین ضرری به اصل اسلام نمی‌زند و موجب خروج کسی از دایره آن نمی گردد.43
7-2- موانع خارجی؛
موانع خارجی تقریب عبارت از این است که دشمنان خارجی به هر وسیله ای متوسل می شوند، تا اختلاف و فاصله میان مسلمانان را زیاد سازند و از اختلاف های مسلمانان بهره برداری کنند. برای این منظور امکانات گوناگون رسانه ای و مالی فراوان را در اختیار پیروان مذاهب قرار می دهند تا در مقابل یکدیگر صف آرایی کرده و در بین مسلمانان شکاف ایجاد کنند. شیخ یاسر الحبیب44 را می توان از سرمایه گذاری های دشمنان إسلام دانست که با هزینه انگلیس و آمریکا شبکه تلویزیونی فدک را در لندن راه اندازی کرده و فعالیت دارد.
8- ظرفیت های تقریب
گفته شد که دین إسلام به همبستگی و همدلی مسلمانان أهمیت ویژه ای قائل است و قرآن کریم و روایات رسول خدا و اهل بیت همواره بر وحدت و یکدلی مسلمانان تأکید داشته است. به جهت مطلوبیت ذاتی وحدت و همدلی مسلمانان و تقریب مذاهب إسلامی، با وجود تمام اختلافات فکری که بین اتباع مذاهب إسلامی وجود دارد، در کلیه سطوح فکری و اعتقادی و فقهی مذاهب إسلامی، توانایی هایی در راستای همبستگی و همدلی مسلمانان وجود دارد که از آن با عنوان ظرفیت های تقریب یاد می شود.
مقصود از ظرفیت های تقریب، توانایی ذاتی اتباع و پیروان مذاهب برای همزیستی مسالمت آمیز می باشد. مثل مشترکات فراوان کلامی، فقهی، حدیثی و داشتن دشمن مشترک دانست.
در جهان إسلام با واقعیت اختلاف بین مذاهب روبرو هستیم و چه بسا این اختلاف ها با جهت دهی قرآنی، بتواند موجب رشد و تعالی إسلام باشد بدین معنی که مذاهب با حفظ ارزش های مذهبی، اختلاف های فکری و عقیدتی را با مرجعیت قرآن و سنت رسول خدا در راستای رسیدن به وحدت و یکدلی، هدایت کنند. ولی باید دانست که برای رسیدن به وحدت إسلامی و تقریب مذاهب، باید راه کارها و عوامل تقریب و وحدت را شناخت چرا که شناخت عوامل و راه کارها هستند که می توانند مسلمانان را به وحدت آرمانی قرآن و سنت رسول خدا برسانند.
عوامل و راه کارهایی که می توان با تمسک به آن به وحدت و تقریب مطلوب رسید را می توان این گونه جمع بندی کرد:
8-1- قرآن و تفسیر:
قرآن یگانه کتاب مقدس و مقبول بین مسلمانان که از سوی خداوند توسط رسولش برای هدایت انسان ها نازل شده است و از هر گونه تحریف و زیادت و نقصان مصون می باشد، می تواند کمک شایانی برای مسلمانان در رسیدن به اتحاد و تقریب داشته باشد، ولی باید توجه داشت که علما واندیشمندان إسلامی نبایست اجتهادات و برداشت های شخصی خود از قرآن را، وحی منزل دانسته و در نتیجه مخالفت با آن را مخالفت با قرآن بدانند.
مثلا در سوره حمد تفسیری که إبن عباس ارائه می دهد متفاوت از تفسیری است که أبن عمر دارد، ولی این دو هیچ گاه با اختلاف در اجتهاد و برداشت، دیگری را محکوم نکرده و خود را بر حق ندانسته اند. عدم اعتماد بر قطعی الصدور بودن برخی أسباب نزول نیز می تواند در راستای وحدت مسلمانان مؤثر باشد.45
8-2- روایت ها و احادیث:
بحث روایت و حدیث متفاوت از قرآن است. چرا که اولا روایت بر خلاف قرآن، از تحریف مصون نیست و دوم این که نقل مضمون روایت جائز است. اگر در بین مسلمانان به روایت های مشترکی که مورد قبول مذاهب إسلامی است استناد شود و تلاشی برای جمع روایت های مشترک صورت پذیرد، قدم مؤثری در راه تقریب روی می دهد. روایت هایی که از رسول خدا از طریق مذاهب نقل شده است بیش از روایات خاص یک مذهب است و

مطلب مرتبط :   سوررئا‌لیسم، می‌کند.، وهم‌گری، سوررئالیسم