دانلود پایان نامه
تاریخ فرهنگی دوران رضاشاه را از دو منظر می توان با آموزه های نشانه شناسی فرهنگی مورد بحث قرار داد.او در ابتدا کوشید تا نشانه های فرهنگی تازه ای را برای ایجاد یک سپهر فرهنگی خودویژه تدارک ببیند. این نگاه نیازمند سازو کاری دقیق در قالب ساختاری مستحکم بود که رضاشاه با اتکا به دو عنصر ارتش قوی و بوروکراسی اداری آن را به منصه ظهور برساند.
رضاشاه قصد داشت تا الگوی فرهنگی تازه ای منتسب به ملی گرایی149 ]10[، را جایگزین الگوی سنتی وابسته به مذهب نماید.یوری لوتمان عقیده دارد، هر فرهنگ تازه ای که بروز می کند باید قابلیت شناخت دنیای اطراف خود را داشته و این توانایی را به نمایش بگذارد که آنچه را نمی تواند توصیف کند،در حکم ناموجود معرفی نماید.از سوی دیگر این فرهنگ باید به گونه ای از سوی جامعه مورد پذیرش قرار گیرد که توانایی شکل دهی به ناموجودات را داشته باشد.
رضاشاه ساختار تازه فرهنگی مورد نظر خود را بر پایه انگاره ای نظامی پایه ریزی کرد. آن گاه که ایران در آتش هرج و مرج سیاسی می سوخت،وی با ایجاد ارتشی نیرومند کوشید ساختاری برخاسته از سلسله مراتب نظامی در کشور ایجاد کرده و در ادامه این نگاه را نه تنها در سیاست که در امور فرهنگی نیز گسترش دهد.
چونان که در فصل دو اشاره شد، لوتمان زبان را نخستین عامل الگوساز در بحث فرهنگ می داند. او بیان می دارد که ساختارهای زبانی جهان اطراف ما را ساخته و به همین دلیل می توان جهان را با توجه به ساختارهایی که زبان در اختیار ما قرار می دهد درک کرد. رضاشاه نیز در نخستین گام مهم فرهنگی خود به ترمیم شیوه استفاده از زبان در کشور پرداخت. وی استفاده از زبان فارسی را در سراسر کشور الزامی ساخت و مقرر داشت که همه قوم های ایرانی موظف هستند که از زبان های قومی چشم پوشی کرده و تنها از الگوی گفتاری و نوشتاری زبان فارسی استفاده کنند. محمود افشار یکی از نظریه پردازان نگاه دولتی رضاشاه با نگارش مقاله «مطلوب ما:وحدت ملی ایران» در ماهنامه آینده به تاریخ خرداد ماه 1304 می نویسد:
“]…[ وحدت ملی این است که در تمام مملکت زبان فارسی عمومیت یابد، اختلافات محلی از حیث لباس، اخلاق و غیره محو شود و ملوک الطوایفی کاملا از میان برود. کرد، لر و قشقایی و عرب، ترک و ترکمن و غیره با هم فرقی نداشته، هریک به لباسی ملبس و به زبانی متکلم نباشد…”(افشار به نقل از آبراهامیان ،1389،ص155).
به این ترتیب استفاده از واژگان عربی و ترکی در زبان فارسی ممنوع شد. از سوی دیگر مجلس پنجم که در 22 بهمن سال 1302 هجری شمسی با دخالت مستقیم رضاخان و نمایندگان دلخواه او تشکیل شد قوانینی را تصویب کرد که رضا شاه پس از رسیدن به سلطنت از آن ها برای ایجاد ساختار فرهنگی مورد نظر خود بهره فراوان برد. این مجلس، تقویم را از هجری قمری به هجری شمسی تغییر داد. همه شهروندان ایرانی را به تعیین نام خانوادگی و اخذ شناسنامه رسمی موظف ساخت. ]11[ الزام رضاشاه مبنی بر استفاده همه مردم از زبان فارسی یکی از مهمترین عواملی بود که می توانست او را به سمت فرهنگی محتوا محور رهنمون شود. نگاهی که حتی مخالفان او در حزب کمونیست همچون تقی ارانی نیز که در زندان رضاشاه جان خود را از دست داد بر آن صحه گذاردند:” …تنها از طریق پاکسازی زبان پارسی از واژه های بیگانه،احیای مذهب باستانی زرتشت و تجدید بنای دولت مرکزی مانند دولت ساسانیان می توان کشور را از عقب ماندگی و امپریالیسم نجات داد”( ارانی به نقل از آبراهامیان،1389،ص194و195).
رضاشاه در جست وجوی فرهنگی بود که بتواند پس زمینه حکومت خود را بر آن بنا کند. بنابراین به پشت سر نگاهی انداخت و سعی کرد از تاریخ پر افتخار ایران برای خود پس زمینه ای حکومتی بر پا نماید. از دید او فرهنگ باستانی، فرهنگی شریف است که می تواند غرور ایرانی را به او باز گرداند. ایرانی با این فرهنگ لیاقت بهترین ها را دارد.بهترین هایی که در قالب عنوان دیگری به نان تجددگرایی تعریف می شود.
این نگاه از منظر تئوریک در تناظر با تعریفی است که جانسون و لارسون بر مبنای آنچه لوتمان و مکتب نشانه شناسی تارتو مبنی بر غیر موروثی بودن فرهنگ در حافظه جمعی یک ملت، قرار می گیرد.
نشانه شناسی فرهنگی فرهنگ را به مثابه امری تاریخی می پندارد .رضاشاه در جست وجوی هویتی تاریخی از فرهنگ کوشید تا تاریخ و بازنمودهای فرهنگی دوران ایران باستان را از سر نو احیا و بازسازی کند. به همین منظور فضایی تدارک دیده شد که لزوم علمی این بازگشت مورد توجه قرار گیرد. درباره این مقوله به شکل مفصل در بازخوانی نمایش های تاریخی دوران رضاشاه سخن به میان خواهد آمد. اما نکته دوم در این میان ارزش گذاری سلسله مراتبی آن چه در حافظه ملی ثبت شده و سازمان دهی مجدد و مستمر نظام رمزگذاری بود تا نشان دهد این رمزگان ها زنده است و می توان از پویایی آن استفاده کرد.در القای همین باور بود که جشن بزرگ هزاره فردوسی در سال 1313 هجری شمسی در ایران برگزار شد. بسیاری از مستشرقین و فردوسی شناسان در این دوران به بیان دیدگاه های خود درباره اندیشه های این شاعر پرداختند. مقبره فردوسی بازسازی شد و بسیاری از سخنوران و اندیشمندان غربی رهاورد خود را از این سفر در کشورهایشان عرضه کردند. تمامی این برنامه را که از یک سو با تحسین و از سویی دیگر با نقد مواجه شد را می توان از منظر نشانه شناسی فرهنگی در راستای نظر ارزش گذاری و سازمان دهی مجدد رمزگان های تاریخی شده مورد بازخوانی قرار داد. سخنرانی ها و اجرای برنامه های آئینی باعث شد، مردم باور کنند که آموزه های فردوسی از زبان گرفته تا آداب زندگانی و اجتماعی تا چه اندازه می تواند در ایران آن دوران دارای کارکرد باشد و روح زخم خورده و سراسر از آلام ایرانی از تهاجمات گاه و بی گاه بیگانگان را چون دوایی درمان بخشد. ]12[
اما نکته مهم دیگری که در نگاه به فرهنگ در طول تاریخ مورد توجه قرار می گیرد طرد برخی متون از این تاریخ است. رضاشاه در این فرایند طرد فرهنگی متون کوشید، آثار اسلام و مسلمانانی را که به مثابه قومی مهاجم فرهنگ ایران را به نابودی کشانده اند را از حافظه تاریخی پاک کرده و با انگاره هایی همچون تغییر تبدیل اوزان، تغییر تقویم و حتی اجتناب از به کار بردن واژگان عربی و ترکی فراموشی این انگاره های متنی را از گذشته ایران موجب شود.
او برای سازوکار طرد متون نافرهنگی از منظر خویش، آموزش را در کشور اجباری کرده و کوشید با جمع آوری مکتب ها که نظام سنتی آموزشی را در جامعه شکل می دادند، مدرسه های مدرن را جایگزین آن کند. این حرکت او تنها به مدارس سنتی ایرانی محدود نشد و حتی مدارس اقلیت ها نیز یا جمع آوری شده و یا به اطاعت از قوانین رضاشاه در آموزش و پرورش موظف شدند. حرکت بعدی او تاسیس دانشگاه تهران به سال 1313 بود. این دانشگاه به محلی بدل شد تا دانش آموختگان ایرانی که برای تحصیل به خارج از کشور رفته بودند محلی را برای ارائه علوم نوین بیابند.]13[
تغییر در پوشاک ایرانیان نیز از دیگر نشانه های فرهنگی بود که رضا شاه در تغییر آنها جهد بسیار کرد که از این پنجره نیز نشانه های حضور اعراب را در ایران از میان ببرد. استفاده از کلاه شاپو و بعد تر پهلوی برای مردان، کشف حجاب برای بانوان نیز از اقدامات تجدد خواهانه ای بود که رضاشاه در جامعه ارائه داد. او می کوشید روز به روز از قدرت روحانیون کاسته و آنها را منزوی کند، تا آنجا که آوری می نویسد در سال 1315 روحانیون مجبور شدند لباس های خود را تغییر دهند و آنهایی که از نظر معاش در تنگنا بودند به انجام کارهای دفتری روی آوردند. ]14[
رضاشاه در دوران حکومت خود برای ایجاد ثبات و رسمیت بخشیدن به ساختار و مرکز فرهنگی که در ذهن داشت دو ارگان مهم را ایجاد کرد که این دو مرکز در تفسیر و ترجمه افکار او تلاش بسیار کردند. یکی از این مراکز نخستین فرهنگستان ایران و دومین آنها سازمان پرورش افکار بود.
4-2-1- نخستین فرهنگستان ایران(1314-1320)
نخستین فرهنگستان ایران با هدف حراست از صیانت زبان فارسی در سال 1314 ه.ش. تاسیس شد. این مهم در نامه ای که وزارت معارف و اوقات وقت برای وزارت مالیه نوشت، قابل پیگیری است:
” ]…[ از چندی پیش نهضتی به منظور استعمال لغات فارسی به جای لغات خارجی،خاصه لغات عربی،پدید آمده و آثار این نهضت ابتدا در بعضی جراید و رسالات ظاهر و در این اواخر در بعضی از موسسات دولتی نیز آشکار گردیده است. چون موضوع زبان هر ملت،یکی از مسائل مهمه اجتماعی است و اقدام به اصلاح یا اجرای تغییرات و تبدیلات آن،محتاج به مطالعه و مباحثه و تعمق خاصی می باشد؛وزارت معارف در نظر دارد که بزودی انجمن مخصوصی مرکب از دانشمندان و لغویون و ادبا و محققین تاسیس نموده این قبیل مسائل را در آن مورد بحث و مطالعه قرار دهد…”(روستایی،1385،ص103)
در ادامه این نامه در خواست شده است تا شکل گیری کامل این نهاد، از ادارات دولتی خواسته شود تا از استعمال واژه های بیگانه پرهیز کنند.
نخستین فرهنگستان فارسی در خرداد ماه 1314 تشکیل جلسه می دهد.