ناصرخسرو، ، اسماعیلی، عقاید

دانلود پایان نامه
درباری. اگر خواننده نداند که این اشعار را ناصرخسرو در مدح خلیفۀ فاطمی سروده است به سادگی می تواند آن ها را مدایح شاعرانی چون فرخی سیستانی و عنصری و انوری بپندارد که در مدح کسانی چون محمود و مسعود غزنوی و سنجر سروده شده است.
تنها تفاوت اساسی ستایشگری شاعران درباری و ناصرخسرو در این است که شاعران مدیحه سرا در اکثر موارد فقط به امید دریافت صله و برخورداری از زندگی بهتر زبان به مدح امیران زمان خود می گشودند در حالی که ناصرخسرو ممدوح خود را از سر اعتقاد و خلوص عقیده ستایش می کند. 368
ذهن علمی شاعر باعث شده است که او به شدت تحت تأثیر روش منطقیان در بیان مقاصد خود قرار گیرد. سخنان او با قیاسات و ادلۀ منطقی همراه و پر است از استنتاج های عقلی و به همین نسبت از هیجانات شاعرانه و خیالات باریک و دقیق شعرا خالی است. 369
آوارگی و غربت این شاعر که همه را دشمن خود می دید، به ویژه درباریان و مردم عامی که به خون او تشنه بودند و کشتن وی را فوزی عظیم می دانستند، از یک سو و محتوای سخنش که همه از پند و موعظه و اخلاق می گوید از سوی دیگر باعث شده تا شعر وی از نرمی و لطافت به خشونت در محتوا و درشتی در واژه ها گراید. 370
به گفتۀ دکتر عبدالحسین زرین کوب « لحنی خشک و سنگین و آمیخته با تحقیر و سرزنش در اشعار او » جلوه گر شد. به عبارت دیگر وی «معلمی سخت و عبوس را می مانست که می خواست شاگردان را با معرفت آشنا کند. »371
ناصر خسرو به عنوان رئیس دعوت اسماعیلی در خراسان، تعدادی کتاب دربارۀ عقاید اسماعیلی به نثر نوشت که همۀ آنها، به زبان فارسی است. شش کتابی که تا کنون ویراسته شده اند عبارتند از گشایش و رهایش، جامع الحکمتین، خوان الاخوان، شش فصل یا روشنایی نامه، وجه دین و زاد المسافرین. خود ناصرخسرو به ده کتاب دیگر از آن خود اشاره کرده که تا کنون یافت نشده اند. آثار گمشدۀ ناصرخسرو که خود از آنها در آثار دیگرش نام برده است عبارتند از : مفتاح، مصباح (این دو شاید یک کتاب باشند)، دلیل المتحیرین، بستان العقول، اختیار الامام و اختیار الایمان، لسان العالم، عجائب الصنعه، غرائب الحساب و عجائب الحساب، دلائل، کتاب اندر ردّ مذهب محمد بن زکریای الرازی. 372
در این بخش از این پژوهش، به طور اجمالی و مختصر به معرفی آثار موجود ناصرخسرو خواهیم پرداخت:
3-2-5-1 گشایش و رهایش:
این کتاب که به صورت رشته ای از سی پرسش و پاسخ های آنها ترتیب یافته است، دربارۀ مسائل کلامی است که از مباحث مابعدالطبیعی (چگونه ناجسم – مانند خدا – می تواند جسم را بیافریند) تا مبحث رستگاری شناسی (دربارۀ نادادگرانه بودن کردار اجباری و عذاب ابدی) گفت وگو می کند. بیشتر پرسش ها دربارۀ نفس انسان و ارتباط آن با عالم طبیعت و پویۀ آن برای رستگاری در جهان دیگر است. در این پرسش و پاسخ ها بحث می شود که آیا نفس یک جوهر است و آیا مخلوق است، و چگونه انسان می تواند دربارۀ خداوند و کار او علم حاصل کند. پاسخ ناصرخسرو به این سوال ها همیشه کلی و مختصر است و لبّ لباب درک وی را از اصول عقاید فاطمی دربارۀ هر مطلب نشان می دهد. این کتاب مقام یک تعلیمات دینی را دارد که پرسش های کلامی مهم دعوت فاطمی در آن مطرح می شود و خلاصۀ تعالیم آن دربارۀ این مسائل بیان می گردد. 373

مطلب مرتبط :   پایان نامه ارشد درمورد ارزیابی عملکرد صندوقهای سرمایهگذاری مشترک و صندوق های سرمایه گذاری مشترک

3-2-5-2 جامع الحکمتین:
در جامع الحکمتین ناصرخسرو برای تلفیق “دو حکمت”، یعنی فلسفه و دین، به ویژه فلسفۀ یونانی و دین اسلام، که از اهداف بزرگ فلسفۀ قرون وسطا است، گام برمی دارد. مؤلف ما در اینجا نه تنها برای زدن پلی میان فاصلۀ روش شناختی این دو، یعنی روش فلسفی رسیدن به دانش از طریق برهان های منطقی و روش دین برای رسیدن به دانش از طریق وحی نازل از جانب خداوند، کوشش می کند، بلکه برآن است که نشان دهد که این دو در اساس یکی هستند، یعنی به شناخت و دانش حقیقت واحدی مؤدی می شوند. 374
محرّک ناصرخسرو در نوشتن جامع الحکمتین شعری بود که چند دهۀ پیش شاعری اسماعیلی به نام ابوالهیثم جرجانی سروده بود و در آن یک رشته پرسش های کلامی را مطرح ساخته بود. این شعر به نظر امیر اسماعیلی بدخشان، علی ابن اسد، حامی ناصرخسرو، رسیده بود. امیر کنجکاو از ناصرخسرو خواست که پاسخ آن پرسش ها را بنگارد، و جامع الحکمتین پاسخ مشبع وی بدان پرسش هاست. ناصرخسرو پس از آن که شالوده ای نظری بر مبنای اصول ارسطوئی مانند اقسام علّت (از جمله علت صوری، علت فاعلی و علت غائی ) می پردازد، موضوعات بسیاری را، از جمله دلایل اثبات صانع، توحید، کمال خداوند، جنس و نوع، طبیعت کلی، انواع ابدیّت، فرشته و پری و دیو، خواص ماه، ابداع، تفاوت میان مدرک و ادراک، نسبت میان جسم و نفس و عقل، معنای “من”، تأثیر اجرام فلکی بر نفس و جسد انسان، مورد بحث قرار می دهد. گذشته از این وی بخشی را، به سرایندۀ شعر اختصاص می دهد و متکلمان را، به سبب آن که هم دین و هم فلسفه را به تباهی کشانده اند، بی اعتبار می سازد.

3-2-5-3 خوان الاخوان:
سومین متن ویراسته از آثار ناصرخسرو خوان الاخوان است. که دارای صد فصل (صف) است. این فصل ها موضوع هایی را چون معاد، ثواب و عقاب نفس بدون جسم، وجوب عمل به شریعت، معنی کلمۀ الله، مراتب عقل و نفس، چگونه چیزهای بسیار از یک کلمۀ امر پدید آمد، برتری (پادشاهی) قوّت روحانی بر قوّت جسمانی، دربارۀ اینکه کلمۀ شهادت کلید بهشت است، فرق میان قرآن و خبر رسول (احادیث پیامبر)، و چرا دو پیامبر در یک زمان نمی تواند باشد دربر می گیرد.

3-2-5-4 روشنایی نامه:
چهارمین متن ویراسته، یعنی شش فصل (روشنایی نامه)، منظومه ایست کوتاه از 592 بیت به بحر هزج و موضوع آن وعظ و پند و حکمت است. روایت فشرده ای است از اصول عقاید اسماعیلی فاطمی دربارۀ آفرینش و با بحث دربارۀ مفهوم توحید آغاز می شود و با اقنوم های نوافلاطونی عقل، نفس و عالم جسمانی ادامه می یابد و با گفتگو دربارۀ رستگاری انسان و چگونگی ارتباط آن با این اقنوم ها به پایان می رسد. 375 رسالۀ شش فصل با مطرح ساختن عقاید اساسی اسماعیلی دربارۀ این موضوع ها به صورت اجمالی، که برای تعلیم و تعلم بسیار مناسب است، مقصود ارزشمندی را برآورده می سازد، و ارزشمندی این اثر در مقبولیت آن حتی تا امروز آشکار است. کتاب به گیرایی گستردۀ این عقاید در میان بسیاری از اسماعیلیان و نیز به تداوم عقیده ای که قدمت آن به نهصد سال پیش می رسد دلالت دارد.
پروفسور ادوارد براون دربارۀ این کتاب چنین می گوید:
«روشنایی نامه به مسایل ماوراءالطبیعی و مطالب مربوط به خلقت و تکوین نیز پرداخته است و بخش بسیار دلکشی هم دارد (ابیات 513 تا 523) که در آن شاعران مدیحه سرا و دنیا پرست را که از شعر خود جز کسب زر و سیم غرضی ندارند، ذم و قدح می کند. »376
3-2-5-5 وجه دین:
در وجه دین ناصر خسرو روشن ترین و سرراست ترین تفسیر باطنی یا تأویل خود را از اعمال و مراسم عبادی ارائه می دهد و معنای باطنی برخی از آداب و رسوم ظاهری دینی را بیان می کند. کتاب پنجاه و یک فصل دارد و به عنوان نمونه مشتمل است بر تأویل او از برخی از آیات قرآن، اذان، وضو، اوقات پنجگانۀ نماز، ارکان و اعمال نماز، انفاق بر مستمندان، حجّ (زیارت کعبه در مکه)، و برخی از تعزیرات.
وی به پیروی از اصول تأویل اسماعیلی، موازنۀ میان جهان جسمانی و دنیای روحانی، میان کالبد انسان و نفس انسان را نشان می دهد. 377
ناصرخسرو با برگزیدن این عنوان برای کتابش، تلمیحی هم به این آیۀ قرآن دارد: کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ. 378 که معنایش آن است که وقتی همۀ ظواهر از میان برداشته شود، تنها حقیقت خدا باقی می ماند.

مطلب مرتبط :   پایان نامه درباره ابزارهای مالی اسلامی و کشورهای توسعه یافته

3-2-5-6 زاد المسافرین:
در این کتاب مؤلف مطالب بسیار متنوعی را از طبیعی و ماوراء الطبیعی، مانند مادّۀ بسیط، جسم، حرکت، زمان، مکان، حدوث عالم، علت و معلول، پاداش و پادافره، مورد بحث قرار می دهد379؛ اما از آنچه از معنای عنوان کتاب بر می آید دور نمی افتد و بیشتر بحث خود را به نفس انسان، یعنی سفر زائر روح از جهان جسمانی برای رسیدن به رستگاری در عالم روحانی، اختصاص می دهد. تأکید ناصرخسرو در سراسر متن بر این است که مهمترین زاد و توشه ای که مسافر برای این سفر احتیاج دارد دانش و حکمت است.

3-2-6 زندگانی ناصرخسرو:

زندگانی حکیم ناصرخسرو را می توان به چهار دوره بخش کرد:
یک- سالهای آغازین زندگی تا حدود چهل سالگی که وی به کیش اسماعیلی گروید. اطلاعات ما دربارۀ این دوره از زندگی وی بسیار کم و اندک است.
دو- هفت سالی که در سفر گذراند. برای آگاهی از این دوره سفرنامه اش را در دست داریم و نیز در اشعارش اشاراتی بدان هست.
سه- بازگشتش از سفر به خراسان، به عنوان رئیس دعوت اسماعیلی در آن ناحیه. دربارۀ این دوره گفته های جسته گریخته و کلی از زبان خود او و از منابع و مآخذ دست دوم وجود دارد.
چهار- تبعید وی به یمگان، که دربارۀ آن به تفصیل در اشعار و بعضی از آثار فلسفی خود سخن گفته است.

در این چهار دوره، زندگ