مفسّر، قرآن، متون، تربیت

دانلود پایان نامه
تفسیری است در تفسیری مشحون است؛ گاه تأویل حکم تفسیر مییابد و گاه رأی و ذوق جزو تفسیر میگردد.
فعالیت تفسیری مفسّر در رابطه با متن
مسأله رابطه مفسّر با متن و نقش وی در فرایند تفسیر از این جهت اهمیّت دارد که گاه حق یک آیه و پیامهای انسان ساز آن مغفول می ماند و گاه ابعادی از آیه برجسته می گردد که در راستای فهم آن چندان تأثیری ندارد. برخی اندیشمندان نقش مفسّر را نقشی «فعلیت بخش» دانسته اند. به اعتقاد آنان «متن امری بالقوه است و در انتظار خوانندهای است که آن را به فعلیت برساند؛ به عبارت دیگر متن آکنده از خلأهایی است که خواننده باید آن را پر کند.» به اعتقاد آنان «مکانیسم صرفهجویانه متن» باعث میشود که بخشی از پیام های متن که در صورت ظاهری آن گفته نشده اما در صورت بالقوه متن وجود دارد و با نشانههایی که در متن گذاشته شده و با ضوابط عمومی و خاصی که در فهم روش مند متن وجود دارد، قابل کشف باشد. قرآن به عنوان متنی جاودانه باید به گونه ای باشد که مخاطبان همه اعصار را به همکاری و مشارکت دعوت کند؛ از این رو ممکن نیست که همه استعدادهایش را یک جا آشکار سازد. این نوع متن باید متناسب با مخاطبان هر عصری سخنانی برای گفتن به آنان داشته باشد. به عبارت دیگر، مخاطبان هر عصری با توجّه به دانسته های خود می توانند در به فعلیت رسیدن متن مشارکت داشته باشند. هر عصری به اندازه امکانات خویش می تواند در این امر مشارکت داشته باشد. صرفه جویانه بودن متن به این معنا نه نقصی برای آن بلکه حسنی برای آن است. بهترین متن آن است که با کمترین سطح ظاهری، بیشترین معنا را القا کند.128
نقش دانسته های مفسّر و امکانات او در گسترش معنای متن و افزایش پیامهای برآمده از آن و کشف گوهرهای نهفته در معدن کلام بسیار اهمیّت دارد. البته این، موضوع متن است که نوع دانسته ها و امکانات مفسّر را تا حدود زیادی تعیین تعیین میکند. برخی مفسّران «تفسیر» را «دانشی دانسته اند که از قرآن کریم از حیث دلالتش بر مراد الهی به قدر طاقت بشری بحث میکند»129 این تعریف به صراحت بر دو نکته مهم تأکید میورزد؛ اوّل اینکه رسالت مفسّر کشف مراد و مقصود الهی از آیات است نه صرفاً بیان معانی مشکل لفظ. آن چه در علم اصول تحت عنوان مراد استعمالی و مراد جدی کلام بحث میشود و در تعریف برخی از متأخّرین از تفسیر دیده میشود.130 توجّه به همین نکته مهم است؛ ضمن اینکه بحث «دلالت های کلام» در علم اصول؛ اعمّ از دلالتهای مطابقی، تضمّنی و التزامی و ضرورت کشف آن، مرتبط با اغراض و مقاصد گوینده در تولید متن است.
ثانیاً طاقت بشری در فهم آیه مؤثر است. بر این اساس میتوان گفت با افزایش طاقت بشری که در توانمندی های علمی، و عملی، و روحی وی ریشه دارد پیام های جدیدی از آیات به دست می آید و دایره معنا گسترده میشود.

تفسیر در قالب بینامتنی
تأثیر دانستهها، توانمندیها و امکانات مفسّر که نقش زیادی در بالفعل سازی معانی بالقوه متن دارد ایجاب میکند که مفسّر با حوزه های مرتبط با موضوع متن آشنا شود. به میزان وسعت آگاهی از این موضوعات، دایره فهم او گسترش مییابد و متن ابعاد وسیع تر و عمیق تری از پیامها و مقاصد خویش را به خواننده میبخشد. بخشندگی متن صرفاً در گرو اراده خواننده نیست؛ بلکه با توانمندیهای او مرتبط است؛ همچنانکه که کودک شیرخوار از والدینش تنها شیر طلب میکند و بخشندگی والدین باعث خوراندن غذاهای سنین بزرگسالی به او نمیشود. وسعت علمی، فکری و روحی مفسّر، متن را بخشندهتر میسازد و تنگنایی معرفتی مفسّر، بخشندگی متن را به همان میزان اندک میگرداند. برخی از دانشمندان «علم نوین نشانهشناسی» در بحث از «قالب بینامتنی در فهم متن» تأکید میکنند که تجاربی که خواننده از متون دیگر دارد بر فهم او از یک متن تأثیر گذار است؛ به عبارت دیگر، او متن را در بافت دیگر متون میخواند. به اعتقاد آنان، متون دیگر، قالب ها و طرح واره هایی به خواننده میدهند که میتواند از آنها در فهم متن کمک بگیرد و بر اساس آنها نتایجی را از متن به دست آورد.131 بنابر این یکی از مهمترین وظایف مفسّر تعیین رابطه متن قرآن با متون دیگر است. به عبارت دیگر مفسّر دو وظیفه مهم دارد: یکی، فعالیت درون متنی که با قواعد فهم متن مانند قواعد صرفی، نحوی، بلاغی و سیاقی و… کشف میگردد. دوّم سیر در فضای بیرون از متن و بهره گیری از اطلاعات متناسب و تأثیر گذار در فهم متن و توسعه آن است.132 فهم قرآن نه تنها از این حقیقت مستثنا نیست بلکه بدلیل وسعت موضوعات، جاودانگی معارف، ارتباط با حوزه های مختلف زندگی انسان و نیازهای او و عوامل دیگر، به نحو شگرفی با علوم مختلف ارتباط می یابد؛ بر این اساس، زمینههای مختلف علوم؛ به ویژه علوم انسانی و اسلامی را باید متونی در نظر گرفت که قرآن با همه آنها در دیالوگ و گفتگو است؛ چه بسا آرای مطرح در آنها را بپذیرد یا رد کند؛ همچنین کاملاً امکان پذیر است که این متون ابعاد جدیدی را از این متن به روی بشر بگشایند و استعدادها و معانی نهفته در آن را به فعلیت برساند. خلاصه نص با متونی که در درون سنت فکری اسلامی به وجود آمدهاند و با متون متناسب با این سنت، بی وقفه در دیالوگ است و با آنها روابط بینامتنی دارد. این دیالوگ به استعدادهای نص فعلیت میبخشد و دلالت های پنهان نص را آشکار میسازند.133 نمونهای از این گفتگوی دوسویه را می توان در تفاسیر بین رشتهای مانند تفسیر تربیتی مشاهده کرد. علوم تربیتی، جامعه شناسی، تاریخ، روان شناسی، اقتصاد، مدیریت و حتی علوم پایه مانند فیزیک، نجوم، زیست شناسی و… به فهم گزارههای قرآن کمک میکنند و متقابلا اشارات قرآن میتواند زمینه مطالعه آن را در علوم مرتبط فراهم ساخته موجب پیدایش یا تقویت نظریات جدید گردد.

مطلب مرتبط :   دانلود پایان نامه درمورد سازمان های غیردولتی و برنامه ریزی راهبردی

3. مفهوم شناسی تفسیر تربیتی
پیشتر گفته شد که شناخت تفسیر تربیتی، با تعریف تفسیر و انتظار از آن و نیز با تعریف تربیت و قلمرو معنایی آن مرتبط است؛ از اینرو به تفصیل به تعریف تفسیر و تربیت و زوایای آن پرداختیم.
هسته مرکزی معنای «تفسیر»، کشف و بیان مراد خداوند از آیات قرآن دانسته شد. «تربیت» نیز فرآیند ایجاد تغییرات مطلوب مربّی در متربّی معنا شد. از آنجا که حوزه معنایی تربیت و قلمرو مفهومی آن از دیدگاه پژوهشگران این عرصه یکسان دیده نشده است طبعاً این تفاوت، منجر به تفاوت در معناشناسی تفسیر تربیتی و حدود و قلمرو آن و حتی وظایف و کارکردهای آن میگردد؛ از اینرو نمیتوان تعریف نهایی، جامع و مانع از تفسیر تربیتی که مورد اتفاق همگان باشد ارائه کرد؛ هرچند این بدان معنا نخواهد بود که محور یا محورهای مشترکی میان این تعاریف و نیز تمایزی بنیادین با دیگر گرایش های تفسیری دیده نمی شود؛ بلکه گوهر و جوهر تمام تعاریف، در غرض و مقصد کلی مشترک است.
پیش از ارائه تعریف نهایی و مختار از تفسیر تربیتی، به تحلیل پارهای از تعاریف و مفهوم شناسیهای صورت گرفته از آن میپردازیم و پیش از ارائه و تحلیل این تعاریف، به نکاتی در این باره اشاره میکنیم.
نکته اوّل: مفهوم شناسیهای موجود از تفسیر تربیتی گاه به معنای عام از تربیت و گاه ناظر به معنای خاص آن است.
نکته دوّم: برخی از مفهوم شناسیها نه در قالب یک تعریف؛ بلکه با تبیین وظایف تفسیر تربیتی و بیان قلمرو آن، یا بر اساس مقاصد و کارکردهای قرآن، تنها به توصیف و توضیح تفسیر تربیتی، نه تعریف علمی آن پرداخته اند؛ چه آنکه در تعریف علمی یک مفهوم، عناصر اصلی آن به صورت جامع و مانع بیان می گردد.
نکته سوّم: با توجّه به تفاوت و تنوّع تعاریف دو اصطلاح تفسیر و تربیت، لازم است تا پیش از هر گونه تعریف، مراد از این دو اصطلاح روشن گردد تا تعریف دقیق تر، جامعتر و مانعتری به دست آید.

مطلب مرتبط :   مقاله فناوری اطلاعات و ارتباطات و مدیریت دانش در سازمان

مفهوم شناسی تفسیر تربیتی مبتنی بر معنای عام تربیت
گاه تربیت، در معنایی کاملاً عام و فارغ از دغدغه های آکادمیک متخصّصان عرصه تعلیم و تربیت در نظر گرفته میشود؛ بر این اساس، هر آنچه به نوعی در ایجاد تغییر مطلوب در ساحتهای مختلف وجود آدمی و در عرصههای متنوع زندگی وی مورد اشارت قرآن قرار گرفته است مورد توجّه مفسّر تربیتی قرار می گیرد و مباحث اخلاقی، تربیتی، عرفانی، حکمتها و لطایف انسانساز و هدایتبخش قرآن برجسته میگردد.
در نگارش های مرتبط با تفسیرپژوهی، عناوین «التفسیر الهدائی»134 «التفسیر التربوی»135 «تفسیر هدایتی و تربیتی»136 «تفسیر هدایتی»137 «تفسیر تربیتی»138 برای توصیف این رویکرد به کار رفته است. این تعاریف معمولاً دقیق نیستند و با توصیف کارکرد و مقاصد قرآن به تعریف و توضیح آن پرداخته اند.
اصطلاحات دیگری مانند تفسیر مقاصدی،139 تفسیر روحانی،140 تفسیر توحیدی،141 تفسیر اقناعی،142 تفسیر اجتماعی، تفسیر عرفانی، تفسیر اخلاقی،143 تفسیر ارشادی،144 تفسیر واعظانه145 نیز در کتب مرتبط با روش تفسیر و تفسیر پژوهی دیده می شود که تبیینگر اوصاف یا پارهای از اوصاف همین رویکرد می باشند؛ بنابراین، تعریف تفسیر تربیتی به هر یک از این عناوین؛ از باب تعریف شیئ به جزء آن خواهد بود؛ به عبارت دیگر این عناوین هم پوشانی بخشی و جزئی