قرآن، تربیت، آیات، مفسّر

دانلود پایان نامه
ترتیبی تنزیلی (به ترتیب نزول)
3-2. تفسیر تربیتی موضوعی
تفسیر تربیتی موضوعی می تواند در سه شکل ظهور یابد:
3-2-1. تفسیر تربیتی موضوعی درونمتنی187
3-2-2. تفسیر تربیتی موضوعی برونمتنی188
3-2-3. تفسیر تربیتی موضوعی تلفیقی
4. تفسیر تربیتی به مثابه یک مکتب
5. تفسیر تربیتی به مثابه یک لون

اینک به تحلیل تفسیر تربیتی در هر یک از قالبهای فوق میپردازیم. هرچند تفسیرپژوهان، معمولاً از تفسیر تربیتی تحت عنوان عام «تفسیر اجتهادی» و به مثابه یک گرایش و با نام «گرایش تربیتی؛ الأتجاه التّربوی» یاد می کنند؛189 امّا با تحلیل دقیقتر میتوان آن را در دیگر گونههای تفسیری نیز توسعه داد.

تفسیر تربیتی به مثابه روش
تفسیر تربیتی، به مثابه یک «روش» نیز قابل تحلیل است. در اینصورت تفسیر تربیتی نیز مانند تفسیر علمی و تفسیر عرفانی میتواند دو ساحتی باشد. اگر دادهها و گزارههای یک علم، منبع فهم یک آیه یا گزاره قرآنی قرار گیرد به گونهای که آن داده علمی، عامل چهرهگشایی یک حقیقت قرآنی شود، تفسیر به مثابه یک روش، تحقّق یافته است؛ امّا اگر صرفاً جنبههای علمی یک آیه برجسته شود و مورد توجّه مفسّر قرار گیرد تفسیر صورت گرفته بهمثابه یک گرایش جلوهگر شده است؛ بر ایناساس، اگر در یک نگاه کاملاً تخصصّی، از یافتههای قطعی دانش تعلیم و تربیت برای تبیین و تفسیر آیات بهرهگیری شود، داده تربیتی حکم منبع تفسیر را پیدا میکند و تفسیر تربیتی بهعنوان یک روش تفسیری تلقّی میگردد و مصداقی از آن به شمار میرود؛ البته مفسّر باید همواره مراقب آسیب های تفسیر علمی باشد. تحمیل علوم بر آیات، بهرهگیری از دادههای غیرقطعی علوم، مرادِ قطعیِ الهی دانستنِ یافته تفسیری از جمله این آسیبها است.

تفسیر تربیتی به مثابه گرایش
هر چند تفسیر تربیتی از منظر موقعیّت آن در دستهبندی تفاسیر، در عرض دیگر گرایش های همچون فقهی، سیاسی، اجتماعی قرار دارد؛ امّا از منظری دیگر، تفاوتی بنیادین با آنان دارد و در فرازین سطح نشسته است؛ زیرا میتواند همنشین تمام روشها و گرایشهای دیگر باشد؛ برایمثال میتوان از تفسیر تربیتی بلاغی، تفسیر تربیتی کلامی، تربیتی فقهی و … نام برد؛ به عبارت دیگر، تفسیر تربیتی میتواند از هر یک از گرایش های تفسیر به عنوان ابزار استفاده کند و با جهتدادن تربیتی، با آن تعامل برقرار نماید.
علت دامنگستری تفسیر تربیتی و همپوشانی آن نسبت به همه روشها و گرایش های تفسیری این است که تفسیر تربیتی انطباق کاملی با هدف اساسی نزول قرآن دارد؛ در صورتی که هر یک از گرایش های یاد شده نهایتاً بخشی از این هدف را تأمین میکنند.

تفسیر تربیتی در قالب سبک
تفسیر تربیتی میتواند در هر دو قالب ترتیبی (مصحفی، تنزیلی) و موضوعی با رویکردها و روشهای پیش گفته صورت پذیرد. هر یک از این سبکها و زیرشاخه های آن، کاربردها و فوایدی دارد که میتواند منظومه تفسیر تربیتی را کامل کند. در تفسیر تربیتی به ترتیب مصحف، پیامها و گزارههای تربیتی تمام آیات و فرازهای آن، با نگاه غالب تربیتی تفسیر میشوند. در این نگرش، تفاوتی بین آیات وجود ندارد؛ چه صراحت تربیتی داشته یا نداشته باشد؛ چه محتوای آیه توصیفی باشد یا توصیهای و تجویزی؛ چه تاریخی باشد یا اعتقادی. در پرتو این نگاه، ابعاد تربیتی آیات برجسته میشود، پیامهای آن کشف میشود و سیمای روشنی از اهداف و مقاصد آیات به دست میآید و زمینه تأثیر پذیری و حرکت به سوی نقطه مطلوب قرآن فراهم میگردد. در این روش، مفسّر نقش و جایگاه هر آیه یا گزاره را در مسائل مهم تعلیم و تربیت؛ مانند مبانی، اصول، روشها، مراحل، منابع، عوامل، زمینهها، موانع، آسیبها، الگوها، عبرتها و… مورد اشاره قرار میدهد.
برجستهترین عرصه حضور تفسیر تربیتی، عرصه تفسیر موضوعی است؛ تفسیر موضوعی تربیتی میتواند در تلفیق با تفسیر ترتیبی عرضه شود و آن در صورتی است که مفسّر ترتیبی، هنگام مواجهه با یک موضوع مهمّ تربیتی، اقدام به توقّف، گردآوری آیات و موضوعات مرتبط، منظومه سازی و نتیجه گیری کند و سپس دنباله تفسیر را پی بگیرد.
در تفسیر موضوعی با رویکرد سنتی و رایج، مفسّر موضوعات تربیتی آشکار در قرآن را با روش خاص تفسیر موضوعی، تحلیل کرده به دیدگاه قرآن در این زمینه دست مییابد.
در تفسیر موضوعی با بهرهوری موضوعات برونمتنی، مسائل، پرسشها و معضلات تربیتی جامعه که قرآن به آن تصریح نکرده است بر قرآن عرضه میشود و با کاربست روش های فنّی، موضع ایجابی، سلبی، اسکاتی، یا پاسخ اجمالی یا تفصیلی قرآن روشن میشود.
در تفسیر تربیتی تنزیلی، آیات قرآن ناظر به فضای نزول؛ اعمّ از زمان، مکان، مخاطب، شرایط و… تحلیل میشوند. قرآن کریم در طول 23 سال نزول، با آغاز رسالت خود در ابتداییترین مردم جاهلی، پایههای تربیت جامعه آرمانی خویش را استوار ساخت. شناخت روش قرآن در ایجاد چنین تحول شگرف،190 کلید توفیق در تربیت هر نسل و عصری است. طرفداران این روش معتقدند که این روش میتواند علاوه بر تحلیل تک تک آیات و ارائه آموزههای آن در بستر شرایط و تحولات تدریجی جامعه اسلامی، چگونگی ایجاد تحول را نیز تبیین کند.191 به عبارت دیگر، گاه سخن در این است که قرآن برای تربیت چه می گوید. امّا مهمتر از آن، جستجوی این حقیقت است که قرآن چگونه و با چه روشی تربیت میکند؟ کشف دقیق این روشها از طریق انطباق آیات بر شرایط و موقعیتهای مردم و جامعه عصر نزول امکان پذیر میگردد.192 در حقیقت این شرایط روحی روانی، موقعیت های زمانی، مکانی، اقتصادی، فرهنگی و… هستند که مربّی را از انتخاب شیوه عمل آگاه می کند. تشویق و تنبیه، انذار و تبشیر، استدلال یا موعظه، لحن کلام، غیبت یا خطاب، همه و همه روشهایی هستند که انتخاب هر یک در گرو شناخت مخاطب و شرایط اوست. نزول تدریجی قرآن، وجود آیات مکّی و مدنی، کوتاهی و بلندی آیات، تفاوت آیات در عمق و ژرفایی و وجود لایه های مختلف معنایی، اسباب النّزول، ناسخ و منسوخ ، مطلق و مقیّد، عام و خاص، محکم و متشابه، همه در راستای هدف تربیتی و به دست دادن الگو و روش تربیت، قابل تحلیل هستند.
برخی از دغدغهمندان این سبک، با تحلیلی جامع، فوایدی را برای آن برشمردهاند؛ از جمله:
کشف روش تحول دینی، کشف مراحل تغییر، تحول و تثبیت ارزشهای اسلامی، کشف هندسه تحول اسلامی، تحلیل درست چالشها و ارتباط آنها با هندسه تغییر و تحول دینی، سیر تثبیت سکونت قلب پیامبر9 متناسب با نزول پیامهای الهی، گسترش و تعمیق نگاه تربیتی و آموزشی به مقوله تفسیر.193

مطلب مرتبط :   فناوری اطلاعات و ارتباطات و سرمایه گذاری مستقیم خارجی

تفسیر تربیتی به مثابه مکتب
مکاتب تربیتی از دیرباز عرصه حضور اندیشه های گوناگون در چرایی و چگونگی تربیت انسان بودهاند.
گرایش نقلی به تربیت، گرایش عقلی به تربیت، گرایش کارکردگرا در اندیشه تربیتی، گرایش صوفیانه به تربیت، گرایش کلامی به تربیت، گرایش سلفی به تربیت، منجر به شکل گیری مکاتب تربیتی و نظریاتی گردید194 که هر یک دیدگاه خاصی نسبت به ماهیت تربیت و مکانیزم های رسیدن به آن داشتند و از آنجا که منبع و آبشخور اصلی تربیت اسلامی، قرآن و روایات است، طبیعتاً موجب گزینش نگاه و رویکرد خاصی در فهم و تفسیر قرآن می گردد. تفسیر اخلاقی نقلی، تفسیر صوفی عرفانی، تفسیر عقلی اجتماعی … از جمله رویکردهای تفسیر تربیتی است که در جریانشناسی تفسیر تربیتی قابل طرح و بررسی است. هر یک از جریانها، گرایشها و مکاتب پیشگفته می توانند ذیل «مکتب تفسیر تربیتی» طرح و بررسی شده، شاخصه ها، مؤلفهها و آسیبهای آن مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد.
برای مثال، در تربیت صوفیانه،195 تربیت انسان تنها از راه ریاضت دادن نفس برای پذیرش حقیقت الهی و ذوب شدن در آن دانسته شده و راه آن نیز خودداری از هوس ها و دل بریدن از دنیا و پشت پا زدن به دار غرور و رویکردن به سرای جاوید معرفی شده است.196 مفسّری که رویکرد صوفیانه به تربیت دارد در تفسیر تربیتی قرآن، آیات حکایتگر مبانی فکری خویش را برجسته میکند و از ابعاد دیگر تربیت؛ مانند آیات تربیت اجتماعی به طور گذرا عبور میکند. برخی نیز بر جایگاه نقل و احادیث و سنت معصومین در تربیت انسان تأکید میکنند و راههای غیر نقلی را غیر مطمئن و ناکارآمد میدانند. طرفداران این رویکرد، در «مکتب تربیتی نقلی» جای میگیرند و ذیل «مکتب تفسیر تربیتی نقلی» در سامانه تفسیرپژوهی قرار میگیرند.

مطلب مرتبط :   سیاست، جنایی، حقوقی، نظامهای

تفسیر تربیتی به مثابه یک صبغه (لون)
هر یک از روشها، گرایشها، سبکها، مکتبها، میتوانند زیرشاخه ای داشته باشند که آنها را از نمونههای مشابه و در عینحال متفاوت متمایز مینماید. در اینگونه موارد، میتوان آن را تحت عنوان «صبغه» یا «لون» ساماندهی کرد؛ برای مثال، تفسیر تربیتی موضوعی می تواند به صبغه سنّتی (با بهره وری از موضوعات درون متنی) یا به صبغه برون متنی و یا تلفیقی تقسیمبندی شوند. مکتب تفسیر تربیتی عرفانی نیز می تواند به صبغه تفسیر تربیتی عرفانی صوفی، تفسیر تربیتی عرفانی اجتماعی197 و… تقسیمبندی شود.

فصل سوّم:
رسالتهای تفسیر تربیتی

برخی از پژوهشگرانِ حوزه تفسیر تربیتی با تحلیل وظایف مفسّر و شیوه های عمل در تفسیر