قرآن، آیات، تربیت، مفسّر

دانلود پایان نامه
با مفهوم تفسیر تربیتی دارند نه هم پوشانی کامل.
«محمد عبده» با بیان رویکرد تفسیر خود، به طور غیر مستقیم، به بیان حقیقت تفسیر تربیتی می پردازد و
می نویسد:
«تفسیری که ما به دنبال آن هستیم همان فهم کتاب الهی از آن جهت که هدایت کننده مردم به سعادت دنیا و آخرت به عنوان مقصد والای آن است و هر آنچه غیر آن باشد تابع این هدف و تنها وسیله ای برای به دست آوردن آن است»146
ایشان در جایی دیگر بر تفسیر «روح بخش» و «شوق عمل آفرین» تأکید می کند، تا معنای «هدی و رحمه» بودن قرآن تحقق یابد و «اهتداء بالقرآن» به عنوان مقصد حقیقی آیات آن فراهم آید.147
برخی با به کارگیری عنوان «الهدائی» به جای «التربوی» و با ذکر وصف «ارشادی» برای آن به تحلیل تفسیر تربیتی پرداختهاند:
«تفسیر هدایتی، همان تفسیر ارشادی است که هدف والای آن بیان آیات الهی از طریق روشن ساختن هدایتها و آموزه های قرآن و احکام(حکمتها) تشریعی خداوند برای مردم است؛ به گونه ای که مایه جذب جان ها و گشایش قلب ها گردد؛ بدین سان نفوس آدمیان به هدایت الهی رهنمون گردد»148
در پژوهشی دیگر نیز تفسیر تربیتی چنین توصیف شده است:
«از جمله گرایش‏هاى تفسیر اجتهادى، تفسیر تربیتى‏ است که در آنها مفسّران به جنبه‏هاى اخلاقى و هدایتى قرآن مى‏پردازند. از نگاه آنان، مهم‏ترین نکته‏هاى تفسیرى، مطالب اخلاقى و هدایتى است که در یافتن نکته‏هاى هدایتى و اخلاقى، از روایات و تطبیق آیات استفاده مى‏کنند، ولى گرایش غالب آنها، پرداختن به روایات تفسیرى نیست. آنها اجتهاد و تدبّر خود را نه به یافتن مسائل کلامى، فلسفى، عرفانى، فقهى و بلاغى بلکه به تبیین نکات تربیتى و هدایتى مبذول مى‏دارند… آنان اگر به روایت یا مسائل کلامى، اعتقادى، تاریخى و شأن نزول مى‏پردازند، هدف و انگیزه آنها، دریافتن نکات هدایتى است.149

مفهوم شناسیهای مبتنی بر معنای خاص تربیت:
این دسته از مفهومشناسی ها، معنای خاص تربیت را در نظر گرفتهاند و خود به دو دسته کلی تقسیم می شوند:
الف: برخی میکوشند تعریف روشن و گویا از تفسیر تربیتی ارائه دهند.
ب: برخی نیز مفهومشناسی خویش را با تحلیل وظایف تفسیر تربیتی عرضه میکنند و تعریف خاصی ارائه نمیدهند.

تعاریف تفسیر تربیتی:
تعریف اوّل:
یکی از نظریه پردازان تفسیر تربیتی، آن را «مراجعه به منظور استکشاف دیدگاه قرآن در موضوعاتِ مصرّح و غیرصرّحِ تربیتی» میداند. 150
ایشان در موضوعات مصرّح، به روش تفسیر موضوعی سنتی، و در موضوعات غیر مصرّح، به روش تفسیر موضوعی شهید صدر151 نظر دارد.152
تعریف دوّم:
«تفسیر تربیتی، تفسیر آیات بر اساس نظام تربیتی قرآن است؛ به عبارتدیگر، به تفسیر قرآن با رویکرد تربیتی، تفسیر تربیتی می گویند.»153

تعریف سوّم :
«التفسیر التربیتی، هو التفسیر القرآنی المعتمد فی تناول الآیات علی العلوم و الاسس التربویه و بشکل یصب اهتمامه علی الجانب التربوی للقرآن سواء للفرد أو المجتمع قاصدا ابراز هذا الجانب من خلال تسخیر معطیات العلوم التربویه لاظهار عناصر النظام التربوی للقرآن و لسد الحاجات التربیه المعاصره للانسانیه؛ همان تفسیری که در آن بر دانشها و اصول تربیتی اعتماد می شود و به گونه ای است که عمده تلاشش بر بُعد تربیتی قرآن؛ اعمّ از فردی و اجتماعی، به منظور برجسته ساختن این بّعد از قرآن، از طریق به کار گرفتن داده های علوم تربیتی برای کشف عناصر و اجزاء نظام تربیتی قرآن و برآورده ساختن نیازهای تربیتی انسان معاصر صورت می گیرد»154

مطلب مرتبط :   کعبالاحبار، کعب، یهودی،

تعریف چهارم:
تفسیر تربیتی به معنای «کشف و پرده برداری از ابهامات واژه ها و جمله های قرآن در حوزه تربیت و توضیح و تبیین مقاصد و اهداف آیات قرآن بر اساس یافته های علوم تربیتی است.»
مفسّران تربیتی شیوه ای را در پیش می گیرند؛ اعمّ از روش ترتیبی یا موضوعی با شاخه هایی که دارند و آموزه های تربیتی را بر محور آن روش کشف و به عنوان پیام های تربیتی آیات ارائه می دهند؛ بر این اساس تفسیر تربیتی «فعالیت روشمند و هدفداری برای کشف حقایق نهفته قرآن کریم در قلمرو تعلیم و تربیت؛ مبانی، اهداف، اصول، روش ها، مراحل، منابع، ابزار، مراتب و ابعاد تربیت است»155

تحلیل تعاریف و ارائه تعریف مختار
چنانکه پیشتر اشاره شد، تلقی مفسّر از تفسیر و تربیت، به تنوّع تعاریف «تفسیر تربیتی» میانجامد. این تنوع تعاریف، در نمونه های فوقالذکر به وضوح مشاهده میشود. تعریف نخست مبتنی بر تفسیر موضوعات تربیتی قرآن و در واقع تفسیر موضوعی با رویکرد تربیتی است. در این تعریف، تفسیر تربیتی قرآن به عنوان یکی از گرایشهای تفسیری که میتواند در تفسیر ترتیبی نیز نمود پیدا کند مورد نظر قرار نگرفته است.
در تعریف دوّم، تفسیر بر اساس نظام تربیتی قرآن، تفسیر تربیتی دانسته شده است؛ در حالی که نظام تربیتی قرآن، بعد از تفسیر تربیتی و استخراج گزارههای تربیتی قرآن ممکن می گردد. اگر مراد از نظام تربیتی قرآن را عناصر نظام تعلیم و تربیت بدانیم دایره تفسیر تربیتی در معنای خاص، که محدود در همین گزارهها خواهد بود، منظور میگردد.
تعریف سوّم، تعریف مناسبی است که میتواند گونههای مختلف تفسیر؛ اعمّاز تفسیر ترتیبی و موضوعی تربیتی را شامل شود و موضوعات تربیت در معنای خاص و عام آن را در برگیرد؛ جزآنکه بیشتر به توصیف تفسیر تربیتی پرداخته و قالب مناسب یک «تعریف» را ندارد.
تعریف چهارم، با توضیح ذیل آن، تعریف مناسبی برای تفسیر تربیتی است؛ جزآنکه قلمرو تفسیر تربیتی صرفاً به گزارههای دانش تعلیم و تربیت محدود شده است.
به نظر میرسد تعریف جامع و مانع از تفسیر تربیتی تعریفی است که اوّلاً؛ گونههای مختلف تفسیری؛ اعمّ از موضوعی و ترتیبی را در بر گیرد. ثانیاً؛ توانایی در برگیری معانی خاص و عام تربیت را داشته باشد؛ بر این اساس به نظر ما تعریف مطلوب تفسیر تربیتی عبارت است از:
«فرایند تبیین آیات با رویکرد تربیتی و کشف معارف تربیتی قرآن با تکیه بر دانشهای مرتبط»
این تعریف در دو سطح، وظایف تفسیر تربیتی را تبیین میکند. در سطح اوّل که بنیاد این رویکرد بر آن استوار است، مفسّر با قرآن شناخت ویژه خویش و با تلقّی درستی که از اهداف و مقاصد قرآن و رسالت و کارکرد آن در اندیشه خویش دارد و با نگرشی که به تمامی آیات قرآن از نگاه انسانسازی و تحوّلمحوری در تمام ساحتهای وجودی وی و در تمام عرصه های زندگی او؛ اعمّ از فردی و اجتماعی و دنیوی و اخروی دارد میکوشد ابعاد تربیتی آیات را برجسته سازد. بخش اول تعریف (فرایند تبیین آیات با رویکرد تربیتی) ناظر به این رسالت است.
علاوه بر این، قید «فرایند» و تأکید بر «رویکرد تربیتی» گویای آن است که مفسّر در جریان تفسیر تربیتی، باید علاوه بر فعالیت عمومی مفسّران در تبیین متن، رشته اقدامات هدفمند دیگری را نیز برای تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطب انجام دهد. به عبارت دیگر، مفسّر در این گرایش تفسیری علاوه بر نقش تفسیرگری، نقش مربّی گری را نیز بر عهده دارد؛ از این رو، و به تناسب حال و مقال، گاه همچون مربّی دلسوز، زبان به پند و موعظه می گشاید و وجدان مخاطب خویش را با اندرزهای حکیمانه روایی و غیرروایی بیدار میسازد؛ یا همچون مبلّغی هنرمند و خوش ذوق و مجرّب، از ابزارهای گوناگون تربیتی در تفسیر متن یا مؤکّدسازی پیام و مفهوم آیه بهره میجوید؛ از اینرو گاه از شعر زیبایی که تناسبی با این مفهوم دارد استفاده میکند؛ یا داستان کوتاه و آموزندهای را بیان میکند؛ یا از تمثیلی که پیام آیه را ملموستر میکند بهره میجوید؛ یا با تداعی معانی، آیه را با شرایط و نیازهای تربیتی عصر خویش مرتبط می کند؛ بدینسان جلوهگری تربیتی آیه تقویت میشود و با شوق آفرینی عاطفی و اقناعبخشی معرفتی، زمینه اصلاح اندیشه و رفتار متربّیان فراهم میآید. بدیهی است که تمام آن چه در این فعالیّت انجام میشود، مصداقی از «تفسیر» در معنای رایج نیست؛ امّا در تفسیرِ با قید تربیتی، ضرورت مییابد؛ به ویژه که «تفسیر» در معنای مورد نظر این پژوهش؛ علاوه بر توضیح معنای ظاهری، شامل تأکید بر مقاصد آیات نیز میشود.
رسالت مفسّر در بخش دوم این تعریف که سطح دیگری را شامل میشود، کشف و استخراج معارف تربیتی قرآن است. کشف این معارف تربیتی میتواند با نگاه موضوعی یا ترتیبی (تنزیلی، مصحفی)، در آیات و موضوعات مصرّح یا غیرمصرّح تربیتی، از توصیفات قرآن یا تجویزات آن، از کمتر از یک آیه و تکگزاره تا مجموعهای از آیات و حتی یک سوره استخراج شود. قید «با تکیه بر دانشهای مرتبط» چنانکه در بحث از «تفسیر بینامتنی» گفته شد، می تواند اعمّاز دانشهای درونمتنی و برونمتنی فهم قرآن را شامل شود؛ بنابراین کشف معارف تربیتی قرآن میتواند با بهرهگیری از آیات مرتبط، روایات همسو، یا به مدد دادههای متقن علوم تربیتی و دیگر علوم باشد. «تربیت» در این تعریف هم از نظر قلمرو موضوعات و هم از نظر گستره ساحتهای وجود انسان، تابع وضع و قرار داد مفسّر است. مفسّر میتواند در نگاهی کاملاً تخصصی، موضوعات مرتبط با دانش تعلیم و تربیت را برجسته سازد و یا در نگرشی فراگیر هر آنچه را که قرآن برای تغییر و حرکت