«تفسیر»، تربیت، آیات، مقاصد

دانلود پایان نامه
روان شناسی کاملاً به تربیت نزدیک می شود108 و جزئی از علوم تربیتی می گردد.109 نتایج حاصل از مطالعات روان شناسی تربیتی به مربّی یاری می رساند تا با شناخت بهتری که از ویژگی های روحی و روانی انسان به دست می آورد به «تعلیم و تربیت» او مدد رساند. از این رو متخصصان روان شناسی و تعلیم و تربیت معتقدند که هدف روان شناسی تربیتی، فهم صحیح تر «تعلیم و تربیت» است. به اعتقاد ایشان موضوع روان شناسی تربیتی سه جنبه مهم تعلیم و تربیت است. 1. یادگیرنده 2. یادگیری 3. موقعیت یادگیری یا عوامل و شرایطی که در یادگیرنده و جریان یادگیری تأثیر می کند.110
در پایان و پیش از نتیجه گیری به این نکته اشاره می شود که تربیت می تواند در جریان اقدامات خویش از داده ها و نتایج علوم دیگر نیز بهره گیری کند. برخی از این علوم ارتباط بیشتری با تعلیم و تربیت دارند؛ دانش هایی مانند جامعه شناسی111 و روان شناسی از این جمله است. با توسعه و ارتباط بیشتر علوم با یکدیگر، امروزه شاهد ظهور شاخه های دیگری از علوم که مرتبط با تعلیم و تربیت اند هستیم. اصطلاحات «روا ن شناسی تربیتی»، «عرفان تربیتی» «فقه تربیتی» از این قبیل است که می کوشد تأثیر متقابل مباحث این علوم در یکدیگر را مورد بررسی قرار دهد. گزاره های علمی و معتبر این علوم می تواند به عنوان منبع یا راهنمای مفسّر تربیتی در فهم بهتر آیه قرار گیرد.

نتیجه گیری
با بررسی مفاهیم و دانش های پیش گفته و در نسبت میان آنها با دانش تربیت میتوان به طور خلاصه چنین نتیجه گیری کرد:
عناوین مذکور در یک دستهبندی کلّی به دو دسته تقسیم میشوند
الف) عناوینی که بخشی از کارکرد تربیت را در خود دارند و تعریف تربیت با هر یک از آنها تعریف به جزء شیئ محسوب میشود؛ در حقیقت هر یک از این عناوین، گزارشگر و توصیفکننده بخشی از حقیقت تربیتاند؛ عناوینی مانند: «تطهیر»، «تزکیه»، «تهذیب»، «تعلیم»، «موعظه»، و دانشهایی مانند «اخلاق»، «عرفان» «روانشناسی» که اصطلاحات «تربیت اخلاقی»، «تربیت عرفانی» «روانشناسی تربیتی» ناظر به همین ساحت از تربیت است.
ب) عناوینی که از حیث مفهومی و کارکردی شباهت و نزدیکی بسیاری با مفهوم «تربیت» دارند. اصطلاحاتی مانند: «تبلیغ»، «تأدیب»، «هدایت» و «ارشاد» . البته چنانکه اشاره شد «تبلیغ» و «تأدیب» در یکی از کاربردها و تعاریفشان با «تربیت» نزدیکی پیدا میکند؛ امّا دو اصطلاح «هدایت» و «ارشاد» از حیث کارکردی همپوشانی وسیعی را با مفهوم «تربیت» دارند.

2. مفهوم شناسی تفسیر

1-2. مفهوم لغوی
«تفسیر» از باب «تفعیل» و از ریشه لغوی «فسر» به معنای «بیان و روشنساختن چیزی»112 «کشف مراد از لفظ مشکل»113«اظهار معنای معقول»114 و .. آمده است. بر اساس معنای لغوی، «تفسیر» هم معانی مخصوص به امور معقول و نامحسوس و هم معانی مخصوص به لفظ و محسوس را شامل میشود. با توجّه به دلالت باب تفعیل بر مبالغه و کثرت،115 تفسیر به معنای «کشف و آشکار کردن و اظهار کامل معنا همراه با کوشش و اجتهاد» است.116 کلمه تفسیر تنها یک بار در قرآن به کار رفته است. خداوند پس از بیان برخی از ایرادهای کافران و پاسخ به آن میفرماید: «وَ لا یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْناکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسیرا؛ و براى تو مَثَلى نیاوردند، مگر آنکه [ما] حق را با نیکوترین بیان براى تو آوردیم»117 مفسّران عمدتاً «تفسیرا» را «کشف، بیان و تفصیل» معنا کرده اند و با توجّه به اینکه متعلّق تفسیر در این آیه نبوت پیامبر اکرم9 است میتوان گفت تفسیر در مورد بیان و آشکار کردن حقیقت معقول به کار رفته است. توصیف کلمه «تفسیرا» با وصف «احسن» نیز تشکیکی بودن و دارای مراتب بودن «تفسیر» را نشان می دهد.118

مطلب مرتبط :   فضایل، عقلانی، اخلاقی، فضیلت

2-2. مفهوم اصطلاحی تفسیر
فارغ از معنای لغوی و کاربرد قرآنی این واژه، تعریف و کاربرد اصطلاحی آن بسیار مهم است؛ زیرا در تفسیر پژوهی، این واژه به واسطه چندوجهی بودن در معانی مختلفی به کار میرود.119
در میان قرآن پژوهان تعریف یکسانی از «تفسیر» دیده نمی شود؛ بلکه هر یک از زاویه ای به آن نگریسته اند. تلقّی مفسّر از ماهیت «تفسیر» و انتظار از آن، که در تعریف تفسیر تجلّی مییابد، در رویکرد، روش و منش تفسیری وی تأثیرگزار است که این خود یکی از عوامل وجود تفاسیر گوناگون است. تفاسیری که در سطح الفاظ و لایه های آغازین آیات باقی ماندند یا قرآن را در سطح منقولات روایی محدود ساختند و یا علاوه بر بیان معانی الفاظ به دنبال کشف مقاصد قرآن نیز بوده اند و… همه ریشه در نگاه مفسّر به پدیده «تفسیر» و معناشناسی آن دارد؛ هر چند تحلیل علمی ماهیت «تفسیر» و مقوله مهم مقاصد تفسیری بحثی مفصل و در عین حال مهم که روشنگر علل بسیاری از اختلافات و آسیب های شکل گرفته در ساحت جریان های تفسیری است ولی از رسالت این پژوهش خارج و مجال وسیع تری را میطلبد؛ اما به جهت اهمیّت معناشناسی آن در تبیین چیستی تفسیر تربیتی، تحلیل اجمالی آن ضروری است.
پیش از بیان تعریف مطلوب، نکاتی درباب تعاریف موجود از «تفسیر» ارائه می شود:
1. به لحاظ فعل مفسّر، برخی کار مفسّر را از جنس «کشف و پرده برداری از کلام» (لفظ، معنا، مقصد و مراد) و «شرح، توضیح و تبیین متن» دانسته120 و برخی دیگر، به «فعلیت رساندن استعدادهای متن»121 و «ایجاد معنا» را رسالت مفسّر دانسته اند. بر اساس دیدگاه اخیر، در فرایند تفسیر، معنایی در رابطه با متن ایجاد می شود که نوعی وابستگی میان آن معنا و متن وجود دارد. در راستای ایجاد معنای تفسیر، گاه شاهد کاهش معنایی یا افزایش معنایی هستیم. کاهش معنایی، محدود ساختن مفهوم آیه به مصادیق خاص، و افزایش معنایی، افزایش در دامنه مصادیق است.122 به نظر میرسد دو دیدگاه اخیر نیز در راستای همان معنای نخست یعنی «شرح و توضیح متن و پرده برداری از مقصود کلام است که با ادبیاتی جدید مطرح شده هر چند ممکن است مکانیزم های آن توسعه یافتهتر باشد.
2. به لحاظ شمول و وسعت دایره معنایی، برخی در تعریف خود، «تفسیر» را تا حد معنای لغوی آن فرو کاهیده اند و آن را «کشف مراد از لفظ مشکل» معنا کرده اند.123 در این تعریف به روشنی دایره تفسیر به حل مشکلات لفظی آیات محدود شده است؛ حال آنکه حلّ مشکلات لفظی، مرحله آغازین تفسیر قرآن است. در تعریف برخی نیز دایره «تفسیر» چنان توسعه یافته که مباحث مرتبط با مبانی و مقدمات «تفسیر» مانند: کیفیت تلفّظ واژگان قرآن و مباحث مرتبط با قرائت و… را هم در بر میگیرد.124
3. به لحاظ مراتب و لایه های «تفسیر»، برخی بر سطوح اوّلیه و لایه های آغازین آیات الهی بسنده کرده و شرح الفاظ و عبارات و بیان اسباب النزول و قصص و نکات ادبی و بلاغی و.. را تفسیر دانسته و عملا به کار بستهاند.125 عده بسیاری نیز علاوه بر توجّه به مفاد استعمالی آیات، تبیین مقاصد و مرادات واقعی الهی و پیامها و حکمتهای نهفته در آیات را نیز در تعریف «تفسیر» ضروری دانسته در تفسیر خود به کار بستهاند.126
با توجّه به توضیحات مقدماتی مذکور و در بیان شاخصههای تعریف مطلوب از «تفسیر» می توان گفت: «تفسیر قرآن: فرآیند بیان معانی لفظی آیات و کشف مقاصد الهی با تکیه بر دانشهای مرتبط است.
در این تعریف اوّلاً؛ تفسیر یک فرایند است؛ یعنی رشته اقدامات مفسّر در مورد متن که برگرفته از ضوابط و دانش های مرتبط با فهم قرآن، مهارت های نشأت گرفته از تجربیات عملی و تفسیری و حتی ذوق و هنر ذاتی او را شامل میشود.
ثانیاً: بیان معنای لفظی آیات، همان مرحله اوّلیه فهم یک عبارت است که الفاظ مشکل معنا می شود، مفاهیم عرفی کلمات و قواعد حاکم بر هیئات و ترکیبات و قراین متصل به کلام تبیین می شود و معنایی از متن به دست می آید و مدلول کلام روشن می گردد.127
ثالثاً، کشف مقاصد الهی مرحله فراتر از فهم لایه های آغازین آیات الهی است که با اغراض و اهداف نزول آیات مرتبط است. کشف مقاصد الهی نیز مبتنی بر شناخت گوینده و هدف او از نزول قرآن به طور کلی و هدف از صدور یک آیه یا مجموعه ای از آیات به طور خاص است. تدبّر در آیه یا مجموعه آیات، توجّه به قراین منفصله، توجّه به زمان، مکان، مخاطب و لحن و سیاق آیه، توجّه به دیگر آیات، روایات معصومین 7 و بهرهگیری از دانش های مرتبط، از دیگر زمینههای کشف مقاصد قرآن است.
رابعاً، مراد از اتّکای تفسیر بر دانشهای مرتبط؛ اعمّ از ضوابط فهم روشمند وحی و دانش های دخیل در فهم ظواهر و مقاصد آیه است. ضوابط فهم قرآن راه را بر تفاسیر به رأی و خود ساخته و ذوقی میبندد و باب آن را مسدود میسازد؛ به ویژه در مرحله کشف مقاصد الهی، که با تدبّر و اندیشه مفسّر مرتبط است و گاه برداشتهای تفسیری از این دست، مطابقت کاملی با مراد استعمالی آیات ندارد، حکم شاخص و ملاکی را پیدا میکند که مانع انحراف مفسّر میگردد. دانش های دخیل نیز افق های فهم را توسعه می بخشد و پویایی پیوستهای به آن میدهد.
این تعریف میتواند در حکم شاخصهای برای شناخت تفسیر مطلوب و ملاکی برای آسیبشناسی تفاسیر موجود باشد؛ چراکه گاه آنچه ضرورت تفسیری است در تفسیری مفقود و آنچه زواید و حاشیه های