تربیت، مربّی، متربّی، تربیت،

دانلود پایان نامه
تربیتی، که به مثابه شاخصههای کلان محتوایی تفسیر تربیتی به شمار میرود و حضور آن، ضرورتبخش سامانیابی الگویی مطلوب از تفسیر تربیتی است پرداخته میشود. در گام آخر و از آن جا که اقتضائات تفسیر تربیتی با دیگر گرایشهای تفسیری متفاوت است و مفسّر و متن تولید شده، به مثابه یک مربّی و با هدف ایجاد تغییر و تحول فکری و عملی در مخاطبان در نظر گرفته می شوند، ضروری است تا بهرهگیری از ابزارهای مرتبط با تعلیم و تربیت به تدوین تفسیر تربیتی اقدام گردد؛ از اینرو مهمترین این ابزارها و نقش آن در فرایند تفسیر تربیتی مورد تحلیل قرار گرفته است.

تعریف مفاهیم

تفسیر: «تفسیر قرآن، فرآیند بیان معانی لفظی آیات و کشف مقاصد الهی با اتکای بر دانشهای مرتبط میباشد»
تربیت: «تربیت، فرایند تعامل بین مرّبی و متربّی است که به صورت مستمرّ و نظام مند در جهت یاری رساندن به متربّی برای ایجاد تغییرات تدریجی در ساحتهای مختلف انسان اعمّ از جسم و روح (شناختی، عاطفی، رفتاری ) به منظور دستیابی آگاهانه و اختیاری وی به کمال انسانی صورت می گیرد.»
تفسیر تربیتی: «فرایند تفسیر آیات با رویکرد تربیتی و کشف و استخراج معارف تربیتی قرآن»
مدل: مدل به معنای الگو، نمونه، سرمشق28، شیوه و سبک ساخته شدن چیزی از نظر طراحی و…یا آنچه هنرمند در به وجود آوردن یک اثر هنری آن را مبنا و الگو قرار میدهد.29 در این رساله، مدل عبارت از الگو و نمونهای از یک تفسیر تربیتی مطلوب است.
روش: روش در لغت به معنای طرز، طریقه، قاعده، و قانون، راه، هنجار، شیوه، اسلوب،30 چگونگی انجام دادن کار، نحوه عمل و قاعده بررسی نظام مند کار معنا شده است.31 در عرف دانش، روش را مجموعه شیوه ها و تدابیری دانسته اند که برای شناخت حقیقت و برکناری از لغزش کار برده میشوند.32
در محاورات عرفی هر گاه کسی هدف یا مقصدی داشته باشد که برای رسیدن به آن راهکار، کوشش و تلاش ویژه ای نیاز باشد، راهکاری را که آن شخص برای رسیدن به آن هدف یا مقصد برمی گزیند و کوشش و تلاشی را که برای رسیدن به آن هدف یا مقصد انجام می دهد، روش او میگویند.33

مدل روشی تفسیر تربیتی: منظور از «مدل روشی تفسیر تربیتی» مجموعهای از تحلیلها، راهکارها و شاخصه هایی است که ما را به سوی نمونهای مطلوب از تفسیر تربیتی رهنمون میشود. این تلاشها و اقدامات، شامل ارائه تحلیلی درست از مفهوم تفسیر تربیتی و زوایای آن، شاخصههای محتوایی و ابزارهای لازم برای تحقق آن است.

فصل دوم:
چیستی تفسیر تربیتی

➢ مفهوم شناسی اصطلاحات
➢ تعریف تفسیر تربیتی
➢ قلمرو تفسیر تربیتی
➢ گونه شناسی تفسیر تربیتی

پیش از هر چیز لازم است معنای مراد از اصطلاحات اصلی در عنوان این رساله؛ یعنی «تفسیر»، «تربیت» و «تفسیر تربیتی» که ارکان این پژوهشاند به خوبی بررسی شود تا ضمن بیان این مصطلحات، چارچوب اصلی پژوهش نیز مشخص شود. اصطلاحات «مدل» و «روش» نیز در فصل قبل، ذیل «تعریف اصطلاحات » مورد تعریف قرار گرفت و نیازی به تفصیل بیشتر ندارند.

1. تربیت
1-1. تربیت در لغت
«تربیت» در زبان فارسی به معنای «پروردن، پروردن و آموختن»34 به کار رفته است. در زبان عربی واژه «التربیه»، مصدر باب تفعیل از ریشه «ربب» یا «ربو»35 که در ریشه «ربب» معانی «حضانت،36 حفظ و مراعات و سرپرستی،37 اصلاح و بر عهده گرفتن کاری و همراهی با آن،38 ایجاد چیزی و به تدریج تکامل بخشیدن آن»39 دیده می شود. ریشه «ربو» نیز در معانی «زیادت، رشد و نموّ،40 و علوّ 41» به کار رفته است. فارغ از معنای لغوی تربیت، که تحلیل ریشه ای آن نتیجه ای قطعی را در ترجیح هر یک به دست نمی دهد،42 معنای کاربردی و اصطلاحی آن بسیار اهمیّت دارد؛ زیرا وسعت کاربردی این واژه در پژوهش های مرتبط با حوزه تعلیم و تربیت، ضرورت بخش معناشناسی و تعیین حد و مرز و قلمرو معنایی آن است.

مطلب مرتبط :  

2-1. تربیت در اصطلاح
گستره معنایی وسیع تربیت، برخی را بر این نظر رسانده که نمی توان برای آن فرآیند مشخص و منحصر به فردی ترسیم کرد و به تعریف واحدی رسید؛ بلکه مفهوم یا شبکه مفهومی تربیت را باید از مطالعه و بررسی مصداق هایش استخراج کرد؛ همانگونه که در گفتار متداول به کار می رود؛43 با این وصف کوشش ما به دست دادن معنایی از تربیت متناسب با اهداف این پژوهش است؛ از این رو از ذکر تعاریف غیر مرتبط با این رساله پرهیز می شود؛ هر چند این تعریف ها در جای خود ارزشمند و بایسته توجّهاند.
پیش از بیان تعریف برگزیده این پژوهش، ذکر مقدماتی چند ضروری مینماید:
1. تعاریف تربیت می تواند ارزشی و هنجاری یا توصیفی و تحلیلی باشد. تعاریف دسته اول مبتنی بر مکتب یا نظام فکری و جهان بینی مشخصی بوده و بر اساس مبانی، اهداف، و ارزش های خاصی ارائه می شود؛ بنابر این ناظر به بایدهاست؛ اما تعاریف تحلیلی و توصیفی به تحلیل فرایند تربیت با توجّه به واقعیت خارجی عمل تربیتی می پردازد و ناظر به هستهاست.
از آن جا که موضوع این پژوهش، تفسیر تربیتی قرآن است، تربیت ضرورتاً بار و معنای هنجاری و ارزشی به خود میگیرد و اهداف تربیتی قرآن که همان شکوفایی کمالات انسانی و شکلگیری انسان و جامعه توحیدی و ربوبی است تجلّی می یابد.44
2. تربیت اصطلاحی چند وجهی است؛ و حدّاقل دارای چهار کاربرد اصطلاحی در فضای علمی است. مراد از تربیت می تواند فرآیند و عمل تربیتی، علوم تربیتی، نظام تربیتی و فرآورده تربیتی باشد.45
«تربیت» در معنای «فرایند»، به ارتباط بین مربّی و متربّی مربوط میشود و از آنجا که «فرایند» رشته اقداماتی است که در جهت رسیدن به نتیجه ای معین اعمال می گردد46، قید فرایند در تربیت، گویای اقدامات، تدابیر و اندیشههایی است که یک مربّی در جریان تربیت تا وصول به نتیجه مطلوب اعمال می کند که شامل اهداف، مبانی، اصول، روش ها و توصیه های کلیدی لازم است. این فرایند گاه به معنای روند تأثیر مستقیم مربّی بر متربّی و گاه به معنای زمینهسازی های لازم توسط مربّی برای رشد و شکوفایی استعدادهای متربّی است.47
کاربرد واژه ی تربیت به عنوان فرآیند، محوری ترین و فراگیرترین کاربرد این کلمه (حداقل در فضای علمی ایران) است.
«تربیت» در معنای «علوم تربیتی» به معنی رشته یا رشته های علمی، که به صورت روشمند به بحث و بررسی پیرامون فعالیت های تربیتی و آن چه به فرآیند تربیت مرتبط است می پردازند.48 تربیت در معنای نخست، فرآیندی است که به واسطه ی آن، جامعه به طور کلی و یا به وسیله ی مدارس، اعضایش را آن طور که مطلوب است، می پرورد و در معنای دوّم، رشته ای است که این فرآیند را به طرق گوناگون مورد مطالعه قرار می دهد و یافته هایش به صورت دروس تخصصی در دانشکده های علوم تربیتی ارائه و گذرانده می شود.49
«تربیت» در معنای «نظام تربیتی» به نهاد آموزش و پرورش و سازمانهایی که به نوعی سازمان یافته فعالیت تربیتی دارند اشاره دارد.50 البته «نظام تربیتی» در معنای دیگری نیز کاربرد دارد که ناظر به محتوای تربیت بوده و شامل مجموعه مفاهیم و اندیشه های نظاممند درباره تربیت است.51 منظور ما از تربیت به معنای نظام تربیتی، همان معنای اوّل است.
«تربیت» در معنای «فرآورده» نیز به حاصل عمل و نتیجه تربیت مرتبط میشود. کاربرد اصطلاح «تربیت خوب» و «تربیت بد» ناظر به همین معناست.52
مراد از تربیت در این رساله، تربیت به مثابه فرایند ارتباط بین مربّی و متربّی است.53
فرآیند تربیت چند ویژگی مهم دارد:
اوّل: «مستمر» است.54 استمرار آن ریشه در تنوّع ساحت های وجود آدمی و تکثّر لایه های شخصیتی و تعدّد مراحل زیستی دارد و تربیت در همه این ساحت ها، لایهها و مراحل جریان دارد و پایان پذیر نیست.
دوّم: «تدریجی» است.55 تدریجی بودن، لازمه ذاتی تربیت و عامل کامیابی آن است.
سوّم: «نظام مند» است.56 نظام مندی تربیت ریشه در اتّکای آن به اصول و مبانی فکری و معرفتی تعیین شده دارد که متناسب با هر نظام تربیتی، متفاوت خواهد بود. در تربیت اسلامی، آموزههای قرآن و سنّت مبنای شکلگیری ساختار تربیتی آن است.
چهارم: «آگاهانه» است.57 آگاهانه بودن تربیت، ریشه در هدفداری آن دارد. اگر سخن از اهداف تربیت صحیح است پس این اهداف با آگاهی درباره آن گره میخورد. آگاهانه بودن تربیت تجلّیبخش ارزش تربیت و گرانسنگی آن و از وجوه تمایز بخش تربیت انسان از غیر انسان است. آگاهانه بودن تربیت، قید اصل تربیت است نه ضرورتاً تمام اجزاء و مراحل آن؛ چنان که در برخی موارد، بعد ناخودآگاه ضمیر انسان تحت تأثیر رفتار و توصیه تربیتی قرار می گیرد؛ اما جریان کلی تربیت در انسان بر خلاف دیگر موجوات آگاهانه و با اختیار است.

مطلب مرتبط :   پایان نامه هنر اسلامی و ارائه صحیح

3-1. قلمرو تربیت
فرایند تربیت از دیدگاه متفکّران و نیز از زوایای گوناگون دارای حدود مختلفی است:
قلمرو تربیت از حیث موضوع می تواند در معنایی بسیار کلی شامل تربیت انسان، حیوان و گیاه گردد. روشن است که این معنا اساساً از دایره کار ما بیرون است و تربیت انسان مراد ماست.
قلمرو تربیت انسان از حیث وسعت افراد، میتواند صرفاً به آموزههای مرتبط با