«تربیت»، اخلاق، تربیت، «عرفان

دانلود پایان نامه
ایصالی و هدف رسانی. هدایت در معنای عام، نسبت به تحقق نتیجه و راه یافتگی مطلق است؛ یعنی چه مخاطبان به مقصد راه یابند یا راه نیابند، هدایت صدق می کند امّا هدایت خاصّه همان ایصال الی المطلوب است که بدون آن هدایت محقق نشده است.

نسبت هدایت و تربیت
تحلیلی که در باب هدایت صورت گرفت می تواند بر جریان تربیت نیز منطبق گردد؛ از یک منظر می توان «ارائه طریق» را همان «هدایتِ شناختی» یا «تعلیم»، و «هدایت ایصالی» را همان «هدایت عملی» یا «تربیت» دانست. از منظری دیگر نیز می توان «هدایت» را همان «تربیت» دانست؛ زیرا عنوان عام «هدایت» با «تربیت» عام و عنوان خاص «هدایت» با «تربیت» خاص منطبق گردد. از آن جا که عنوان «تربیت» ضرورتاً به تربیت نتیجه بخش اطلاق نمی شود؛ بلکه هر گاه عملِ تربیتی صورت گیرد نیز عنوان «تربیت» محقق می شود و به عامل آن «مربّی» گفته می شود؛ بنابراین «تربیت» می تواند با عنوان عام «هدایت» که مشروط به هدایت پذیری نیست منطبق گردد؛ اما در صورتی که مراد ما از «تربیت»، «تربیت مؤثر» باشد؛ به گونه ای که در صورت عدم حصول نتیجه، عمل تربیتی را تحقق یافته ندانیم، می توان آن را با «هدایت خاصه» و «ایصالی» منطبق ساخت؛ جز آنکه میان متعلق و محتوای «تربیت» با متعلق و محتوای «هدایت» در معنای عام تفاوت وجود دارد. محتوای »تربیت» چه در تربیت «ارشادی» و چه «ایصالی»(مؤثر)، مسائل مرتبط با شکوفایی استعدادهای متربّیان است اما محتوای معنای عام هدایت می تواند اموری که ربطی به کمال و رشد استعدادهای مخاطبان ندارد را نیز شامل شود. اما «هدایت» در معنای خاص با «تربیت» رابطه بسیار نزدیکی دارد؛ شاید به همین دلیل است که برخی در تعریف «تربیت» از واژه «هدایت» بهره جسته اند؛87
اخلاق
اخلاق جمع خُلُق یا خُلق88 به معانی «سرشت، طبیعت، عادت، خوی» و… به کار می رود89 و حکایت گر صورت باطنی و ناپیدای وجود انسان است. و خَلق بر صورت ظاهری و دیدنی انسان دلالت دارد.90
در اصطلاح، این واژه معانی و کاربردهای گوناگونی دارد؛ از جمله، صفات نفسانی، صفات راسخ نفسانی، فضایل اخلاقی، نهاد اخلاقی زندگی، نظام رفتاری حاکم بر افراد، آثار عمل، شخصیت و سجیت، دانش اخلاق.91 مراد ما در این نوشتار، علم اخلاق است که آن نیز مانند معنای اصطلاحی اخلاق، تعاریف گوناگونی یافته است.92 علم اخلاق در تعریف مورد نظر ما عبارت است از:
«دانش شناخت فضایل و چگونگی به دست آوردن آنها، و شناخت رذایل و چگونگی دوری از آنها در ارتباط با خود، دیگران و خداوند به منظور دستیابی به کمال و سعادت است»93 بنا بر این تعریف، دانش اخلاق، هم دانشی توصیفی است؛ از بُعد شناخت فضایل و رذایل، و هم تجویزی است؛ از منظر عرضه روش اجتناب و اکتساب فضایل و رذایل.
نسبت اخلاق و تربیت
دانش اخلاق با دانش تربیت اشتراکات و افتراقاتی دارد که شناخت آن ها، حوزه های مشترک و مختص تفسیر اخلاقی و تربیتی را روشن می کند.
اخلاق و تربیت94 از جهت مبانی، اعمّ از مبانی هستی شناختی، انسان شناختی، جهان شناختی اشتراک دارند.
از جهت موضوع، هر دو دانش به طور کلی به انسان می پردازند؛ هر چند در اخلاق؛ صفات و رفتارهای اخلاقی آن هم در راستای «خود سازی» مورد بحث قرار می گیرند؛ اما در تربیت، مسائل مربوط به فرایند تربیت و ابعاد گوناگون آن مورد مطالعه و بررسی علمی قرار می گیرد و جنبه «دیگر سازی» دارد. این مسائل، شامل موضوعات و ابعاد وسیع تری از اخلاق است.
از جهت هدف نیز هرچند نهایتاً هر دو دانش اخلاق و تربیت، شکل گیری تغییر مطلوب در انسان را هدف گذاری کرده اند؛ اوّلاً: رویکردها متفاوت است؛ چنانکه گفته شد اخلاق جنبه «خود سازی» و تربیت جنبه «دیگر سازی» دارد؛ ثانیاً: دانش اخلاق، رسالت جهت دادن به انسان در زمینه افکار، احساسات و رفتارها به سوی خود سازی و ارزش های اخلاقی است؛ ولی دانش تربیت درصدد حمایت علمی و نظری، پشتیبانی فکری و الگودهی راهبردی برای فرایند تعلیم و تربیت است.95
از جهت قلمرو نیز، دانش اخلاق در حیطه صفات و ملکات و رفتارها است و ارتباطی با بعد جسمانی و ذهنی انسان ندارد؛ امّا دانش تربیت شامل بُعد جسمانی (تربیت بدنی) و ساحت ذهنی (آموزش) انسان نیز می شود.96 علاوه بر این، اخلاق حوزه افعال اختیاری انسان ها را در بر می گیرد؛ از این رو معنای آن خاصّ است بر خلاف تربیت که معنای عامّی دارد و شامل حیوانات هم می شود؛ از این رو اخلاق را درباره حیوانات به کار نمی برند؛ اما عنوان تربیت درباره آن ها به کار می رود.97
بر این اساس می توان دانش تربیت را عام تر از اخلاق دانست و اخلاق را با اندکی تسامح، زیر مجموعه تربیت تعریف کرد؛ البته اصطلاح «تربیت اخلاقی» تأمین کننده جنبه «دیگر سازی» و «آموزشی» اخلاق است.

مطلب مرتبط :  

عرفان
عرفان در لغت به معنای «شناختن» و «آگاه شدن» است و بیشتر به معرفت خداوند اطلاق می شود.98
اصطلاح «عرفان» دست کم در شش کاربرد دیده می شود که عبارت اند از: عرفان به مثابه آموزه، تجربه، علم، راه نجات، نوعی معرفت ویژه، فرایندی از تغییر و دگرگونی. این کاربردها بیانگر وجود دو بُعد معرفتی و وجودی انفسی برای عرفان است. عرفان به مثابه علم، به دو بخش «عرفان نظری» و «عرفان عملی» تقسیم می شود. عرفان عملی از مقوله سیر و سلوک و محصول آن شهود قلبی است. عرفان نظری نیز در حقیقت، ترجمه و تفسیر مشهودات عارف است که شهود دل را در قالب الفاظ و مفاهیم بازگو می کند.99
به طور کلی علم «عرفان نظری»، آن دسته از تعلیم ها و آموزش هایی است که دربردارنده شیوه سلوک و آیین رفتار است؛ اما «عرفان عملی» متن سلوک و رفتار را تشکیل می دهد و به الفاظ، قضایا و مسائل مقید نیست.100
موضوع «عرفان عملی» اعمال و احوال قلبی انسان است از آن لحاظ که رساننده وی به کمال نهایی است. هدف آن نیز رسیدن به کمال نهایی انسان و مقام توحید است101 که از راه محو هستی سالک و فنای در حق ممکن می شود و عقل از رسیدن به آن عاجز است.

نسبت عرفان و تربیت102
«عرفان» نیز مانند «اخلاق» از جهت مبانی هستی شناختی، انسان شناختی و جهان شناختی با «تربیت» اشتراک دارند.
ماهیت گزاره های دانش «عرفان» و «تربیت» دستوری و تجویزی است و هر دو در تلاشند بایدها و نبایدهایی را برای رسیدن متربّی و سالک به مقصد خود بیان کنند. هر چند دانش «تربیت»، تغییر در همه ابعاد وجود آدمی(شناختی، عاطفی، رفتاری، جسمی) را هدف گذاری می کند؛ امّا عرفان عملی صرفاً از حالات و فعل و انفعالات درونی و قلبی که در مسیر کمال نهایی انسان است بحث می نماید.
هدف و غایت «عرفان» و «تربیت» رساندن انسان به حداکثر کمال ممکن103 و رفع موانع طیّ این طریق است؛ در این راستا هر دو بر استمرار و تدریج و عدم توقف در مراتب کمالی و مدارج سلوکی تأکید می کنند؛ هر چند روش رسیدن به این غایت، در «عرفان» محدود به ریاضات و مراقبات و شیوه های سلوکی خاصی است؛ اما در «تربیت» چنین محدودیتی وجود ندارد و از روش های بسیار متنوّعی برای هموار شدن این مسیر استفاده می شود.
تفاوت ظریف دیگر آنها در هدف اینکه، جهت گیری کلان دانش و فرایند «تربیت» در جهت «دیگرسازی و متربّی پروری» است؛ ولی علم «عرفان عملی» درصدد ارائه قوانینی برای رسیدن سالک به مقصود خود است؛ در این جهت هر چند نقش مرشد و استاد برجسته است؛ اما رویکرد کلان «عرفان عملی» نیز مانند دانش «اخلاق» از رهگذر «خود سازی» است؛ البته «تربیت عرفانی» تأمین کننده فرایند «دیگر سازی» در حیطه مسایل عرفان است.104 از حیث رتبه ای نیز می توان گفت که در فرایند رشد انسان، «تربیت» مرحله اوّل، «اخلاق» مرحله دوّم و «عرفان» مرحله سوّم است.
روش دانش «تربیت» بهره گیری از همه روش های تحقیق حتی روش شهودی است؛ اما دانش «عرفان عملی» بر پایه تجربه و کشف شهودی است.105

مطلب مرتبط :   نهاد، چشم، ، جمهوری

روان شناسی
«روان شناسی» یا «علم النفس» عبارت از «مطالعه جنبه های مختلف رفتار و ارتباط آن ها با یکدیگر» است. جنبه های رفتاری انسان که در این علم مورد کاوش قرار می گیرد اعمّ از جنبه های بدنی، عاطفی، اجتماعی، عقلانی، اخلاقی و هنری، است.106 «روان شناسی» در شناختن رفتار خود و دیگران، بررسی علل و اسباب رفتار، توجّه به شرایط معینی که باعث بروز رفتار خاصی می شوند، فهم تأثیر عوامل ارثی و عوامل مربوط به محیط جغرافیایی و اجتماعی و فرهنگی در رفتار افراد به ما کمک می کند.107

نسبت روان شناسی و تربیت
روان شناسی نیز مانند تربیت، رفتارهای انسان را از ابعاد مختلف اعمّ از جنبه های بدنی، عاطفی، اجتماعی، عقلانی، اخلاق و روابط میان آن ها مورد بحث قرار می دهد؛ اما روان شناسی، دانشی توصیفی است که صرفاً به رفتارها و علل و شرایط آن ها و انگیزه های روانی آن ها می پردازد؛ امّا درباره چگونگی تغییر در آنها و نیز عللِ دیگرِ رفتارها، مانند انگیزه های عقلانی، اعتقادی و … سخنی به میان نمی آورد؛ در حالی که «تربیت» متکفّل اصول و روش های تغییر در رفتارهای انسان با توجّه به همه انگیزه ها و علل است. البتهّ روان شناسی تربیتی به عنوان یکی از کاربردی ترین شاخه های