آیات، مفسّر، رسالتهای، تفریح

دانلود پایان نامه
تربیتی به مفهوم شناسی آن پرداخته اند.198
مراد از رسالتهای تفسیر تربیتی چیست؟ وقتی که دو واژه «تفسیر» و «تربیت» با یکدیگر ترکیب میشوند و ساختار جدید و ترکیب وصفی «تفسیر تربیتی» را تشکیل میدهند مفسّر به دنبال چه چیزی در تفسیر متن است و باید چه اقدامات جدیدی را نسبت به متن انجام دهد؟ هر یک از «تفسیر» و «تربیت» یک دانش مستقل با تعاریف مخصوص به خود هستند؛ امّا ترکیب این دو دانش با یکدیگر چه رسالتهای جدیدی را بر دوش مفسّر مینهد و شیوههای عمل وی در تعامل و نسبت تفسیر و تربیت چیست؟
رسالتهای تفسیر تربیتی و شیوههای عمل آن، با دو تقسیمبندی ذیل قابل تحلیل است. در تقسیمبندی نخست، رسالتهای تفسیر تربیتی ناظر به مفسّر و اقدامات وی در جریان تفسیر تربیتی با تأکید بر اقدمات وی در گونههای مختلف تفسیری تحلیل شده است؛ امّا در تقسیمبندی دوّم، رسالتهای تفسیر تربیتی ناظر به معانی مختلف تربیت، که عمدتاً در دو معنای «فرایند» و «علوم تربیتی» تحلیل میشوند مدّنظر بوده است؛ بنابراین، تفکیک این دو تقسیمبندی تفکیکی ماهوی نیست؛ از این رو در برخی محورها قابل تداخلاند.

1. رسالتهای تفسیر تربیتی در تقسیم نخست
عمدهترین رسالتهای تفسیر تربیتی به شرح زیر است.
1-1. استخراج و برجسته کردن آموزههای تربیتی قرآن
یکی از رسالتهای مفسّر تربیتی، کشف و برجسته کردن نکات تربیتی آیات است. استخراج آموزههای تربیتی قرآن میتواند هم در قالب ترتیبی و هم در قالب موضوعی صورت پذیرد.
1-1-1. استخراج آموزه های تربیتی قرآن در قالب ترتیبی
در این گونه از تفسیر تربیتی، مفسّر از آغاز سوره با جهتگیری تربیتی خویش به کشف و برجستهسازی آیات میپردازد. در برخی آیات، نکات تربیتی به صراحت وجود دارد. مفسّر تربیتی این نکات را برجسته کرده مورد تأکید قرار میدهد و گاه به ذکر ابعاد، زوایا، مصادیق و نمونههای آن پرداخته و مورد تحلیل قرار میدهد. گاه نیز زوایای تربیتی آیه و پیام آن نیازمند کشف و استخراج است. در حقیقت، قرآن چونان معدنی است که گاه کانیهای خویش را به آسانی در دسترس قرار میدهد و گاه نیز دست یافتن به گوهرهای ارزشمند آن نیازمند ژرفکاوی در عمق این معدن است. آنچه در دانش منطق با عنوان دلالت التزامی کلام، که مرحلهای فراتر از دلالتهای مطابقی و تضمّنی است مورد بحث قرار می گیرد در این مرحله مورد استفاده قرار میگیرد. گاه نیز بیان این نکات به مدد بهرهگیری از آیات همسو؛ مانند آیات متّحد الموضوع، قریب الموضوع و یا روایات مرتبط و یا حتی دادهای از دادههای علوم تربیتی صورت میگیرد.
نکته مهمّی که در این گام مورد توجّه مفسّر است، داشتن نگاه تربیتی به آیات است. از آنجا که مفسّر به قرآن از دریچه کتاب تربیت مینگرد به دنبال کشف و استخراج نکات تربیتی و تحوّلساز از تمام آیات است. در اینصورت برای مفسّر، سیاسیبودن، تاریخیبودن یا اجتماعی، فقهی و اقتصادیبودن آیه اهمیّتی ندارد؛ بلکه آنچه مهمّ است جایگاه تأثیریتحوّلی آیه در منظومه تربیتی انسان موحّد است.

انواع ارتباط بین آیات قرآن و تربیت
نسبت آیات قرآن با مسائل تربیتی به گونههای مختلفی است؛ ازجمله:
الف. برخی آیات مستقیماً به ارائه یک بحث تربیتی میپردازند. در این دسته آیات، مفسّر با پروراندن بحث و تحلیل عمیق همراه با بهرهگیری از اطلاعات قرآنی، روایی، تربیتی، عرفانی، تاریخی، تمثیلی، ابعاد گوناگون آن را تبیین کرده اندیشه مخاطب را اقناع و شوق عمل را در وی زنده میسازد؛ مانند آیات یازدهم و دوازدهم سوره مبارکه «حجرات» که سراسر توصیه های تربیتی است.199
ب. برخی آیات هر چند در مقام ارائه مستقیم یک بحث تربیتی نیست؛ ولی در خود نکته ای تربیتی را به صراحت بیان داشته است. مفسّر تربیتی در تفسیر خود این نکته را برجسته میسازد و به تناسب حال و مقال، زوایای این نکته را مورد تأکید قرار میدهد.
برای مثال، در آیه «أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون؛ فردا او را با ما بفرست تا [در چمن‏] بگردد و بازى کند، و ما به خوبى نگهبان او خواهیم بود.»200 در حالی که بیشتر تفاسیر به بیان گفتگوی فرزندان با پدر اکتفا کرده و برخی نیز حداکثر به نیاز کودک به بازی و سرگرمی برای نشاط و سرزندگی وی اشاره داشته ند؛201 معدودی از تفاسیر به کشف و بیان جنبه های گسترده تربیتی آن توفیق یافتهاند202 از قبیل:
– نیاز فطری و طبیعی انسان به سرگرمی سالم: انسان به ویژه کودکان، نوجوانان و جوانان برای رشد جسمی، صفای فکری، نشاط روحی و پرورش احساسات و عواطف خود نیازمند بازی و سرگرمی با همسالان خود و بهره مندی از محیط طبیعی هستند و نمیتوان به بهانه تربیت، آنان را در خانه محبوس کرد و به پیروی از عادات و سنتهای گذشتگان وادار ساخت.203 این جز زندانی کردن جسم و روح وی و محروم ساختن از شکوفایی استعدادها و رشد معتدلانه ابعاد گوناگون شخصیتی وی نیست.
به زبان تمثیل، تفریح و سرگرمى همچون سرویسکردن و روغنکارى نمودن چرخهاى یک ماشین است؛ اگرچه این ماشین ساعتی را برای این کار متوقّف میشود؛ امّا قدرت و توان جدیدی مییابد که آن را جبران میکند؛ ضمن آنکه بر عمر ماشین برای بهرهوری بیشتر میافزاید.204 تفریح سالم نیز موجب افزایش توان روحی و جسمی انسان است.
این حقیقت به زیبایی در روایت امیرالمؤمنین علی7 چنین آمده است
«للمؤمن ثلاث ساعات فساعه یناجى فیها ربه و ساعه یرم معاشه، و ساعه یخلى بین نفسه و بین لذّتها فیما یحل و یجمل205؛ زندگى فرد باایمان در سه بخش خلاصه مى‏شود: ساعتی را به مناجات پرودگار میپردازد (بهره معنوی) ساعتی را صرف تأمین معاش میکند و ساعتی را به بهره گیری از لذّات مشروع میپردازد.»
– توطئه‏هاى دشمن در لباس دوستى صورت میگیرد؛ از این رو دشمنان براى اینکه بتوانند طرف مقابل خود را غافلگیر سازند، و مجال هر گونه دفاع را از او بگیرند، کارهاى خود را در لباسهاى فریبنده پنهان مى‏سازند، برادران یوسف نقشه مرگ یا تبعید او را تحت پوشش عالیترین احساسات و عواطف برادرانه پنهان ساختند، احساساتى که هم براى یوسف تحریک‏آمیز بود و هم براى پدر ظاهراً قابل قبول. این همان روشى است که امروزه از سوی دشمنان به طور گسترده اجرا میشود؛ گاه تحتعنوان پیمانهای دفاعى؛ ولی در حقیقت تحمیل بدترین قراردادهاى استعمارى ننگین؛ گاه با عنوان فرستادن پزشک و دارو؛ ولی در حقیقت به منظور ارسال اسلحه به مزدوران خود؛ گاه تحت پوشش روابط فرهنگی و سیاسی؛ ولی درحقیقت برای ارسال خطرناکترین جاسوسها؛ گاه با عنوان فرستادن مستشاران نظامی و آموزش دهندههای سلاحهای مدرن؛ ولی در حقیقت بهمنظور به غارتبردن اسرار نظامی؛ گاه باعنوان ارسال کارشناس و تکنسین فنّی؛ ولی درحقیقت به منظور هدایت اوضاع اقتصادی در مسیر الگوهای وابسته و گاه تحت عناوینی مانند حمایت از حقوق بشر، کمکهای انساندوستانه، آزادی و مبارزه با تروریسم…
– همانگونه که برادران یوسف از علاقه انسان مخصوصاً نوجوان به گردش و تفریح براى رسیدن به هدفشان سوء استفاده کردند، در دنیاى امروز نیز دستهاى مرموز دشمنان حق و عدالت از مسأله ورزش و تفریح براى مسموم ساختن افکار نسل جوان سوء استفاده فراوان مى‏کنند. باید به هوش بود که ابرقدرتهاى گرگصفت در لباس ورزش و تفریح، نقشه‏هاى شوم خود را میان جوانان بهنام ورزش و مسابقات منطقه‏اى یا جهانى پیاده نکنند.206
– اگرچه محبّت شدید پدر و مادر به فرزند ایجاب مى‏کند که او را همواره در کنار خود نگه دارند؛ ولى روشن است که فلسفه این محبّت از نظر قانون آفرینش، همان حمایت بى‏دریغ از فرزند به هنگام نیاز به آن است؛ از اینرو در سنین بالاتر باید این حمایت را کم کرده به فرزند اجازه داد که به سوى استقلال در زندگى گام بردارد؛ زیرا اگر همچون یک نهال نورس براى همیشه در سایه یک درخت تنومند قرار گیرد، رشد و نموّ لازم را نخواهد یافت.207 در حقیقت، محبّتهای کاذب و پرورش فرزندان عزیزدردانه و تربیت قرنطینه ای، از جمله آفات مهم تربیت فرزند در مسیر دستیابی به رشد و استقلال است که این آیه تلویحاً از آن منع میکند.
– تفریح فرزند باید با اجازه‏ى پدر باشد.
– ابزار مباح و منطقی می تواند در جهت نتایج سوء بهره گیری شود
– اگر پدر و مربیان دلسوز براى اوقات فراغت و بازى کودکان و نوجوانان برنامه ریزى مناسب داشته باشند، دیگران نمى‏توانند از این فرصت سوء استفاده کنند.
– در بازى و تفریح کودکان مواظب آسیبهای آن باشیم.
– گاه اصرار زیاد بر یک موضوع نشان دهنده نقشه و توطئه است. در آیه قبل «إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ» و در این آیه «إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ»208 آمده است.
– گاه ضربههای تربیتی از سوی نزدیکترین خویشاوندان، به اعتبار اعتماد به آنها، زده میشود که باید مراقب بود.
– کثرت عددی مراقبان و مربّیان کارساز نیست کیفیّت آنان مهم است.
– شعار زدگی، آسیب مهم تربیت از سوی متولّیان فرهنگی است. «إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ»
– تکرار، تأکید و تبلیغ می تواند انسان را از حق دور کند و به اشتباه بیندازد: «إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ»
پ. برخی آیات، هر چند به