4ـ3ـ2ـ3ـ حفظ شعائر الهی
قرآن کریم درباره سعى صفا و مروه می‌فرماید:
﴿انّ الصّفا والمروه من شعائر اللَّه فمن حجّ البیت أو اعتمر فلا جناح علیه ان یطوّف بهما و من تطوّع خیراً فانّ اللَّه شاکر علیم﴾.
«صفا و مروه از شعائر (و نشانه‏هاى) خداست! بنابراین، کسانى که حج خانه خدا و یا عمره انجام مى‏دهند، مانعى نیست که بر آن دو طواف کنند (و سعىِ صفا و مروه انجام دهند؛ و هرگز اعمال بی رویّه مشرکان، که بت‌هایی بر این دو کوه نصب کرده بودند، از موقعیت این دو مکان مقدّس نمى‏کاهد!) و کسى که فرمان خدا را در انجام کارهاى نیک اطاعت کند، خداوند (در برابر عمل او) شکرگزار و (از افعال وى) آگاه است».
مشرکین- قبل از اسلام- بر فراز صفا، بت «اساف» و بر قله مروه، بت «نائله» را نصب کرده بودند. لذا برخى از یاران پیامبر گمان مى‏کردند با وجود بت‏ها بر روى کوه صفا و مروه، موحّدان باید صحنه را خالى نموده، سعى‏ را ترک کنند لیکن خداوند با فرستادن وحى، به آنان آموخت تا حضور خود را در «مسعى» حفظ نموده، رفته‌رفته زمینه را براى نابودى بت و بت‏پرستى فراهم سازند. سرانجام نیز چنین شد و گرچه پیامبر در سال هفتم هجرت نتوانست بت‏ها را از روى دو کوه صفا و مروه بردارد، لیکن در فتح مکّه آن بت‏شکن سترگ، بت‏ها را براى همیشه برداشت و از آن زمان تاکنون پیروان آئین پاک پیامبر در موسم حج سعى‏ صفا و مروه را انجام و نغمه توحید سر مى‏دهند و این شعار دینى را زنده نگه مى‏دارند
دقت و توجه در این آیه و تفسیر آن این درس را به مسلمانان می¬دهد که مسلمانانی که معتقد به اصل «تولی و تبری» هستند، نباید صحنه‌های اجتماعی، عبادی و سیاسی را به‌راحتی خالی کنند؛ حتی اگر کافران ظاهر آن را مثل سعی بین دو بت کرده باشند و باید شعائر الهی را با قدرت تمام حفظ کنند و براى احیاى نام حق و به دست آوردن عظمت آئین او همه حتى کودک شیرخوار باید تا پاى جان بایستند .
4ـ2ـ3ـ کارکرد ارتباطی عرفات
بر اساس آیات و روایات اهل‌بیت برخی از کارکردهای ارتباطی عرفات در ارتباط انسان با انسان به‌عنوان تجلی¬گاه تولی و تبری در حج عبارت‌اند از:
1ـ4ـ2ـ3ـ تبلیغ دین
یکی از کارکردهای حضور در عرفات به‌عنوان نماد تولی و تبری در حج استفاده از ظرفیت عرفات برای تبلیغ دین اصیل اسلام است.
یکی از مسائل مهم در امر تبلیغ دین یافتن زمینه مناسب برای تبلیغ است. از آنجا که مراسم حج تمتع سالی یکبار در سرزمین وحی برگزار می¬شود و مسلمانان جهان از نقاط دور و نزدیک به آنجا می¬آیند تا در این مراسم پرشکوه، شرکت نمایند، زمینه مناسبی برای تبلیغ دین فراهم می¬آ¬ید، لذا نباید از بعد تبلیغی در حج غفلت ورزید؛ چراکه آثار تبلیغی و فواید و برکاتی که از بعد تبلیغ، نصیب اسلام و مسلمانان می¬شود اگر مهم‌تر از سایر آثار و فواید آن نباشد، کم‌اهمیت‌تر هم نیست به همین جهت است که پیامبر و ائمه بزرگوار اسلام همواره می-کوشیدند که در مراسم حج از فرصت گران‌بهایی که برای تبلیغ دین و ارشاد و هدایت مسلمین فراهم آمده، بهره کافی گیرند و این فرصت طلایی را از دست ندهند. به‌خصوص که مسئله تبلیغ، از مسائل پراهمیت اسلام است و گزاف نیست اگر بگوییم: حیات و رشد و شکوفایی و بالندگی این دین مبین و گسترش آن در سطح جهان و در میان همه نژادها و ملت¬های مختلف، به استمرار و گستردگی تبلیغ بستگی دارد و اگر مسلمانان از این فرصت استفاده کنند آهنگ پیشرفت اسلام تندتر خواهد شد.
اگرچه تمام ایام حج زمینه مناسبی برای تبلیغ به شمار می¬رود لکن سیره رسول خدا و ائمه معصومین بر این بوده که در عرفات که به‌عنوان تجلی‌گاه تولی و تبری است، براى حاجیان سخنرانى نموده، معارف دینى و اخلاقى را بیان مى‏کردند؛ و حتى خلفا و حکّام نیز با تأسى به آنان، در این سرزمین مقدس خطابه‏هایى ایراد مى‏نمودند. رفته‌رفته منبرى براى خطیب روز عرفه ساخته شد، که خطیبان بر فراز آن سخن مى‏گفتند. عمرو بن دینار گفته است: «در زمان ابن زبیر منبر عرفه را دیدم که آن را از سنگ‌های تراشیده شده ساخته بودند و آن را در جایى نصب کرده بودند که امام و سالار حج، در عرفات نماز ظهر و عصر را مى‏خواند. سرانجام سیل آن را ویران کرد و ابن زبیر به‌جای آن، منبرى از «عیدان» ساخت».
پیامبر  در حجه الوداع، آخرین حج خود، دو مرتبه؛ یکبار قبل از نماز ظهر و عصر و دیگر بار پس از آن، به ایراد خطبه پرداخت و قوانین کلی و احکام ابدى دین مقدس اسلام را به مردم ابلاغ فرمود. محمد بن هشام نیز در عرفات خطبه خوانده گفت: «تمامى عرفه تا منبر من، موقف است.» هم‏اکنون رسم ایرانیان بر این است که: در روز عرفه، سرپرست حجاج، براى حاجیان سخنرانى نموده، سپس دعاى شریف عرفه را مى‏خوانند.
2ـ4ـ2ـ3ـ تبلیغ ولایت
مسئله ولایت، نقش کلیدى دارد. لذا در روایات ما آمده است که: والى، دلیل و راهنماى خطوط کلى دین است، اگر نماز، روزه، زکات، حج و عبادت‌هایی مانند این‌ها، پایه‏ها و مبانى دین هستند، والى دلیل و مجرى و مبیّن و مفسّر و نیز حافظ حدود این‌هاست.
یکى از کارکردهای وقوف در عرفات‏، توجه دادن حجاج به پیوند محکم این سرزمین با ولایت و امامت است در کتب سیره و حدیث، موارد بسیاری را می¬توان یافت که امام معصوم در موسم حج، عرفات، منا و در حال طواف، مردم را به ولایت اهل‌بیت توجه می¬دادند که به چند نمونه از آن اشاره می¬کنیم.
1ـ بر اساس بعضى از روایات آیه اکمال دین در این سرزمین نازل شد.
﴿الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلامَ دِیناً﴾. مائده: 3
«امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را به عنوان آیین جاودان شما پذیرفتم».
اما پیامبر به خاطر ترس از مخالفت دشمنان، آن را ابراز نکرد و در انتظار فرصتى ماند تا اینکه در روز غدیر، با نزول آیه:
﴿یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ‏﴾. مائده: 67
«اى پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده کاملًا به مردم برسان و اگر نکنى رسالت او را انجام نداده‏اى. خداوند تو را از خطرات احتمالى مردم نگاه مى‏دارد».
اهمیت مأموریت ایجاب مى‏کرد که در حضور جمعیتى عظیم ابلاغ گردد تا اتمام حجتى بر همگان و نیز کسانى باشد که تمام تلاش خود را براى عقیم گذاشتن تحقق مسئله ولایت و جانشینى پیامبر به کار بردند. طرح این مسئله در آن اجتماع عظیم موجب شد که ده‏ها بلکه صدها نفر حدیث غدیر را نقل کنند و علی‌رغم تلاش فراوان قدرت‏طلبان قریش براى جلوگیرى از نشر فضایل اهل‌بیت پیامبر و به فراموشى سپردن شخصیت والاى على و محو حدیث غدیر که دلیل قاطع ولایت ایشان بر امت اسلامى بود، در تاریخ باقى بماند و به نسل‏هاى آینده برسد و قدرت‏طلبان نتوانند اصل حدیث را انکار کنند و به‌ناچار به تحریف معنوى کلام پیامبر متوسل شده و آن را از معناى مورد نظر رسول خدا منصرف سازند و بر «محبت و دوستى» تفسیر کنند.
2ـ عمرو بن ابی المقدام می¬گوید: روز عرفه در موقف عرفات، امام صادق را دیدم که با صدای بلند می¬گفت:
«أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله علیه و آله کَانَ الْإِمَامَ، ثُمَّ کَانَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ، ثُمَّ الْحَسَنُ، ثُمَّ الْحُسَیْنُ، ثُمَّ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ، ثُمَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ، ثُمَّ هَه‏».
«ای مردم، پیامبر خدا پیشوا و امام بود سپس علی ابن ابی طالب، آنگاه حسن و سپس حسین،…و آنگاه من»
3ـ «محمد بن عثمان عمرى» از نواب خاص امام زمان (عج) هم درباره پیوند مکه با ولایت مى‏گوید:
«وَاللهِ إنَّ صاحِبَ هذَا الامْرِ لَیَحْضُرُ الْمُوسِمَ کُلّ سَنَهٍ، یَرَى النّاسَ وَ یَعْرِفُهُمْ وَ یَرَوْنَهُ وَ لا یَعْرِفُونَه».
«به خدا قسم! همانا حضرت صاحب الامر (عج)، هر سال در مراسم حج حاضر مى‏شود مردم را مى‏بیند و آنان را مى‏شناسد. مردم او را مى‏بینند اما او را نمى‏شناسند».
افزون بر این، خواندن دعاى عرفه در آن بیابان و یادآورى‏ گریه‏ها و اشک‏هاى امام حسین سبب معنویت و استحکام رابطه مردم با امامت است؛ بنابراین، از عملکرد پیامبر و اهل‌بیت در موسم حج در معرفی ولایت، این پیام توسط مخاطب دریافت می¬شود که؛ موسم حج یکی از بهترین فرصت‌های تبلیغ ولایت و آشنا ساختن مردم با اصل ولایت است.
3ـ4ـ2ـ3ـ همبستگی و عدم اختلاف
از جمله کارکردهای وقوف در عرفات به‌عنوان عرصه ظهور تولی و تبری در حج در ارتباط انسان با انسان، ایجاد همبستگی و رفع اختلافات میان مسلمانان است. تبیین این کارکرد نیازمند ذکر این مقدمه است که راغب اصفهانى و دیگران مى‏گویند: عرفات نام جایگاه و منطقه‏اى است؛ و از آن رو «عرفات» نامیده شد چون میان آدم و حوا در این منطقه- پس از هبوط آدم بر «سر ندیب» و فرود حوا در «جده» و به دور افتادن آن‌ها از یکدیگر و دگرگونه شدن چهره آن‌ها- شناختى حاصل شد؛ و دور افتادگان از یکدیگر در اینجا همدگر را شناختند، دور افتادگانى که

مطلب مرتبط :   ایمان، اومانیستی، اخلاقی، سکولار