3- نشانه شناسی
3-1- منشأ و زادگاه نشانه شناسی
اما چون کتابی که از عربی به فارسی برگرداندم در زمینه ی نقد ادبیات از منظر نشانه شناختی است لذا لازم دیدم مقدمه ای در مورد نشانه شناسی و رابطه ی آن با ادبیات بگنجانم که مشتمل بر تعریف نشانه شناسی و منشأ و رابطه ی آن با مفاهیم مشابه باشد، وبرخی از فعالیتهایی راکه در این عرصه در ایران انجام گرفته؛ معرفی کنم.
دو سوسور در کتاب خود مژده تولد یک علمی را می دهد که زبان شناسی بخشی از آن است. و قبل از زادن؛ آن را نامگذاری می کند.
پس می توان علمی را تصور کرد که زندگی نشانه ها را در بطن زندگی اجتماعی بررسی می کند. همین علم بخشی از روان شناسی اجتماعی و در نتیجه روان شناسی عمومی را تشکیل خواهد داد؛ ما آن را نشانه شناسی می نامیم.(semiologie، به یونانی semeionیعنی نشانه). نشانه شناسی به ما می آموزد که نشانه ها از چه تشکیل شده اند، و چه قوانینی بر آن ها حکمفرما هستند. چون این علم هنوز وجود ندارد، نمی توان گفت که چه خواهد بود؛ ولی حق بودن را دارد، جایگاهش از پیش مشخص شده است. (دوسوسور دروس زباشناسی همگانی45).
از دیدگاه سوسور، زبان اساسی ترین نظام نشانه ای است. به اعتقاد وی ساختار زبان، بی شباهت به ساختار هر یک از دیگر نظام های نشانه ای رفتار اجتماعی، از قبیل طرز لباس پوشیدن و آداب غذا خوردن، نیست. این گونه نمودهای رفتار اجتماعی نیز همگی همچون زبان از طریق نظامی متشکل از نشانه ها معنا تولید می کنند. سوسور علم جدیدی با عنوان علم نشانه ها مطرح ساخت و موضوع آن را مطالعه در این زمینه دانست که ما چگونه از نشانه های موجود در نظام های رفتار اجتماعی معنا خلق می کنیم. وی اعلام کرد چون زبان مهمترین و خصیصه نماترین نظام از میان همه ی این نظام هاست، لذا شاخه ی اصلی علم نشانه ها خواهد بود و بررسی سایر نظام های نشانه ای با الگو گیری از نظام زبان صورت خواهد گرفت، زیرا معنای همه ی نشانه ها، مثل نشانه های زبان، معنای اختیاری و قراردادی و مبتنی بر تفاوت است. ( چارلز برسلر آشنایی با نظریه ها وروش های نقد ادبی129)
هرچند علم نشانه ها هرگز، آن گونه که سوسور در نظر داشت، به علم جدید مهمی بدل نشد، هم زمان با ان در آمریکا علم مشابهی از سوی چارلز سندرز پرس فیلسوف و آموزگار مطرح شد. این علم که نشانه شناسی نامیده شد، روش های زبانشناسانه ای را که سوسور از آن بهره گرفته بود وام گرفت و به همه ی پدیده های فرهنگی معنا دار اعمال کرد.
از آنجا که نشانه شناسی روش های وام گرفته از سوسور را بهکار می گیرد، لذا نشانه شناسی و ساختارگرایی اغلب به یک معنا به کار می روند، هرچند که نشانه شناسی به زمینه ی مطالعاتی بخصوص اطلاق می شود؛ حال آن که ساختارگرایی بیشتر یک رویکرد وتحلیل است. (همان130)
درست همان طور که مردم شناسی ساختارگرا بینش ساختار گرایانه برای مطالعه تطبیقی فرهنگ های انسانی استفاده می شود، در نشانه شناسی از بینش های ساختارگرایانه برای مطالعه ی آن چه نظام های نشانه ای نامیده می شود استفاده می گردد. یک « نظام نشانه ای »، شیء یا رفتاری (یامجموعه ای از اشیاء و رفتارهای) غیر زبانی است که می توان به عنوان یک زبان مورد تحلیل قرار داد. به بیان دیگر نشانه شناسی راه هایی که اشیا و رفتارهای غیر زبانی به ما چیزی را می گویند بررسی می کند. نشانه شناسان علاقه ی خاصی به تحلیل فرهنگ عامه دارند. اما از نظر نشان شناسان، زبان بنیادی ترین و مهم ترین نظام نشانه ای است.(لیس تایسن نظریه های نقد ادبی معاصر 348)
در اواخر قرن نوزدهم پیرس فیلسوف آمریکایی و دوسوسور زبانشناس سوئیسی بدون این که از کار هم خبر داشته باشند نظامی را پایه نهادند که به ترتیب آن را Semioticو Semiology نام نهادند. نشانه، هر چیزی از قبیل زبان، علایم راهنمایی رانندگی، صداهای مُرس، حرکات ورزشی، لباس، غذا… می تواند باشد. افراد یک جامعه که فرهنگ مشترکی دارند دلالت این نشانه ها را در می یابند. نشانه شناسی اعم و وسیع تر از زبان شناسی است و بررسی زبان یکی از بخشهای آن محسوب می شود. چنان که برخی از ساختارگرایان نشانه شناس به بررسی نظام های مختلف غیر زبانی اقدام کرده اند: کلودلوی اشتروس در دهه ی شصت قرن بیستم نشانه شناسی را در مردم شناسی به کار برد و به مطالعه ی ساختارگرایانه ی رفتار جوامع ابتدایی پرداخت. (شمیسا نقد ادبی215-214).
نشانه امر ثابتی نیست، ممکن است نشانه ای برای کس دیگر نشانه نباشد. به قول چارلز ویلیام موریس نشانه به این دلیل که به وسیله ی تأویل کننده نشانه ی چیز دیگری دانسته می شود نشانه است.
3-2 رابطه ی نشانه شناسی با معنی شناسی وزبان شناسی :
می توان معنی شناسی را مطالعه ی انتقال معنی از طریق زبان دانست، اما در این میان دانش عامی نیز وجود دارد که معنی شناسی تنها بخشی از آن را تشکیل می دهد. این دانش همانا نشانه شناسی است که برای نخستین بار از سوی فردیناند دوسوسور معرفی شد. باید به این نکته اشاره کنیم که نشانه شناسی کلا دانش درک معنی است و مسلما معنی زبانی بخش کوچکی از آن را شامل می شود. (صفوی در آمدی برمعنی شناسی 34)
زبان دستگاهی از نشانه ها که مبین اندیشه ها هستند و از این طریق با نوشتار، الفبای کر و لالان، آیین های نمادی، آداب دانی، نشانه های نظامی و غیره قابل مقایسه است. تنها نکته این است که از همه ی این دستگاه ها با اهمیت تر است. (دوسوسور دروس زبانشناسی همگانی 45).
زبان شناسی تنها بخشی از این علوم همگانی (نشانه شناسی) است، قوانینی که نشانه شناسی کشف می کند در زبان شناسی نیز قابل استفاده خواهند بود، واین یک را نیز متعلق به مجموعه ای کاملا معین در مجموع اعمال انسانی می یابیم. .(همان46 )
از دید ما مسئله ی زبان شناسی قبل از هر چیز نشانه شناختی است و تمام پیشرفت های ما مفهوم خود را از این عمل مهم به عاریت می گیرند.(همان47).

مطلب مرتبط :   منشور، حقوق، امنیت، تحریم

3-3 راهیابی نشانه شناسی به ادبیات:
در کتابهایی که زبان شناسان در نشانه شناسی نوشته اند هر مسأله ی زبانی از اسم و هجا و وزن و غیره را نشانه ای تلقی کرده اند که درست است اما می توان نشانه شناسی را به افق متعالی تری هم برد.
متون ادبی را می توان بدون تحلیل های زبانی هم بررسی و معنادار کرد. در ادبیات خاک بر دهن کردن نشانه ی پشیمانی، خاک بر سر کردن نشانه ی مصیبت است. سپر بر زمین افکندن نشانه ی تسلیم شدن، دست پیش کسی دراز کردن نشانه ی گدایی است. این نشانه ها در ادبیات کنایه می گویند، لذا کنایات جزو نشانه های ادبی محسوب می شود. (شمیسا نقد ادبی 216-215-214).

3-4 نشانه شناسی در ایران:
نشانه شناسی در ایران همگام با دیگر روش ها و رویکردها نقد ادبی وارد محافل ادبی شد. نشانه شناسی بیشتر با مکتب ساختار گرایی و روش آن و نظرات اندیشمندانی از قبیل پیرس، رولان بارت، ژولیا کریستوا، میشل بریل، بنونست،گیرو، گریماس و لوتمان پیوند خورده است. برای همین است که کتابهایی از آثار این اندیشمندان در مورد نشانه شناسی به فارسی ترجمه شده، و آثاری هم به رشته تحریر درآمده است. نمونه هایی از این آثار ذیلا توضیح داده می شوند:
در مجموعه ای به نام ” مجموعه نشانه شناسی و زبان شناسی” تا حالا حدود 9 کتاب منتشر شده یا درحال منتشر شدن است، که عناوین ذیل را دارند:
1. نشانه شناسی کاربردی تألیف فرزان سجودی
2. نشانه شناسی عکاسی تألیف سونسون ترجمه ی مقیم نژاد
3. زبان روزنامه تألیف ریح ترجمه ی فریده حق بین
4. نشانه شناسی: نظریه وعمل تألیف فرزان سجودی
5. جستجوی نشانه ها تألیف جاناتان کالر ترجمه ی صادقی، امر اللهی
6. نظریه ی نشانه شناسی تألیف امبرتو اکو ترجمه ی سجودی، کاکه خانی
7. نشانه شناسی فرهنگی تألیف لوتمان و دیگران ترجمه ی فرزان سجودی
8. بازی نشانه ها تألیف فرزان سجودی
9. اس/ زد تألیف رولان بارت ترجمه ی فرزان سجودی
اینجا به اولین کتاب مجموعه یعنی نشانه شناسی کاربردی اشاره خواهیم داشت. این کتاب از دو بخش تشکیل می شود بخش اول آن در مورد نشانه، متن، رمزگان وگفتمان بحث می شود ومشتمل بر پنج فصل است که هر کدام از مفاهیم فوق را توضیح می دهد وبه دیدگاههای نشانه شناسان در مورد هر یک از این اصطلاحات روشنگری می نماید. بخش دوم بحث به سمت وسوی نشانه شناسی لایه ای کشیده می شود و مشتمل بر دو فصل است اولی در توضیح و شرح مفهوم نشانه شناسی لایه ای است و دومین فصل ارزیابی و نتیجه گیری کلی از مباحث پیشین را ارائه می دهد.
کتابهای دیگری نیز در همین راستا در زمینه ی نظری نشانه شناسی یا کاربردی آن تألیف و ترجمه شده که به نمونه هایی از این دست اشاره می نماییم:
– مبانی نشانه شناسی از دانیل چندلر و ترجمه ی مهدی پارسا
– نشانه شناسی نوشته پی یر گیرو و ترجمه ی محمد نبوی
– منطق به مثابه ی نشانه شناسی: نظریه ی نشانه ها نوشته سندرس پیرس و ترجمه فرزان سجودی
– نشانه شناسی و ادبیات از فرزان سجودی

مطلب مرتبط :   کودک، بچه‌ها، کودکان، عروسک