یمن، قاضی، زیدیه، احمدبن

می‌زیسته دورانی بوده که متون حدیثی فراوانی به صورت مکتوب رواج داشته و خود هارونی نیز از این آثار، به واسطه‌ی مشایخ خود روایاتی را تخریج کرده است.
ابوطالب هارونی بیشترین روایت خود را از ابوالعباس حسنی نقل کرده است یعنی108روایت. سایر مشایخ او به ترتیب تعداد روایت عبارتند از: ابوعبدالله محمد¬بن بندار آملی، 97روایت، پدرش محمد¬بن-حسین هارون، 94روایت، ابومحمد عبدالله¬بن¬ محمد¬بن ابراهیم¬القاضی، 94روایت، ابواحمد عبدالله¬بن¬ عدی‌الحافظ، 91روایت، ابوسعید عبیدالله¬بن¬ محمد¬بن بدر کرخی، 79 روایت، ابوعبدالله احمد¬بن محمد آبنوسی بغدادی، 58روایت، ابوعلی حمد¬بن ¬عبدالله¬بن¬ محمد¬بن¬ عبدالرحمن اصفهانی، 48روایت، ابواحمد محمد¬بن‌علی عبدکی، 40روایت، ابوالحسن علی¬بن¬ محمد¬بن¬ مهدی طبری، 38روایت، ابواحمد علی‌بن‌حسین بغدادی دیباجی، 31روایت، ابوالحسین علی¬بن¬ محمد¬بن¬ احمد¬بن ¬اسماعیل بحری، 22روایت، ابوالحسین علی¬بن ¬اسماعیل فقیه، 21روایت و…. هفت حدیث نیز در تیسیر¬المطالب وجود دارد که در آن اسم فرد خاصّی ذکر نشده است و با عباراتی مانند: حدّثنی مشائخنا، حکی مشائخنا، روی اصحاب الأخبار، روی أصحابنا، ذکر من صنّف أصحاب¬ المختار آمده است.
4-2-1. شرح حال محدّث جعفربن احمدبن عبدالسلام، تنظیم کننده‌ی امالی هارونی
علامه‌ی محدّث جعفربن احمدبن عبدالسلام بهلولی یمانی یکی از بارزترین علمای زیدی در قرن ششم هجری بود. وی در ابتدا مطرّفی مذهب بود. پدرش عالم باطنیه و خطیب آن‌ها بود. برادرش نیز شاعری مطرّفی بود. پس از آن که قاضی جعفر به زیدیه گروید، خدمات بسیار ارزنده‌ای برای آنان انجام داد. وی همچون بازوی امام احمدبن سلیمان محسوب می‌شد. همچنین مجالست او با امام منصور بالله زیاد بود و به کلام این دو تن احتجاج می‌کرد.
قاضی جعفر از امام احمدبن سلیمان تأثیرات زیادی پذیرفت، اما بیشترین و عمیق‌ترین تأثیر را مدیون محدّث مهاجر زیدبن حسن بیهقی است که از عراق برای زیارت قبر هادی الی الحق به یمن آمده بود. او حدود دو سال و نیم در یمن مستقر شد و در آن مدت در دو روز پنج‌شنبه و جمعه به برپایی جلسات درس پرداخت. قاضی جعفر در این جلسات شرکت می‌کرد و از بارزترین شاگردان بیهقی به شمار می‌آمد.
زمانی که بیهقی تصمیم به بازگشت به عراق گرفت، قاضی جعفر او را همراهی کرد. از طرفی امام احمدبن سلیمان مال زیادی به بیهقی داد تا در حد توانایی و استطاعتش، کتب زیدیه را که در عراق و جیل و دیلم بود به یمن آورد. هنگامی که این دو نفر به منطقه‌ای به نام «تهامه» رسیدند بیهقی بیمار شد و همین بیماری به مرگ او انجامید. قاضی جعفر به تنهایی به پیمودن این مسیر ادامه داد تا به مکه رسید. در مدت اقامتش در مکه از محضر علی‌بن عیسی‌بن حمزه‌بن وهاس ـ دوست زمخشری و کسی که او را به تألیف تفسیر کشّاف برانگیزاند ـ بهره برد. زمانی که قاضی جعفر به عراق رسید (544ق) از شیخ حافظ احمدبن ابی‌الحسن الکنی به علم‌آموزی پرداخت و در حالی به یمن بازگشت که مجموعه‌ی زیادی از کتب زیدیه در زمینه‌ی فقه، اصول فقه و حدیث را به همراه داشت. پس از بازگشت، امام احمدبن سلیمان به او خوش آمد گفت و از او پرسید: آیا در عراق از میان کسانی که ملاقات کردی، معتقدی به مطرّفیه یافتی؟ آیا در کتب اهل‌بیت حرفی که این اعتقاد را تأیید کند یافت می¬شود؟ قاضی جعفر پاسخ داد: خیر. امام احمدبن سلیمان گفت: بر تو واجب است که از جهل این افراد پرده ‌برداری و بدعت‌هایشان را آشکار کنی؛ چرا که پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: «اِذا ظهرت البِدع من بعدی فلیظهر العالمُ علمَه فإن لم یَفعَل لَعَنَهُ الله.» به سبب نفوذ همین کلام در قاضی جعفر بود که وی به تأسیس مدرسه‌ی علمیه‌ای برای آموزش مذهب زیدیه در منطقه‌ی سِناع ـ یکی از نواحی جنوب صنعا ـ همّت گماشت. مردم از نقاط مختلف یمن برای تلّمذ در محضر درسوی حاضر می‌شدند. قاضی جعفر خدمات ارزنده¬ای برای زیدیان انجام داد که درباره¬ی آن¬ها همین بس که گفته شده است: دو نعمت برای اهل یمن زمینه‌ساز هدایت به سوی مذهب زیدیه شده بوده است؛ اولی به واسطه‌ی امام هادی الی الحق و دومی به واسطه‌ی قاضی جعفر.
قاضی جعفر در کلیه‌ی فنون و علوم از خود آثاری به یادگار گذاشت که مورد استفاده و اعتماد زیدیان است. شهرت علمی وی به حدّی بود که درباره‌اش می¬گفتند: او معتزلی یمن است. برخی از آثار او عبارتند از:
المسائل العشر التی بین الشیعه و ما شاعَ لاَجلها مِن الخلاف و القطیعه (خ)، خلاصه الفوائد (ط)، الدامغ الباطل من الحنابل (خ)، الحضره لمذهب العتره (خ)، المسائل الهادویه (خ)، المسائل القاسمه (خ)، نکت العبادات و شرح آن (ط) و ترتیب کتاب امالی ابی‌طالب و نامگذاری آن به تیسیر المطالب فی امالی ابی‌طالب.
قاضی جعفر در مقدمه‌ی کتاب امالی، انگیزه‌ی خود را از تبویب آن چنین بیان می‌کند: «پس از مطالعه‌ی کتاب امالی هارونی و آگاهی یافتن از محاسن آن، دریافتم که این کتاب باب‌بندی و دسته‌بندی نشده است و اخبار در هم مخلوط است؛ بنابراین اگر خواننده در جستجوی حدیثی خاص باشد، نیازمند تفتیش و تلاش فراوان است و چه بسا در پایان هم، به نتیجه‌ی مطلوب نرسد. این مسئله همزمان شد با درخواست جمعی از برادران طالب علم، مبنی بر ترتیب کتاب و تسهیل کار مخاطب. این گونه بود که درخواست آنان را اجابت کردم و به تبویب امالی پرداختم و آن را (تیسیر المطالب فی امالی السیّد ابی طالب) نامگذاری کردم.»
قاضی جعفر کتاب امالی را در 64 باب تنظیم کرده است. محتوای احادیث بسیار متفاوت است، اما در چند محور قابل تقسیم‌بندی است که به ترتیب تعداد احادیث عبارتند از:
1ـ مسائل اخلاقی؛ که علاوه بر تشویق بر بعضی امور همچون صبر، صله‌ی رحم، حسن خلق، گره‌گشایی از مؤمن، زهد، علم‌آموزی، یاد مرگ و… احادیثی نیز در زمینه‌ی تحذیر وجود دارد از جمله: پرهیز از گناهانی چون شرب خمر، زنا، غیبت، ریا، غصب و…؛
2ـ فضائل و مناقب پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سائر اهل‌بیت؛
3ـ مسائل و نکات فقهی؛ مثل زکات، زکات فطره، نماز جماعت، نماز عیدین، روزه، اعتکاف، حج، جهاد، امر به معروف و نهی از منکر، احکام جنائز و…؛
4ـ مباحث کلامی و اعتقادی همچون مسائل توحید، وعد و وعید، شفاعت و…؛
5ـ مسائل تاریخی مثل اخبار عبدالمطلب و ابو‌طالب و…؛
6ـ مسائل پیرامون پس از مرگ مثل احوال روز قیامت یا احوال بهشتیان و دوزخیان.
شایسته است در پایان این قسمت نگاهی به طرق روایت میان زیدیه در یمن و شمال ایران بیندازیم: ائمه زیدیه با وجود اتفاق نظر در برخی امور همچون اصول اعتقادات، در مواردی نیز با یکدیگر اختلاف داشتند که یکی از نمونه¬های آن طرق روایت بین زیدیان یمن و جیل و دیلم بود و همین سبب مهاجرت برخی علما به دیگر مناطق برای استفاده از افکار سایر ائمه شد. این حرکت باعث انتقال میراث زیدیه میان زیدیان شمال ایران، عراق و یمن شد. صاحب «مطلع البدور و مجمع البحور» به این مسأله اشاره می¬کند. وی می¬نویسد: «از نیمه¬های قرن پنجم هجری به بعد بسیاری از دعات زیدیه از جیل و دیلم و عراق به یمن رفتند.» سپس وی به بیان برخی از این افراد می¬پردازد. مهمترین این علمای زیدی عبارتند از:
1. امام علی¬بن عباس¬بن ¬ابراهیم¬بن¬ علی¬بن عبدالرحمن¬بن ¬قاسم¬بن¬ حسن¬بن¬ زید¬بن¬ حسن (متوفی340ق) از یمن به دیلم مهاجرت کرد. او علوم ناصر¬اطروش را به یمن و علوم هادی الی الحق را از یمن به دیلم منتقل کرد.
2. امام هادی یحیی¬بن¬ مرتضی محمد¬بن امام هادی یحیی¬بن¬الحسین برای نشر علم از یمن به جیل و دیلم سفر کرد و از محضر ابوالعباس حسنی و برادران هارونی استفاده کرد.
3. شیخ محدّث ابوالحسین زید¬بن حسن بیهقی (متوفی542ق) در زمان امام متوکل¬علی¬الله احمد¬بن سلیمان متوفی (566ق) از عراق به یمن رفت.
4. قاضی جعفر¬بن عبدالسلام نیز از یمن به عراق رفت و در سلسله سند بسیاری از کتب زیدیه قرارگرفت.
4-2-2. مصادر کتاب «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب»
با توجه به عدم تخریج احادیث کتاب امالی ابوطالب، استخراج مصادر این احادیث حائز اهمیت است؛ چرا که می‌تواند تأییدی بر وثاقت احادیث نقل شده باشد. تحقیق کامل درباره‌ی مصادر کتاب، خارج از رسالت این نوشتار است، از این‌رو در این گفتار، فقط به مهم‌ترین این منابع اشاره می‌کنیم که عبارتند از:
4-2-2-1. صحیفه الرضا
صحیفه الرضا شامل 216 حدیث است که امام رضا (علیه‌السلام) از پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه‌‌ی اطهار، روایت کرده است و شامل موضوعاتی چون توحید، عبادات و احکام، تفسیر، فضائل پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اهل‌بیت، علم، اخلاق، آداب خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها و طب است. از این رساله با عنوان «مسندالرضا» نیز یاد شده است. طریق غالب در این صحیفه، به احمدبن عامربن سلیمان طائی از راویان امام رضا (علیه السلام) می‌رسد که او این احادیث را در سال 194ق از امام رضا (علیه السلام) شنیده بود . در منابع امامیه نیز بیشتر به این طریق استناد می‌کنند، امّا شیخ صدوق عالم بزرگ امامی در «عیون اخبارالرضا»