کلیت، شهری، مسجد، شهرها

ساختار شهر یک نمودار درختی نمی‌باشد.
– او در ارتباط با کلیت ساختار شهر، ساختار شبه مشبک را پیشنهاد می‌کند. او برای شکلدهی به کلیت شهر 7 قاعده میانجی را مطرح می‌کند .
– به همراه بی وی دوشی عوامل یا عناصر سازنده ساختار را در سه عنصر شبکه اصلی دسترسی، مراکز عمده فعالیتی و عناصر اصلی شهر مطرح میسازد.
3
دیوید کرین
– اشاره به ارتباط میان زیر ساختهای اصلی شهرها و فضاهای عمومی در ساختار توسعهای شهرها
ـ اشاره به دو بخش اصلی و غیراصلی در ساخت شهر
– اشاره به 4 مبحث اصلی سیستم حرکتی شهر، فضای باز و سبز شهری، خدمات بخش عمومی، تأسیسات زیر بنایی در شکلگیری ساخت اصلی شهر
4
آلدو روسی
– به نظر او ساختار اصلی شهر به صورت خطی نیست و از دو جزء عناصر اصلی و عناصر فرعی متصل به آنها بر پایهی معنی و مفهوم میباشد.
– از نظر او شهر دارای دست کم 2 جزء جداناپذیر مناطق مسکونی و عناصری دیگر تحت عنوان عناصر اولیه (فضاهای عمومی) است.
– همچنین او بر اساس پژوهشهای شهری زیته عناصر تاریخی و عناصر یادمانی زیبا را از جمله عناصری میداند که منجر به شکلدهی کلیت می‌شود، می داند.
ردیف
نظریه پرداز
طرح نظریه ساخت شهر
عوامل تشکیل دهنده ساخت شهر
5
ادموند بیکن
– از نظر او شهرها از دو قسمت اصلی (Essential) و فرعی تشکیل شده است.
– از نظر بیکن نیروهای سازمانی، پیوند دهنده اجزای کلیت شهر میباشند.
شبکههای حرکتی ارتباطی به همراه ساختمانهای اصلی موجب ایجاد انسجام در شهر میشوند.
6
کوین لینچ
– ایده اصلی وی شکلدهی به ساختار بر اساس تصویر ذهنی شهروندان از شهر میباشد.
– از نظر او شهر دارای یک ساختار بنیادین نمادین می‌باشد که به وسیلهی عوامل و عناصر اصلی در شهر، آن را میبایست سازمان داده و به شهر وحدت بخشید.
– از نظر او عناصری که در شهر منجر به تشکیل ساخت یک سیستم کلی از عناصر و اجزای شهری و ارائهی تصویری یکپارچه از قلمرو کلی شهری می‌گردد، شامل مسیر، لبه، نواحی، گره و نشانه میباشد.
– او در ارائه کلیت مناسب شهر پنج محور اصلی و 2 محور فرعی ارائه می‌دهد.
7
راجر ترانسیک
– ارائه تئوری اتصال در طراحی و ساخت شهر
– توجه به ساختارهای خطی در شهر
– ساختار نظم دهنده به اجزای شهر را در قالب شبکه های ارتباطی میداند.
– ارائه سه ایده برای ترکیب فرمها در قالب یک کلیت واحد: فرم ترکیبی، فرم کلان، فرم گروهی
8
متابولیزم
– بنمایه اصلی تفکر متابولیزم تقسیم شهر به بخش اصلی (مگافرم) و غیر اصلی تجلی مییابد.
– ارائه ایده فرم جمعی ( ارائه برنامه جامع به جای نقشه جامع ( ماکی و اوتاکا)
– فرم پیشنهادی شهر متابولیستها خطی است.
– شامل مجموعه عملکردها، کاربریها و عناصر مختلف و متنوع که کلیت شهر را جهت می بخشد. نظیر محورهای ارتباطی، فضاهای باز
– بخش اصلی شهر: واحدهای مستقلی که توسط شبکهی ارتباطی متصل میشوند.
– بخش فرعی : محلات، راه ها، کاربریها و فضاهایی که در ردۀ اصلی نمی گنجند.
9
سایر نظریه پردازان
راپاپورت
– ساختار و اساس انتظامبخشی یک مجتمع زیستی را عامل فرهنگی دانسته و اشاره دارد که فرهنگ بر شکلگیری ایدهها به بیان کالبدی نقش داشته است.
– ساختار محیط شهری تحت تأثیر 4 عامل سازمان فضایی محیط، سازمان مفاهیم ، سازمان زمانی، سازمان ارتباطی

مطلب مرتبط :   حقوق، اعیانی، مغارسه، املاک

زیته
– اعتقاد به کلیت در طراحی
– او فضاهای شهری را فضایی ممتد دانسته که مجموعهها در آن با یکدیگر در هماهنگی کامل قرار دارند.
– در نظر او عناصری که تجلیگاه زندگی اجتماعی و عملکردهای حیاتی شهر محسوب میشوند، برای دستیابی به کلیت لازم و ضروری میباشند.

جاکوبز
– تحلیل جامعه شناسانه ساختار شهر
– تمرکز باعث شکلگیری روابط اجتماعی و در نتیجه ساختار میشود.
– ساماندهی فضاهای جمعیتی و در نتیجه انتظام کارکردی اجزای شهری

راب کریر
– توجه به کلیت از دست رفته شهر ناشی از منطقهبندی و تقسیم شهر به اجزاء عملکردی
فضاهای شهری به دو صورت خطی و گرهای مهمترین نقش را در ایجاد ساختار شهر ایفا میکنند.
منبع : نگارنده، 1392
2-7 بخش دوم : بررسی مصادیق و نمونه های موردی کاربردی استخوانبندی در شهرهای ایران و جهان

از دیرباز جوامع شهری در تفکر پیادهسازی نظامی مدون بوده تا به مدد آنها نه تنها موجب سامانبخشی به زیستگاه خود گردند، بلکه موجب کارایی بخشیدن فعالیتها نیز فراهم شود. آشنایی با ماحصل این اندیشههای نظام بخش، بویژه اقداماتی که تحت انگارهای خاص شکل گرفتهاند، میتواند راهنمای محققین در ادامه فرایند پژوهش باشد. در این راستا، تجارب مختلف که در طی برهههای زمانی به تقویت ایدهها کمک مینماید و غنای محتوایی اندیشه را افزایش میدهد، موجب ارائه چشماندازی مناسب از نتیجهی پژوهش میگردد.
دیدگاه ساماندهی سکونتگاهها به مدد ساختار و استخوانبندی شهر، نه تنها ریشه در فرهنگ و تمدن غنی ایران دارد، بلکه در نقاط مختلف جهان نیز میتوان نمونههایی از آنرا بازشناخت. با شناخت این موارد به این موضوع دست یافته شد که هرگاه انسجام کالبدی و عملکردی و استخوانبندی اصلی زیستگاه مورد احترام و توجه قرار گیرد، به اعتلای بیشتر حیات شهر منجر گردیده است. با الهام از این الگوها و آموختن روشهای احیاء، توسعه و تقویت آنها، میتوان گامهای مؤثری در جهت ساماندهی شهرهای معاصر برداشت.
با چنین دیدگاهی، در این بخش پیرامون این شهرها و سیر دگرگونی عملکردی و کالبدی آنها، مورد مطالعه قرار گرفت و با اخذ نکات مثبت و منفی این انگاره، نکات ارزشمندی برای ارائه طرحهای جدید تدوین گردید. در میان شهرهای بسیار، چند نمونه شهر قدیمی و دارای هویت ایران و دو الگوی طرح مشهور در جهان مورد توجه و بررسی قرار گرفتند.
روش پژوهش بدین شیوه بود که ابتدا به ویژگیهای استخوانبندی ( نظیر موقعیت بستر جغرافیایی، تحول و توسعه در دوره های تاریخی، ویژگیهای کالبدی و فعالیتی و …) پرداخته خواهد شد و در نهایت با بررسی اجمالی طرحها به قانونمندیهای کلی، ورای ویژگیهای متفاوت کالبدی- عملکردی، اقلیمی و …شهرهای مورد بررسی دست یافته خواهد شد. در این قسمت در ابتدا به الگوی شهرهای سنتی ایران اشارهای مختصر میگردد و در ادامه دو شهر اصفهان و شیراز مورد تحلیل قرار خواهد گرفت. همچنین در نمونههای خارجی 2 طرح شهر فیلادلفیا اثر ارزشمند ادموند بیکن و طرح کلانپیکر توکیو اثر معمار ژاپنی کنزو تانگه مورد نقد قرار میگیرد.
2-7-1 قسمت اول : بررسی تجارب طراحی بر اساس استخوانبندی اصلی در ایران
1- بررسی الگوهای شهرسازی سنتی ایران
بررسی ساختاری شهرهای کهن ایران در موارد متعدد حاکی از وجود نظامی از سازمان فضایی و عملکردی شهرها بویژه شهر اسلامی میباشد. در مطالعه ساخت شهرهای ایران، دوره اسلامی مهمترین دوره میباشد. زیرا اغلب شهرهای این دوره دارای استخوانبندی مشخص از عناصر و عملکردهای شهری به مانند بازار، مسجد جامع، مدارس و … بوده است.
اصولاً ساختار شهرهای سنتی ایرانی تحت تأثیر نظامهای متعددی نظیر وقف، نظامهای دینی و سیاسی و … میباشد. آنچه در طرح شهرهای مثل نیشابور، تبریز، اصفهان و … قابل توجه است، یکپارچگی عناصر و فضاهای هویتی مجموعههای موجود در این شهرها و وجود استخوانبندی اصلی در محدوده قدیم و کهن شهرها میباشد.
در ابتدا به منظور شناخت ساخت شهرهای ایرانی میبایست اجزاء و عناصر اصلی آن را مورد شناسایی قرار داده و سپس به تجزیه و تحلیل رابطه میان آنها پرداخت. برای دستیابی به این منظور، به جمعبندی دیدگاههای مختلف که بر اساس بررسی تاریخی در این خصوص صورت پذیرفته، اشاره میشود.
دکتر حبیبی در کتاب ارزشمند ” شار تا شهر” در خصوص تفاوتهای شهر اسلامی با شهرهای پیش از آن از جمله شار ساسانی، شهر قرون وسطی و رومی اشاره میکند که « شهر از نظر جهانبینی حاکم بر آن یک قلعه ایمان ( مدینه ) میباشد و از اینرو نقش مذهبی شهر بر اهداف نظامی- اقتصادی حکومتهای مستقر در آن شهر اولویت دارد. بدین ترتیب شهر سکونتگاهی میگردد که وظایف مذهبی و آرمانهای سیاسی – اجتماعی دولت اسلامی در آن تحقق مییابد» ( حبیبی، 1387: 41).
براساس مطالعات تحقیقی، عناصر اصلی زندگی شهری دوره اسلامی شامل حکومت، امت، اصناف و محلات است. براین اساس عناصر شهری شامل مراکز اداری و حکومتی شهر، مساجد و مدارس مذهبی، بازار مرکز شهر و محلات زندگی گروههای اجتماعی است ( بذرگر، 1382: 97). به همین دلیل میتوان شهرهای اسلامی را شامل سه عنصر اصلی مسجد (مراکز مذهبی)، بازار (مراکز اقتصادی) و محلات ( مراکز تجمعی مردم) دانست (حبیبی، 1387: 42).
مسجد بویژه مسجد جامع از مهمترین نشانههای شهر اسلامی بوده است. به طوریکه یکی از مشخصات شهر دورهی اسلامی وجود مسجد جامع در آن است. با برپا شدن مسجد جامع، کانون زیستی پیرامون آن شهر تلقی میگردد. مسجد جامع علاوه بر نقش مذهبی خود، وظایف سیاسی و اجتماعی بسیار مهمی را نیز داراست. بنای مسجد در محل مناسبی در کنار شاهراه اصلی تشکیل میشد.
در کنار مسجد نیز ساختمانهای اصلی دولتی جای داشت. در سوی دیگر

مطلب مرتبط :   ابن‌رشد، ارسطو، ، معجزات