ه.، تهران،، اول،، قم،

ر فرآیند وقوف‌هایی که در صحرای عرفات، منی و مشعر برای حج‌گزار واجب شده است قابل مشاهده است.
در بعد ارتباطات انسانی، از آنجا که حاجی که مجهز به سلاح تولی و تبری است، ناگزیر از ارتباط با اجتماع و همنوع خود است، التزام به تولی و تبری در حج دارای کارکردهایی است که برخی از آن‌ها عبارت‌اند از: طرد فاصله طبقات اجتماعی، خدمت‌رسانی، تجدید پیمان با ولایت، آموزش تلاش و کوشش در زندگی، حفظ شعائر الهی، تبلیغ دین، نمایش قدرت اسلام، کمک به فقراء، بیداری و آگاهی بخشی، ترسیم خط‌مشی حکومت اسلامی، وحدت و انسجام‌بخشی در بین مسلمانان و کنار گذاشتن اختلافات، مجالست و مشابهت به اهل‌بیت پیدا کردن.
در نهایت از آنجا که حج‌گزار با طبیعت نیز مأنوس بوده و حج او را متوجه ارتباط با طبیعت می‌کند، التزام به تولی و تبری در حج در بعد ارتباط انسان با طبیعت، باعث قطع تعلق حبی از طبیعت در برابر حب الهی و همچنین حفظ محیط‌زیست از جانب حج‌گزار شود.
در پایان ضمن اعتراف به اینکه سخن ناگفته بسیار مانده است، اعلام می‌کنم که هر جا تعبیر و تفسیر و تحلیلی از کارکردهای تولی و تبری در حج شده، برداشت‌های شخصی و یا از اندیشه‌های دیگران است که در هر دو صورت جای خدشه و تخطئه موجود است و هرگونه نقد و اصلاحی هدیه مطلوب.
«اللهم وفقنا لما تحب و ترضی»

فهرست منابع فارسی
– قرآن کریم
1ـ آریان پور، عباس، فرهنگ دانشگاهی انگلیسی ـ فارسی، چاپ هشتم، ج 1، تهران، امیر کبیر، 1368 ه. ش.
2ـ آذربایجانی، مسعود، روان‌شناسی اجتماعی با نگرش به منابع اسلامی، چاپ سوم، تهران، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،1387 ه ش.
3ـ ابن خلدون، مقدمه ابن خلدون، ترجمه پروین گنابادی، چاپ اول، ج 1، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1362 ه. ش.
4ـ افتخاری، اصغر، کالبد شکافی تهدید، چاپ اول، تهران، دانشگاه امام صادق علیه السلام، 1384 ه. ش.
5ـ ـــــــــــ، جامعه‌شناسی سیاسی اسرائیل، چاپ اول، تهران، مرکز پژوهش¬های علمی و استراتژیک خاورمیانه، 1380 ه. ش
6ـ استر و جری هیکز، کلید قانون جذب، ترجمه سیمین موحد، چاپ اول، تهران، انتشارات حوض نقره، 1387 ه. ش.
7ـ بهاری همدانی، محمد، تذکره المتقین، قم، انتشارات نهاوندی، 1375 ه. ش.
8 ـ بیگلری، حسن، احکام حج و اسرار آن، چاپ اول، تهران، بانک تهران، 1345 ه. ش.
9ـ تقی¬زاده سالاری، حسین، کعبه نگین زمین، بی¬جا، بی¬نا، بی¬تا.
10ـ توسلی، غلام عباس، نظریه‌های جامعه‌شناسی، چاپ چهاردهم، تهران، سمت، بهار 1387 ه. ش.
11ـ جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین، تحقیق محمد رضا مصطفی پور، چاپ ششم، قم، مرکز نشر اسراء، 1389 ه. ش.
12ـ ـــــــــ، تفسیر موضوعی قرآن کریم، تنظیم حیدر علی ایوبی، چاپ چهارم، ج 2، قم، مرکز نشر اسراء، 1387 ه. ش.
13ـ ـــــــــ، تفسیر انسان به انسان، محقق محمد حسین الهی¬زاده، چاپ پنجم، قم، مرکز نشر اسراء، 1389 ه. ش.
14ـ ـــــــ، ادب فنای مقربان، تنظیم مجید حیدری فرـ احسان ابراهیمی، ج 1، چاپ اول، قم، مرکز نشر اسراء، 1390 ه. ش.
15ـ ـــــــــ، ولایت در قرآن، محقق محمد رضا مصطفی پور، چاپ پنجم، قم، مرکز نشر اسراء، 1387 ه. ش.
16ـ ـــــــــ، مراحل اخلاق در قرآن، تنظیم علی اسلامی، چاپ هفتم، قم، مرکز نشر اسراء، 1386 ه. ش.
17ـ ـــــــــ، فطرت در قرآن، تنظیم محمد رضا مصطفی پور، چاپ سوم، قم، مرکز نشر اسراء، 1384 ه. ش.
18ـ ــــــــ، سیره رسول اکرم در قرآن، تنطیم حسین شفیعی، چاپ پنجم، قم، مرکز نشر اسراء، 1385 ه. ش.
19ـ ـــــــــــ، صهبای حج، چاپ نهم، قم، مرکز نشر اسرا، 1387 ه. ش.
20ـ ـــــــــــ، فرهنگ¬نامه حج و عمره، چاپ اول، قم، مرکز نشر اسراء، 1392 ه. ش.
21ـ ـــــــــــ، سرچشمه اندیشه، ج 2، چاپ اول، قم، مرکز نشر اسراء، 1382 ه. ش.
22ـ جعفری، محمد تقی، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، ج 12، چاپ هشتم، تهران، دفتر فرهنگ اسلامی، 1385 ه. ش.
23ـ جفری، آرتور، واژه‌های دخیل در قرآن، ترجمه فریدون بدره¬ای، چاپ اول، تهران، توس، 1386 ه. ش.
24ـ جبران مسعود، الرائد (فرهنگ الفبایی)، عربی ـفارسی، ترجمه دکتر محمد رضا انزابی نژاد، ج 1، چاپ 14، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی، 1383 ه. ش.
25ـ خامنه¬ای، سید محمد، حج از نگاه حقوق بین‌الملل، تهران، انتشارات کیهان، 1371 ه. ش.
26ـ خلیلی، محمد حسین، مقام محبت الهی، چاپ اول، قم، نشر المصطفی، 1389 ه. ش.
27ـ خمینی، روح الله، صحیفه نور، چاپ اول، ج 20، نشر مشعر، تهران، 1371 ه. ش.
28ـ ــــــــــ، مناسک حج، ترجمه و توضیح عبدالکریم بی¬آزار شیرازی، چاپ نهم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1373 ه. ش.
29ـ ــــــــــ، صحیفه حج، چاپ اول، ج 1، تهران، نشر مشعر، 1382 ه. ش.
30ـ ــــــــــ، حج در کلام و پیام امام خمینى، چاپ سوم، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1376 ه. ش.
31ـ ــــــــــ، صحیفه نور، چاپ اول، ج 20، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378 ه. ش.
32ـ دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، ج 3، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1377 ه. ش.
33ـ رهبر، محمد تقی، ابعاد سیاسی و اجتماعی حج، چاپ اول، تهران، نشر مشعر، 1377 ه. ش.
34ـ ریتزر، جورج، نظریه جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمه محسن ثلاثی، چاپ 16، تهران، انتشارات علمی، 1389 ه. ش.
35ـ رشید پور، ابراهیم، ارتباط جمعی و رشد ملی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی، بی¬تا.
36ـ رفیع پور، فرامرز، آناتومی جامعه شناسی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات انتشار، 1385 ه. ش.
37ـ . سید رضی، نهج البلاغه، ترجمه دشتی، قم، انتشارات ناصر، 1384 ه. ش
38ـ ساموئل هانتینگتون، رویارویی تمدن¬ها، ترجمه مجتبی امیری، تهران، مرکز چاپ و انتشارات امور خارجه،1381 ه. ش.
39ـ سریع القلم، محمود، سیاست خارجی جمهوری اسلامی؛ باز بینی نظری و پارادیم ائتلاف، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، 1379 ه. ش.
40ـ شریفی، مجتبی، نمادها و رمز واره¬های حج، چاپ اول، تهران، انتشارات رویش نو، 1388 ه. ش.
41ـ شعاری¬نژاد، علی اکبر، روان شناسی عمومی، چاپ اول، تهران، انتشارات اطلاعات، 1390 ه. ش.
42ـ شکیبا پور، عنایت الله، دائره المعارف روان شناسی، چاپ اول، تهران، انتشارات فروغی، 1363 ه. ش.
43ـ شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق صالح صبحی، قم، هجرت، 1414 ه. ق.
44ـ ضیاآبادی، سید محمد، حج برنامه تکامل، چاپ سوم، تهران، نشر مشعر، تابستان 1387 ه. ش.
45ـ طبرسی، فضل ابن حسن، مجمع البیان، ترجمه علی کرمی، ج 1، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد، 1380 ه. ش.
46ـ طباطبایی، سید محمد حسین، تفسیر المیزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی، ج 14، قم، دفتر انتشارات اسلامی
1374 ه. ش.
47ـ عبد الکریم، عثمان، روان شناسی از دیدگاه غزالی و دانشمندان اسلامی، ترجمه محمد باقر حجتی، ج 2، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،1360 ه. ش.
48ـ العزیز سالم، تاریخ عرب قبل از اسلام، ترجمه باقر حیدری¬نیا، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1380 ه. ش
49ـ عارف، سید محمد، راه روشن (ترجمه کتاب المحجه البیضاء)، ج 2، مشهد مقدس، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، 1372 ه. ش.
50ـ عمید زنجانی، عباس علی، در راه برپایی حج ابراهیمی، چاپ اول، قم، نشر مشعر، 1375 ه. ش.
51ـ فعالی، محمد تقی، اسرار عرفانی حج، چاپ اول، تهران، انتشارات نشر مشعر، 1386 ه. ش
52ـ فلاح زاده، محمد حسین، درسنامه مناسک حج، چاپ اول، تهران، انتشارات نشر مشعر، 1389ه.ش
53ـ کارگر، رحیم، حج عارفان، چاپ اول، تهران، انتشارات نشر مشعر، 1377 ه. ش
54ـ گیل، دیوید؛ ادمز، بریجت، الفبای ارتباطات، ترجمه رامین کریمیان و مهران مهاجران، چاپ اول، تهران، دفتر مطالعات و توسعه رسانه¬ها، 1384 ه. ش.
55ـ گی روشه، تغییرات اجتماعی، ترجمه منوچهر وثوقی، چاپ چهارم، تهران، نشر نی، 1374 ه. ش.
56ـ لئوناردبرکووتیز، روان شناسی اجتماعی، ترجمه دکتر محمد حسین فرجادـ عباس محمدی اصل، چاپ چهارم، تهران، انتشارات اساطیر، 1387 ه. ش.
57ـ لاهوری، اقبال، کلیات، ص 31.
58ـ معین، محمد، فرهنگ فارسی، چاپ ششم، ج 1، تهران، انتشارات امیرکبیر، 1363 ه. ش.
59ـ محسنیان راد، مهدی، ارتباط شناسی، چاپ پنجم، تهران، انتشارات سروش، 1382 ه. ش.
60ـ مصباح یزدی، محمد تقی، اخلاق در قرآن، چاپ اول، ج 2، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1376 ه. ش.
61ـ ـــــــــــــــ، آموزش فلسفه، چاپ اول، ج 2، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1365 ه. ش.
62ـ ــــــــــــــــ، کاوش¬ها و چالش¬ها، چاپ سوم، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1382 ه. ش.
63ـ مطهری، مرتضی، یادداشت¬ها، ج 5، چاپ چهارم، تهران، صدرا، 1389 ه. ش.
64ـ ــــــــــــــــ، جاذبه و دافعه علی، چاپ 17، تهران، انتشارات صدرا، 1389 ه. ش.
65ـ ــــــــــــــــ، مجموعه آثار، ج 16، چاپ چهارم، تهران، صدرا، 1380 ه. ش.
66ـ محمدی ری شهری، محمد، دوستی در قرآن، ترجمه سید حسن اسلامی، چاپ سوم، قم، دار الحدیث، 1383 ه. ش.
67ـ ــــــــــــــــ، محمد، حج و عمره در قرآن، ترجمه جواد محدثی، چاپ اول، قم، دار

مطلب مرتبط :   کعبه، ، امامت، حج