هجویری، نثر، تصوف، (عابدی،

در کتاب کشف المحجوب این گونه آورده است. الجلابی: منسوب به جلاب (گلاب، نوعی شربت) (عابدی، 1390 : 613)
پیران و مشایخی که هجویری از محضرشان کسب فیض کرده عبارتند از:
1- ابوالفضل ختلی (م:453) منسوب به ختل، ناحیه ای ومردمی در آن سوی بلخ است که چون بیشتر عمر خود را در شام ( جبل اللکام ) گذراند، گاهی او را ابوالفضل شامی خوانده اند. (عابدی، 1390 : 18-17)
2- ابوالقاسم کرکانی (م: 469)
3- ابوالعباس شقانی، (منسوب به شقان) روستایی در نزدیکی نیشابور(م:458)
4- مظفر حمدان: وی از معاصران و اقران ابوسعید بود.
5- امام ابوالقاسم قشیری مولف «الرساله» قشیریه (م:465) از استول ( قوچان امروزی) بود اما بیشتر عمر خود را در نیشابور گذراند.
6- شیخ ابوسعید ابوالخیر (م:440) که وی را «شاه محبان» «ملک الملوک صوفیان» نامید.
آثار هجویری:
تنها اثر بر جای مانده از هجویری کشف المحجوب است اما در جای، جای این کتاب از آثار دیگری هم یاد می کند که در زمان حیاتش به سرقت رفته است. (عابدی، در مقدمه ی کتاب می نویسد: « یکی آن که دیوان شعرم کس بخواست و بازگرفت و اصل نسخه جز آن نبود. آن جمله را بگردانید و نام من از سر آن بیفکند و رنج من ضایع کرد. و دیگر کتابی کردم اندر طریقت تصوف نام آن منهاج الدین یکی از مدعیان رکیک که کرای گفتار او نکند، نام من از سر آن پاک کرد و به نزدیک عوام چنان نمود که وی کرده است. هر چند خواص بر آن قول بر وی بخندیدن (عابدی، 1390: 21)
آثار مفقود شده هجویری عبارتند از:
دیوان شعر، منهاج الدین، کتاب فنا و بقا، کتابی در شرح کلام حسین منصور حلاج البیان لاهل العیان، نحواللقوب،‌اسرار اَلفرق و المکونات، کتاب الایمان و الرعایه بحقوق تعالی.
منابع کشف‌المحجوب:
1- طبقات صوفیه: از ابوعبدالرحمان سلمی نیشابوری(م:434)
2- «کتاب المع» از ابونصر سراج (م: 378) و رساله ی قشیریه استفاده کرده است. از میان کتاب هایی که پس از کشف المحجوب درباره ی صوفیه نوشته شده است. عبارتند از :
1- اسرار التوحید از محمدبن منور نوه ی شیخ ابوسعید ابی خیر (تاریخ تالیف حدود 572)
3- تذکره الاولیاء از عطار نیشابوری(م:627)
4- فصل الخطاب و نفحات الانس جامی «تاریخ تالیف، 883» که از آن تاثیر پذیرفته اند. هجویری درباره هدف تالیف کتاب می نویسد: « پس من این کتاب بر آن ساختم که صقال دلها بود که اندر حجاب عینی گرفتار باشد، و مایه ی نورحق اندر دلشان موجود باشد تا به برکت خواندن این کتاب آن حجاب بر خیزد و به حقیقت معنی راه یابند. (عابدی،‌1390 :8)

سبک، نثر کتاب کشف المحجوب:
سبک، نثر کتاب روی هم رفته ساده است جز آن که هجویری به نسبت با معاصران خود مفردات عربی بیشتری به کار برده « مثل تاریخ بیهقی و شاهنامه فردوسیٰ، علی الخصوص مفردات یا ترکیبات عربی کم یاب صوفیه معمول بوده، مانند عین الیقین،‌مقام و تمکین، محاضره،‌ مکاشفه، نظایر آنها در کتاب او بسیار است: نکته ی قابل توجه دیگر اینکه در کشف المحجوب جمله های متوازن و نثر موزون که بعد ها اختصاصات نثر صوفیه است(صفا، ج2 :892) با این وجود نثر هجویری در سراسر کتاب یکسان نیست بلکه به اقتضای موضوع در بخش ها و باب های مختلف متغیر است. آنجا که از اولیاء و مشایخ سخن می رود، ترجمه ی هر عبارت عربی، با عبارات مسجع و غالبا متناسب با عبارت عربی، هر جا بنای سخن بر دریافت ذوقی مولف و تاویل و توضیح قولی است. عبارات موزون می آید نثر زلال کتاب، از ارزنده ترین نمونه های نثرهای قرن چهارم و پنجم است. و به همان شیوه ای است که در زبان اهل ادب به نثر مرسل ساده شهرت یافته است. در مواردی که نویسنده به نقد و تحلیل می پردازد،‌سخن به گونه ای دیگر است،‌یعنی با آن که زبان با همان زبان گزارشی حکایات فاصله ای ندارد، اندیشه کلامی و منطقی به شیوه ای اهل جدل، نثر عامی را با خود می آورد.(عابدی،‌1390 : 40-39) تضمین آیات و احادیث و همچنین تمثیل برای تحکیم اندیشه در این کتاب بسیار دیده می شود و در اکثر جاها به دلیل آشنایی مردم آن زمان با زبان عربی بلافاصله ترجمه آن هم بیان می شود.
ویژگی های زبانی: با توجه به تعداد بسیار زیاد آن به پاره ای از آنها اشاره می شود.
در شرح کتاب و ارزش آن همان بس که به زبان های انگلیسی،‌عربی،‌ترکی و اردو ترجمه شده.
در این کتاب مقدمه ای است که تا حدودی خواننده را با شرایط و فضای جامعه از نظر علمی آشنا می کند و معرف چگونگی ٱموزش و یادگیری علوم در این جامعه است. احتمالا رسم آموزش و امتحان و یادگیری به این شکل بوده که یک نفر سوالی از استاد می پرسیده و یا خود استاد برای نوشتن کتاب بهانه ای می خواسته تا به این وسیله بتواند حرفش را بزند و نیاز به انگیزه داشته،‌که در جواب سوال کننده یک کتاب مفصل می نوشته، که بعدها هم شاعران و نویسندگان از این روش استفاده کرده اند. مثل شیخ محمود شبستری که در پاسخ به هفده سوال منظوم امیر سیدحسین حسینی هروی کتاب منظومه ی گلشن راز را در 993 بیت نوشته است. (خالقی، 720:1378-687)
2-6-2کتاب کشف المحجوب
کتاب «کشف المحجوب» از جمله نخستین رساله منثور فارسی در تصوف است و از قدیمی‌ترین و مهمترین و کامل ترین کتابهایی است که در موضوع سیرت مشایخ صوفیه، توسط علی بن عثمان بن هجویری غزنوی به رشته تحریر درآمده است علاوه بر آن یکی از متون اساسی و ارکان نثر شیوا و دلاویز زبان فارسی نیز به شمار می‌رود. (عابدی، 33:1390) تاریخ تألیف این کتاب بدون تردید در نیمه دوم قرن پنجم انجام پذیرفته است. هجویری این کتاب را در جواب سئوالات یکی از همشهریان او به نام ابوسعید هجویری که در مور د تصوف مطرح بود. و در کتب فارسی، و احتمالاً عربی آن روز پاسخی نمی یافته نوشته. (همان:33‌) مؤلف در جواب دادن به آن پرسشها با نوشتن کشف المحجوب، کتب متعدد و از جمله المع و رساله قشیریه را پیش‌روی داشته است و هر چند در طرح بعضی از مباحث کار او به آنها شباهتهایی دارد ولی بسیاری از مطالب او د ر ابواب مختلف کتاب تازه و بی‌سابقه است. (همان:33) هجویری در چند جای کتاب. بعضی از مطالب، یا دنباله بحث را به جای دیگر آن ارجاع می‌دهد. و در جای دیگر کتاب آنها را نمی بینیم، یعنی به احتمال بسیار مولف در این اندیشه بوده است. که مباحث کتاب را با تجدید نظری تکمیل کند و گاهی نیز چنین کرده است (عابدی، 33:1390) مؤلف در چند جای کتاب به تاریخ تألیف اشاره می‌کند «در رساله قشیریه که به سال 437 تألیف شد و یکی از مریدان و شاگردان قشیری، چند سالی بعد آن را به فارسی ترجمه کرد. قشیری برخلاف هجویری از معاصران خود، حتی از ابوعلی دقاق (م:405) پیرو پدرزن خود، یا ابوسعید ابی الخیر (م:440) که در تاریخ تصوف پدیده ای شگرف بود ودر روزهای تالیف رساله شهرتی تمام داشت، و در جمع مشایح نیز از ذکر حلاج که احتمالاً به نظر وی «سیرت و قول» او «بر تعظیم شریعت» دلیل نمی کرد خودداری کرد. رساله قشیریه یکی از منابع اولیه هجویری در تألیف کشف المحجوب است و به نحو القلوب او نیز اشاره دارد. (عابدی، 23:1390-22) علاوه بر آن نویسنده کتاب خود را با توجه به جوّ جامعه از جنبه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، تاریخی و اقتصادی و … آن عصر به کسی یا حاکمی پیشکش نکرده است از دلایل نوشتن ساختار و محتوا کتاب آن است که در عصر نویسنده تصوف مورد نکوهش و سرزنش بوده و متصوفه از نوع ابوالقاسم قشیری و مظفر حمدان و ابوالعباس شقانی … نمی توانستند با شیوه سلوک صوفیانه هجویری بر مبنای سیر و سفر و دوری از خلق بوده موافقت داشته باشند کتاب کشف المحجوب مشتمل بر یک مقدمه و 36 باب است.
مقدمه: در شرح سبب تألیف کتاب و موضوع آن در اینجا علاوه بر طرح سئوالات ابوسعید هجویری کسی ظاهراً همشهری مؤلف که وی را متعهد کرده است تا با این کتاب به آنها پاسخ گوید. مؤلف مجال یافته است که مانند قشیری و بسیاری از مؤلفان دیگر از فتور زمانه و غلبه نااهلان شکوه کند.
باب اثبات علم: تمهید مقدمه‌ای برای آن که علم حقیقت، علمی برتر و مکمل علم شریعت و از آن اهل تصوف است.
باب فقر: فقر و فقرا در قرآن کریم و توجه خاص رسول گرامی (ص) به فقرا،‌فقر و غنا و تفضیل یکی بر دیگر ی و آرای مشایخ درباره آن.
باب تصوف: بخشی در تصوف، اهل و معنی صوفی، وحدت حقیقی صوفی و صفا و صفوت و اشارت مشایخ درباره تصوف و صوفی
باب لبس مرقعه: کوشش در اثبات پیوند میان لباس رسول (ص) و صوف و سخنان آن حضرت درباره جامه صوف، صوف و مرقعه اصحاب و بعضی از زاهدان صدر اسلام و ائمه مذاهب، کبودی خرقه، شرط مرقعه داشتن، پوشیدن و پوشاندن مرقعه.
باب اختلاف فقر صفوت: بحث کوتاهی در فقر و صفوت و تقدم و تأخر آن دو بر یکدیگر و وحدت حقیقت آنها
باب‌الملامه: تخصیص اهل حق به ملامت و سبب آن وجوه ملامت و ملامتی، خوشی ملامت در عشق و دوستی و آمیختگی ملامت جویی و ریا، باب فی ذکر ائمتهم: ترجمه حال خلفای چهارگانه، بعضی از اهل بیت (5 تن) جمعی از اهل صفه اما اشاره وار،‌از تابعین (4تن)، از مشایخ صوفیه و ائمه‌مذاهب (64 تن)، از متأخران (10تن)، با ذکر شماری از معاصران که مؤلف با

مطلب مرتبط :   سپاه، جنگ، فرمانده، فرماندهی