هجویری، نثر، المحجوب، (عابدی،

ا بدرود گفته است و در مکانی به نام داتا گنج بخش به خاک سپرده شده که امروز محل زیارت عاشقان است. رفتن به شهر و طی مسافات بدان جهت بوده است که هجویری مانند سایر صوفیه در جستجوی پیر و مرشدی بوده تا در مسیر سیر و سلوک راهنمای او باشد.
در اوزگند شرقی ترین شهر فرغانه واقع در جمهوری قرقیزستان امروز، هنگامی به خدمت «باب عمر» شتافت شیخ فرغانه که از پیران مقیم بود و میل و ذوقی با سفر نداشت و ظاهرا رسیدن و یافتن را در حضر می دید او را به قصد تنبیه به همت فرا خواند و سپردن مسافت را کار کودکان می داند. این ملاقات ابتدای توبه این درویش جوان است. نکته مهم در زندگی هجویری مسئله ازدواج اوست در این باره و بنا به گفته « دکتر محمد حسین تسبیحی در کتاب تحلیل کشف المحجوب» بار اول هنگامی که نوجوان یا هنوز کوچک بود بنابر رغبت پدر و مادرش ازدواج کرد که ناگهان زوجه ی اول درگذشت. و برای یازده سال بدون زوجه بود. در این باره می گوید:« مرا که علی بن عثمان جلابی ام، پس از آن که یازده سال از آفت تزویج نگاه داشته بود، تقدیر کرد تا به فتنه‌ای در افتادم، و ظاهر و باطنم اسیر صفتی شد که با من کردند پس از آن که روئیت بوده بود. و یک سال مستغرق آن بودم نزدیک بود دین بر من تباه شود تا حق تعالی به کمال فضل و تمام لطف خود،‌عصمت خود را استقبال دل بیچاره من فرستاد و به رحمت الهی ارزانی داشت. با توجه به این سخن هجویری می توان نتیجه گرفت که وی به زندگی دنیای توجه نداشته. وقتی ازدواج را «فتنه» می داند که باعث تباهی دین می شود. بنابراین نگرش است که پس از یازده سال که دوباره به کمند ازدواجش می افکند،‌ باز هم به لطف و رحمت الهی خلاصی می یابد « نظر دکتر محمدحسین تسبیحی و خانم دکتر اسعاد عبدالهادی قندیل» این است که بار دوم ازدواج صورت نگرفته و یک نوع تصور و دل باختگی بوده که خداوند به قول خودش مورد لطف قرارش داده است. هجویری در شریعت از مذهب ابوحنفه و در طریقت از مسلک جنید پیروی می کرد. و طریق وی برعکس طیفوریان مبنی بر صحو بود. به عقیده او پیروان طریقت باید کتاب و سنت و اجماع را محترم دارند و مراعات کنند و عمل به شریعت را در همه احوال ضروری شمارند و صوفی صافی کسی است که از تظاهر و غفلت و جهل بپرهیزد و پیری گزیند و تحت ارشاد او قرار گیرد.
2-6-1مقدمه کتاب کشف المحجوب
زندگی هجویری به سه دوره منقسم می گردد، هر دوره ای از آن در جایی گذشته است.
الف- در شهر غزنه به دنیا آمده و در آنجا دوره ی اول زندگی خود را گذرانده است و هنگامی که به دوره جوانی رسید و در نواحی جهان اسلامی به سیر و سیاحت روی آورد و شماری از شهرها و کشورها را زیارت کرد. پس در مقامی در شهر لاهور که اکنون پاکستان است مستقر گردید جایی که دوره ی آخر از زندگی وی گذشته است. جلاب و هجویر: در اطراف غزنه شماره یی از محله ها و دهکده ها وجود دارد که از توابع آن است. از میان آنها دو محله به نام جلاب (ناحیه ای از نواحی غزنه) است که به نوعی از سنگ مرمر گران بها شهرت دارد. « نقل از مقدمه» کتاب تحلیل کشف المحجوب اثر دکتر محمدحسین تسبیحی. (تسبیحی،6:1377)
اما در کتاب کشف المحجوب این گونه آورده است. الجلابی: منسوب به جلاب (گلاب، نوعی شربت) (عابدی، 1390 : 613)
پیران و مشایخی که هجویری از محضرشان کسب فیض کرده عبارتند از:
1- ابوالفضل ختلی (م:453) منسوب به ختل، ناحیه ای ومردمی در آن سوی بلخ است که چون بیشتر عمر خود را در شام ( جبل اللکام ) گذراند، گاهی او را ابوالفضل شامی خوانده اند. (عابدی، 1390 : 18-17)
2- ابوالقاسم کرکانی (م: 469)
3- ابوالعباس شقانی، (منسوب به شقان) روستایی در نزدیکی نیشابور(م:458)
4- مظفر حمدان: وی از معاصران و اقران ابوسعید بود.
5- امام ابوالقاسم قشیری مولف «الرساله» قشیریه (م:465) از استول ( قوچان امروزی) بود اما بیشتر عمر خود را در نیشابور گذراند.
6- شیخ ابوسعید ابوالخیر (م:440) که وی را «شاه محبان» «ملک الملوک صوفیان» نامید.
آثار هجویری:
تنها اثر بر جای مانده از هجویری کشف المحجوب است اما در جای، جای این کتاب از آثار دیگری هم یاد می کند که در زمان حیاتش به سرقت رفته است. (عابدی، در مقدمه ی کتاب می نویسد: « یکی آن که دیوان شعرم کس بخواست و بازگرفت و اصل نسخه جز آن نبود. آن جمله را بگردانید و نام من از سر آن بیفکند و رنج من ضایع کرد. و دیگر کتابی کردم اندر طریقت تصوف نام آن منهاج الدین یکی از مدعیان رکیک که کرای گفتار او نکند، نام من از سر آن پاک کرد و به نزدیک عوام چنان نمود که وی کرده است. هر چند خواص بر آن قول بر وی بخندیدن (عابدی، 1390: 21)
آثار مفقود شده هجویری عبارتند از:
دیوان شعر، منهاج الدین، کتاب فنا و بقا، کتابی در شرح کلام حسین منصور حلاج البیان لاهل العیان، نحواللقوب،‌اسرار اَلفرق و المکونات، کتاب الایمان و الرعایه بحقوق تعالی.
منابع کشف‌المحجوب:
1- طبقات صوفیه: از ابوعبدالرحمان سلمی نیشابوری(م:434)
2- «کتاب المع» از ابونصر سراج (م: 378) و رساله ی قشیریه استفاده کرده است. از میان کتاب هایی که پس از کشف المحجوب درباره ی صوفیه نوشته شده است. عبارتند از :
1- اسرار التوحید از محمدبن منور نوه ی شیخ ابوسعید ابی خیر (تاریخ تالیف حدود 572)
3- تذکره الاولیاء از عطار نیشابوری(م:627)
4- فصل الخطاب و نفحات الانس جامی «تاریخ تالیف، 883» که از آن تاثیر پذیرفته اند. هجویری درباره هدف تالیف کتاب می نویسد: « پس من این کتاب بر آن ساختم که صقال دلها بود که اندر حجاب عینی گرفتار باشد، و مایه ی نورحق اندر دلشان موجود باشد تا به برکت خواندن این کتاب آن حجاب بر خیزد و به حقیقت معنی راه یابند. (عابدی،‌1390 :8)

مطلب مرتبط :   افشاء، برات، ثالث، حقوق

سبک، نثر کتاب کشف المحجوب:
سبک، نثر کتاب روی هم رفته ساده است جز آن که هجویری به نسبت با معاصران خود مفردات عربی بیشتری به کار برده « مثل تاریخ بیهقی و شاهنامه فردوسیٰ، علی الخصوص مفردات یا ترکیبات عربی کم یاب صوفیه معمول بوده، مانند عین الیقین،‌مقام و تمکین، محاضره،‌ مکاشفه، نظایر آنها در کتاب او بسیار است: نکته ی قابل توجه دیگر اینکه در کشف المحجوب جمله های متوازن و نثر موزون که بعد ها اختصاصات نثر صوفیه است(صفا، ج2 :892) با این وجود نثر هجویری در سراسر کتاب یکسان نیست بلکه به اقتضای موضوع در بخش ها و باب های مختلف متغیر است. آنجا که از اولیاء و مشایخ سخن می رود، ترجمه ی هر عبارت عربی، با عبارات مسجع و غالبا متناسب با عبارت عربی، هر جا بنای سخن بر دریافت ذوقی مولف و تاویل و توضیح قولی است. عبارات موزون می آید نثر زلال کتاب، از ارزنده ترین نمونه های نثرهای قرن چهارم و پنجم است. و به همان شیوه ای است که در زبان اهل ادب به نثر مرسل ساده شهرت یافته است. در مواردی که نویسنده به نقد و تحلیل می پردازد،‌سخن به گونه ای دیگر است،‌یعنی با آن که زبان با همان زبان گزارشی حکایات فاصله ای ندارد، اندیشه کلامی و منطقی به شیوه ای اهل جدل، نثر عامی را با خود می آورد.(عابدی،‌1390 : 40-39) تضمین آیات و احادیث و همچنین تمثیل برای تحکیم اندیشه در این کتاب بسیار دیده می شود و در اکثر جاها به دلیل آشنایی مردم آن زمان با زبان عربی بلافاصله ترجمه آن هم بیان می شود.
ویژگی های زبانی: با توجه به تعداد بسیار زیاد آن به پاره ای از آنها اشاره می شود.
در شرح کتاب و ارزش آن همان بس که به زبان های انگلیسی،‌عربی،‌ترکی و اردو ترجمه شده.
در این کتاب مقدمه ای است که تا حدودی خواننده را با شرایط و فضای جامعه از نظر علمی آشنا می کند و معرف چگونگی ٱموزش و یادگیری علوم در این جامعه است. احتمالا رسم آموزش و امتحان و یادگیری به این شکل بوده که یک نفر سوالی از استاد می پرسیده و یا خود استاد برای نوشتن کتاب بهانه ای می خواسته تا به این وسیله بتواند حرفش را بزند و نیاز به انگیزه داشته،‌که در جواب سوال کننده یک کتاب مفصل می نوشته، که بعدها هم شاعران و نویسندگان از این روش استفاده کرده اند. مثل شیخ محمود شبستری که در پاسخ به هفده سوال منظوم امیر سیدحسین حسینی هروی کتاب منظومه ی گلشن راز را در 993 بیت نوشته است. (خالقی، 720:1378-687)
2-6-2کتاب کشف المحجوب
کتاب «کشف المحجوب» از جمله نخستین رساله منثور فارسی در تصوف است و از قدیمی‌ترین و مهمترین و کامل ترین کتابهایی است که در موضوع سیرت مشایخ صوفیه، توسط علی بن عثمان بن هجویری غزنوی به رشته تحریر درآمده است علاوه بر آن یکی از متون اساسی و ارکان نثر شیوا و دلاویز زبان فارسی نیز به شمار می‌رود. (عابدی، 33:1390) تاریخ تألیف این کتاب بدون تردید در نیمه دوم قرن پنجم انجام پذیرفته است. هجویری این کتاب را در جواب سئوالات یکی از همشهریان او به نام ابوسعید هجویری که در مور د تصوف مطرح بود. و در کتب فارسی، و احتمالاً عربی آن روز پاسخی نمی یافته نوشته. (همان:33‌) مؤلف در جواب دادن به آن پرسشها با نوشتن کشف المحجوب، کتب متعدد و از جمله المع و رساله قشیریه را پیش‌روی داشته است و هر چند در طرح بعضی از مباحث کار او به آنها شباهتهایی

مطلب مرتبط :   فضایل، عقلانی، اخلاقی، فضیلت