منبع پایان نامه ارشد با موضوع ژئوپلیتیک، افغانستان، خلیج فارس، عربستان سعودی

شیعیان در کشورهای گوناگون از رخوت بیرون آمدند و در مسیر قدرت یابی و تجدید هویت قرار گرفتند. این فرآیند در سال‏های اخیر به ویژه پس از اشغال عراق توسط ایالات متحده به شکلی آشکارتر ادامه یافت. به دنبال این فرآیند، موضوع شیعه و نقش آفرینی آن مورد توجه اندیشمندان قرار گرفت. (احمدی، ۱۳۹۰: ۳۵)
فرانسوا توال، محقق فرانسوی مذهب شیعه را به عنوان موضوعی که از اهمیت ژئوپلیتیک برخوردار است، در نظر گرفته است. به نظر او نقطه ثقل جغرافیایی شیعیان، مناطقی است که بر روابط قدرت در سطح جهان تاثیرگذار است. برای مثال، شیعیان ساکن در کرانه‏های خلیج فارس، دارای اهمیت ژئوپلیتیک هستند، چون ۷۰ درصد نفت جهان که برای ادامه حیات و رشد اقتصادی جهان حیاتی است، در این منطقه واقع شده است و هرگونه تحول و ناآرامی در این منطقه می‏تواند پیامدهای اقتصادی و سیاسی گسترده‏ای به همراه داشته باشد. (توال، ۱۳۸۲: ۲۰)
از نظر جغرافیایی، بیشتر شیعیان در منطقه خاورمیانه و خلیج فارس زندگی می‏کنند. در این منطقه کشوری که هم از نظر کل جمعیت و هم از نظر درصد، بیشترین میزان را به خود اختصاص داده است، براساس بیشتر آمارها، ۹۰ درصد جمعیت ایران را شیعیان تشکیل می‏دهند که این تعداد بیش از ۴۰ درصد کل جمعیت شیعه جهان است. بنابراین، در این مساله که ایران کانون جوامع شیعی جهان به شمار می‏رود، هیچ ابهامی باقی نمی‏ماند؛ واقعیتی مسلم و انکارنشدنی که بیشتر صاحب نظران به آن اذعان دارند.
پس از ایران، بیشتر شیعیان در کشورهایی زندگی می‏کنند که عمدتاً در اطراف ایران هستند و بیشتر آنها با ایران پیوستگی جغرافیایی (مرز خشکی یا آبی) دارند. عراق، بحرین، آذربایجان، عربستان سعودی، ترکیه، پاکستان، افغانستان، امارات عربی متحده، کویت، قطر و عمان از جمله این کشورها به شمار می‏آیند.
علاوه بر اینها کشورهایی هم هستند که جمعیت قابل توجه شیعه در آنها زندگی می‏کنند، اما در پیوستگی بلافصل ایران قرار ندارند. این گروه از کشورها نیز از این نظر که همگی در قاره آسیا واقع‏اند، با هم وجه اشتراک دارند. لبنان، یمن، سوریه، هند، تاجیکستان و ازبکستان ازجمله این کشورها هستند. به این مناطق شیعه‏نشین باید شیعیان پراکنده در سایر نقاط جهان را نیز اضافه کرد که در خارج از قاره آسیا و عمدتاً در اروپا، آفریقا و آمریکا زندگی می‏کنند.
بتابر آنچه گفته شد، به نظر می رسد برای مطالعه بهتر ابعاد مختلف سیاسی و اجتماعی شیعیان، ابتدا باید از دیدگاه جغرافیایی جوامع گوناگون شیعه را به چهار بخش زیر تقسیم بندی کنیم:
الف) شیعیان ایران
ب) شیعیان نیمه پیرامون ایران
ج) سایر شیعیان آسیا(پیرامون ایران)
د) گروه های پراکنده شیعه در سایر نقاط جهان(احمدی، ۱۳۹۰: ۶۹-۶۸)
الف) شیعیان ایران
از دیدگاه جغرافیای دینی و مذهبی، نام ایران و شیعه به هم پیوند خورده است و حدود ۹۰ درصد جمعیت ۷۰ میلیونی ایران را شیعیان تشکیل می دهند. (احمدی، ۱۳۹۰: ۸۰ ) می توان گفت روی کار آمدن سلسله صفویه باعث رشد و گسترش ماهب شیعه بر اثر رسمی شدن آن شد و با تاسیس سلسله قعجاریه، تحولی در موقعیت سیاسی و اجتماعی علمای شیعه ایران در جهت افزایش نسبی اعتبار و نفوذ سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آنان در جامعه به وجودآمد، اما دوره پهلوی دوره معرفی و انتشار شیعه در سطح جهان است.
عصر پهلوی دوره آماده سازی تشیع برای به دست گرفتن قدرت سیاسی در ایران است. با وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ بالاخره بعد از قرن ها، برای نخستین بار قدرت شیعه در قالب مرجعیت موسوم به ولایت فقیه در صدر حکومت قرار گرفت. این انقلاب مهم ترین واقعه در طول تاریخ شیعه به حساب می آید(توال، ۱۳۸۲: ۵۶ )
وجود یک موقعیت جغرافیایی استثنایی که عنوان “هارتلند جدید جهان” را شایسته نام ایران می‏سازد، در کنار ذخایر فراوان نفت و گاز و سایر منابع انرژی معدنی ایران را قدرتی منطقه ای تبدیل کرده است که هرگز نمی توان نقش آن را در استراتژی منطقه ای نادیده گرفت. (همان)
ب) شیعیان نیمه پیرامون ایران
دومین گروه از شیعیان که باید مورد بررسی قرار گیرند، شیعیان ساکن در کشورهای همسایه ایران هستند که از نظر آماری بالاترین درصد شیعه را به خود اختصاص می دهند. شاید مهم ترین کشور در این گروه عراق باشد. عراق از یک سو، یکی از پر جمعیت ترین کشورهای منطقه است و از سوی دیگر ، شیعیان در آن اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند. (همان، ۸۱) تکامل یابی سیاسی شیعیان در قالب حزب الدعوه، مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق و … باعث شد تا پس از سقوط رژیم بعث، شیعیان بتوانند نقش اصلی را در ساختار سیاسی این کشور ایفا کنند. (همان، ۱۴۸)
کشور مهم دیگر همسایه ایران عربستان سعودی است. امروزه شیعیان این کشور ، بر اساس بیشتر آمارها، حدود ۱۰ درصد کل جمعیت آن را تشکیل می دهند. (همان، ۸۷) قسمت اعظم ذخایر نفتی ای کشور در استان شرقی آن قرار گرفته است و ۷۰ درصد نیروی کار شاغل در این حوزه های نفتی را اعراب شیعه تشکیل می دهند. از نظر فکر و فرهنگی، شیعیان این منطقه، به دلیل فاصله اندک با کرانه های شمالی خلیج فارس، با اندیشه های شیعی ایرانی بیشتر آشنا هستند.(همان، ۱۳۹۰: ۸۸) وجود افلیت شیعه، در کشوری که براساس اصول وهابیت اداره می شود، با توجه به طرز تلقی شیعیان از حکومت و نوع برخورد آنها با حاکمان، می تواند خطر بالقوه ای برای رژیم سعودی به حساب آید. این خطری است که سردمداران حکومت عربستان نیز متوجه آن شده اند و به همین دلیل، در زمینه کاستن از تعداد شیعیان در مسائل حساس اقدام کرده اند.(همان، ۸۹)
بحرین یکی دیگر از کشورهای شیعه نشین جنوب ایران است. بیش از ۷۰ درصد از جمعیت هفتصد هزار نفری این کشور شیعه هستند. گفتنی است شیعیان بحرین در بیشتر مقاطع زمانی از قدرت و مسئولیت به دور مانده اند. در حال حاضر، جمعیت شیعه بحرین از نظر اجتماعی و مذهبی به شدت ناآرام است. برای کنترل و مهار این تحریکات، بحرین بیشتر از همه به حمایت همسایه خود، عربستان سعودی، متکی است. سرکوب تنها را حلی کوتاه مدت است. باید دید اگر اکثریت شیعه همچنان از قدرت دور بمانند، در نهایت چه پیش خواهد آمد. (توال، ۱۳۸۲: ۱۳۰)
یکی دیگر از کشورهای همسایه ایران با اکثریت جمعیت شیعه، جمهوری آذربایجان است که در شمال باختری ایران قرار دارد. ۷۵ درصد از جمعیت هشت میلیونی ای کشور شیعه مذهب هستند. تشیع به عنوان یک عامل بنیادی می تواند در کنار نزدیکی تاریخی و فرهنگی، عامل همبستگی و همسویی این کشور با ایران باشد و رقابت های روسیه و ترکیه را که به ترتیب برپایه متغیر نفوذ سنتی و زبان ترکی استوار است، کم رنگ کند. (احمدی، ۱۳۹۰: ۹۲)
دیگر کشور مهم منطقه، کویت است که بیش از نیم میلیون نفر شیعه دارد یا به عبارتی بیش از ۲۵ درصد جمعیت این کشور شیعه مذهب هستند. کویت از کشورهای بزرگ تولید کننده نفت محسوب می شود، به گونه ای که ذخایر نفتی این کشور، هفتاد میلیارد بشکه تخمین زده می شود که این مقادیر بیش از سه برابر ذخایر نفتی ایالات متحده و ۱۰ درصد کل ذخایر نفتی جهان است. اگرچه اقلیت شیعه در کویت از حقوق اجتماعی و سیاسی برخوردارند، در عین حال، بیداری شیعیان ایران از ۱۹۷۹ میلادی به بعد، موجب بروز اغتشاشات مهمی در این کشور شده است. (همان، ۹۳)
سه کشور امارات متحده عربی، عمان و قطر از همسایگان جنوبی ایران هستند که در هر کدام تعدادی از شیعیان زندگی می کنند. جمعیت شیعیان در امارات، ۱۶ درصد کل جمعیت این کشور است. جمعیت شیعیان در عمان، ۲۳ درصد کل جمعیتاست که در راس هرم اقتصادی کشور قرار دارند. امیر نشین قطر نیز دارای ۲۰ درصد جمعیت شیعه است. در قطر نیز همانند عربستان، حکومت زیر نفوذ وهابیان است. (همان، ۹۴)
افغانستان یکی از همسایگان خاوری ایران است که از کل جمعیت آن حدود ۳۳ درصد شیعه و مابقی سنی هستند. مذهب شیعه در این کشور هیچگاه در قانون اساسی به رسمیت شناخته نشده است. البته نباید فراموش کرد که در نظام جدید افغانستان که پس از سقوط طالبان ایجاد شده است، شیعیان موقعیت بهتر و رضایت بخش تری نسبت به گذشته کسب کرده اند.(همان، ۹۷)
دیگر همسایه شرقی ایران پاکستان است. شیعیان بیش از ۲۰ درصد جمعیت ۳۰ میلیونی این کشور را تشکیل می دهند. به نظر می رسد شیعیان پاکستان می توانند از شرایط موجود این کشور به خوبی استفاده کرده و در عرصه فرهنگی از شرایظ خوبی بر خوردار باشند. در عین حال مشارکت سازمان یافته شیعیان در قالب نهضت اجرای فقه جعفری به حضور مستقل و آشکار این حزب منجر شد. (همان، ۱۴۸)
آخرین کشوری که در گروه شیعیان نیمه پیرامون ایران قرار می گیرد، ترکیه است. تقریباً یک چهارم، یعنی ۲۵ درصد جمعیت این کشور پیرو آیین تشیع هستند. شیعیان ترکیه در طول تاریخ همواره به دلیل شیعه بودن تحقیر شده و دارای نفوذ فرهنگی و اجتماعی نبوده اند. (همان،۹۸)
ج) سایر شیعیان آسیا (پیرامون ایران)
شیعیانی که در این گروه قرار می گیرند، چند ویژگی دارند. نخست اینکه به رغم نداشتن پیوستگی خشکی و آبی با ایران، در لایه دوم پیرامونی ایران قرار می گیرند. دوم اینکه همگی در قاره آسیا قرار دارند.
در این گروه مهم ترین بخش را شیعیان لبنان تشکیل می دهند. نخست از دید تاریخی که سابقه طولانی در تشیع دارند و احتمالاً قدیمی ترین شیعیان جهان بعد از حجاز (عربستان) به شمار می آیند. دوم اینکه در ظول تاریخ، تاثیرگذاری زیادی بر سایر مناطق شیعه نشین، به خصوص ایران و عراق داشته اند. سومین دلیل اهمیت شیعیان لبنانی در دوره جدید، همسایگی آنان با اسرائیل است؛ کشوری که در اذهان بسیاری از شیعیان، غیرقانونی شمرده می شود. مبارزات آنها با اسرائیل که در سال های اخیر به صورت سازمان یافته و رسمی در قالب “حزب الله لبنان” انجام می شود و مقاومت در مقابل ارتش این رژیم، که آخرین مورد آن به جنگ ۳۳ روزه مشهور شد، باعث شد تا در بسیاری از محافل علمی و سیاسی بحث قدرت یابی شیعیان مطرح شود. (همان، ۱۰۲)
سوریه کشور دیگر منطقه است که باید مورد اشاره قرا گیرد. جمعیت شیعیان این کشور ۱۵ درصد جمعیت کل کشور است. شیعیان سوریه در مسائل ملی این کشور سابقه ای درخشان دارند. (همان) در حال حاضر، سوریه به دلیل قدرت شیعیان علوی، هم مرزی با اسرائیل، لبنان و ترکیه و مناسبات استراتژیک با ج.ا.ایران از بازیگران اصلی ژئوپلیتیک شیعه است. جایگاه سوریه به عنوان محور مقاومت این کشور را از اهمیت ویژه ای برخوردار کردا است.
در کشور یمن نیز عده قابل توجه ای از شیعیان زندگی می کنند. در حال حاضر شیعیان یمن ۴۷ درصد از کل جمعیت این کشور را شکل می دهند. (همان، ۱۰۴)
د) گروه های پراکنده شیعه در سایر نقاط جهان
در این بخش به گروه هایی از شیعیان اشاره می شوذ که به صورت پراکنده در مناطق مختلف

مطلب مرتبط :   منبع پایان نامه ارشد با موضوعخاورمیانه، سکولاریسم، ژئوپلیتیک، ژئوپلیتیک شیعه

دیدگاهتان را بنویسید