مذهبی، عامیانه، شمایل، شیشه

صراط و صحرای محشر دهان باز کرده و گنهکاران را میبلعد نیز به هم شبیه است، این اژدها که همان مار غاشیه میباشد در باورهای مذهبی متعلق به طبقه هفتم جهنم است و همراه با عقرب جراره از صورتهای عذاب گنهکاران محسوب شده(تصویر4-19).

تصویر4-19) نقش اژدها در نقاشی بقاع متبرکه، پشت شیشه و قهوهخانهای. ماخذ:(میرزاییمهر،1386: 90 و سیف،1371: و سیف،1369: 116).
در تصاویر مربوط به بارگاه حضرت سلیمان نیز با انواع جانواران روبرو بوده که اغلب از روی کتب چاپ سنگی اخذ شدهاند. تصویر این جانواران در دیگر شیوهها نیز به همین صورت ترسیم میشدند و تفاوت چندانی نداشتند(تصویر4-20).

تصویر4-20) بارگاه حضرت سلیمان نقاشی قهوهخانهای و چاپ سنگی.ماخذ:(سیف،1369: 147).
4-3-6 بررسی وجه مفهومی مشترک در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار
در این حوزه به واسطه ایدئولوژی خاص مردم طبقه عامه با آثار مشابهی مذهبی روبرو بوده که در هنرهای مختلف تکرار میشود. این مضامین به دو شکل موضوع نگاری و شمایلنگاری میباشند. در حوزه موضوعنگاری با مضامین دینی که حتی قصص انبیاء را نیز شامل شده روبرو بوده؛ اما در مورد شمایلنگاری تنها با شمایلهای شیعی روبرو بوده که در هنرهای مختلف عامیانه پرداخت به این دو حوزه اندکی متفاوت است.
4-3-6-1 موضوع نگاری
موضوعات مذهبی در عرصه هنرهای عامیانه را میتوان به سه بخش عمده تقسیم نمود:
1. موضوعات مربوط به وقایع کربلا
2. موضوعات شیعی
3. قصصالانبیاء
مضامین مربوط به واقعه عاشورا و حوادث پس از آن که از اسارت اهل بیت تا دارالانتقام مختار را شامل میشود، سهم بزرگی در این موضوعات مذهبی برعهده دارد؛ به شکلی که از سی و پنج اثر آورده شده در کتاب نقاشی قهوهخانهای هادی سیف، دوازده اثر مربوط به واقعه عاشورا میباشد. همین رقم در مورد تصاویر کتاب نقاشی پشت شیشه صدق میکند و از بیست و هفت اثر مذهبی، هفده اثر متعلق به مضامین عاشورایی است. امری که در نقاشی بقاع متبرکه نیز تکرار گشته و اکثریت موضوعات مذهبی حول این واقعه میچرخد. این موضوعات به شکل جزئیتر شامل موارد زیر میباشد:
• سرگذشت مسلم و طفلان مسلم
• روز عاشورا
• نبرد علی اکبر و قاسم
• نبرد امام حسین(ع) و حضرت ابوالفضل(ع)
• اسارت اهل بیت(ع)
• مجلس یزید و اسرای اهل بیت
• دارالانتقام مختار
این موضوعات در نقاشی پشت شیشه و بقاع متبرکه از اهمیت بیشتری برخوردار بوده، در نقاشی قهوهخانهای نیز توسط هنرمندان مختلف ترسیم گشته است؛ اما هنرمندی چون مدبر که ارادت ویژه به امامحسین(ع) داشت به تنهایی صاحب ده اثر در این موضوع میباشند(جدول4-8).
موضوعات شیعی نیز به فراخور اهمیت در این حوزهها مورد ترسیم هنرمندان قرار میگرفتند. مهمترین این موضوعات از قرار زیر میباشند:
• زهر دادن امام رضا
• ضامن آهو
• معراج پیامبر
• زندگی پیامبر
• زندگی امام علی (یتیم نوازی، جنگها، غدیرخم، شهادت و غیره)
• جوانمرد قصاب65
• معاد، دوزخ و بهشت
• امام موسی کاظم و مدعیان
• امام موسی بن جعفر در زندان هارون
• دریدن دهان اژدها به دست امامعلی(ع) در گهواره(این موضوع جز در بقاع گیلان در جای دیگری به تصویر درنیامده است).
• حضرت فاطمه در عروسی دختر قریش
توجه به شهادت امامرضا و زندگی ایشان از آنجا نقش پررنگی داشته که مرقد ایشان در ایران همواره مورد زیارت ایرانیان به خصوص اقشار کم درآمدی بود که توان سفرهای زیارتی به کشورهای عربی را نداشتند. تصاویر مربوط به ایشان بیشتر در نقاشی پشت شیشه رویت میشود این نقاشیها که ابعاد قبل حمل داشتند توسط هنرمندان به زائران فروخته میشد و نوعی سوغات محسوب گشته، همچنین دراویش با حمل آن به مداحی و نوحهخوانی میپرداختند. هنرمندان بقاع متبرکه نیز مجالسی چند در این باب کار نموده، در نقاشیقهوهخانهای نیز شاهد نمونههایی از این موضوع بوده. تصاویری از معراج، زندگی پیامبر(ص) و امامعلی(ع) نیز در نقاشی پشتشیشه ترسیم شده، اما موضوعات دیگر در منابع مورد مطالعه در حوزه نقاشی پشت شیشه یافت نگشت. تصاویری چون جوان مردقصاب در نقاشی قهوهخانهای و موضوعات نادری چون دریدن دهان اژدها به دست امامعلی(ع) و حضرت فاطمه در عروسی دختر قریش در نقاشی بقاع متبرکه یافت شده، موضوعات کمتر دیده شده در این وادی بیشتر راه داشتند؛ چرا که هنرمند این وادی حتی وجه ناچیزی که هنرمندان دو وادی دیگر در ازای هنرشان وصول مینمودند، دریافت نمیداشتند و تنها به ترسیم دلخواستههای مذهبی خویش مباردت میورزیدند و نگاهی آمیخته با باورهای گاه افسانهگونه به عقاید مذهبی داشتند.
ترسیم واقعه معاد در دو اثر محمد مدبر از نقاشی قهوهخانهای باقی مانده است که میتوان از آنها به عنوان تنها آثار مستقل با این موضوع نام برد، بهشت و جهنم، پل صراط نیز در نقاشی بقاع متبرکه تصویرسازی شده که هنرمند باورهای عامیانه خویش را در آنها لحاظ نموده است(جدول4-9) .
قصص الانبیاء از موضوعات مورد علاقه هنرمندان عامیانه بود که این قصص به لحاظ اهمیت شامل موارد زیر میباشد:
• سرگذشت حضرت یوسف (به چاه انداختن ایشان توسط برادرانش، مجلس ذلیخا و بازگشت وی به سوی پدر)
• بارگاه سلیمان
• قربانی نمودن حضرت اسماعیل
• مواجهه حضرت دانیال با شیرها در حضور بختالنصر(فقط در بقعه آقا رودبند، دزفول، خوزستان)
• و برخی موضوعات دیگر
در میان قصص انبیاء، محبوبترین موضوع سرگذشت حضرت یوسف میباشد. قصهای که توسط هنرمندان قهوهخانهای و بقاع متبرکه به کرات به تصویر درآمده است(جدول4-10).
4-3-6-2 شمایل نگاری
شمایلنگاری مختص به اولیاء شیعی میباشد و در آن ترسیمی از دیگر مذاهب وجود ندارد یا در تعداد انگشت شمار میباشد. شمایلها به دو صورت گروهی و فردی ترسیم شده و اغلب در شمایلهای فردی با نوعی روایتگری روبرو بوده که در پشت شخصیت ترسیم شده در جریان است.
شمایلهای گروهی چند نوع میباشند که به قرار زیر هستند:
• پنچ تن آلعبا
• پیامبر(ص) و حسنین(ع) (حسنین بر زانو پیامبر(ص))
• امامعلی(ع) و حسنین(ع) به همراه قنبر یا جبرئیل
شمایلهای فردی دوباره به سمت شخصیتهای عاشورایی سوق یافته و ترسیم امامحسین (ع) و همراهانشان در این نوع شمایلنگاری رتبه نخست را دارا هستند.
• شمایل حضرت ابوالفضل(ع)
• شمایل حضرت امام حسین(ع)
• شمایل حضرت علیاکبر و حضرت قاسم(ع)
• شمایل پیامبر(ص)
• شمایل حضرت علی(ع)
در میان این شخصیتها شمایلنگاری حضرت ابوالفضل در رتبه اول قرار دارد؛ چنان که بیشتر شمایلهای نقاشی پشتشیشه به ایشان اختصاص داشته و از بیست شمایل فردی در کتاب نقاشی پشت شیشه دوازده مورد آن مربوط به حضرت ابوالفضل میباشد. ایشان که علمدار سپاه حق محسوب شده و نمایانگر جمال و جلال جوانان بنیهاشمی بود؛ نزد شیعیان جایگاه ویژهای داشتند. نقاشی پشتشیشه چنان از تصاویرشمایل نگاری لبریز است که آن را نقاشی شمایلی لقب دادند. بیشترین سهم ترویج نقاشیهای پشت شیشه با محوریت موضوعات مذهبی در عصر قاجار از آن شمایلنگاران بوده است، چرا که در قیاس با دیگر موضوعات و مضامین مورد استفاده در این هنر، بیشترین تمایل و گرایش شیشهنگاران و تقاضای مخاطبان و طالبان این نقاشی، بر محور مبانی مذهبی بوده است. محصول این گرایش تا بدانجاست که میتوان احیای نقاشی پشت شیشه در عصر قاجار را نهضتی برپایه اعتقادات مذهبی مردم دانست(سیف،1371: 19)(جدول4-11).

مطلب مرتبط :   منزلت، ، پدر، تحصیلات

جدول4-8) وقایع کربلا در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار ماخذ:(نگارندگان).

جدول4-9) وقایع مذهبی در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار ماخذ:(نگارندگان).

جدول4-10) وقایع دینی در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار ماخذ:(نگارندگان).

جدول4-11) شمایل نگاری شیعی در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار ماخذ:(نگارندگان).

تصویر4-21) شهادت علی اکبر(ع) در نقاشی های عامیانه قاجار. ماخذ:(نگارندگان)

تصویر4-22) تاکید بر شخصیت حضرت حسین نسبت به بقیه عوامل و عناصر در نقاشی های عامیانه قاجار.ماخذ:(نگارندگان)