مدینه، علیه‌وآله، پیامبرصلی‌الله، اسلام

جنگ¬های داخلی خسته کننده، همین اعتقاد یهودیان بود که اهل مدینه آن را بارها از ایشان شنیده بودند. درست همین نکته باعث لجاجت و ایمان نیاوردن یهودیان شد. چرا که ایشان منتظر پیامبری عبری بودند، حال آنکه خداوند پیامبر عربی را برگزید. به هر حال اهل مدینه، نه به مسیحیتِ کاروانهای مسیحی که برای تجارت به مدینه رفت و آمد داشتند، مسیحی و نه به یهودیتِ یهودیان مدینه، یهودی شده بودند. در این میان نباید از گزارش یعقوبی گذشت که معتقد است، جمعی از اوس و خزرج به دلیل مجاورت با یهود خیبر، قریظه و نضیر، یهودی شدند . پس از اسلام، رسول خداصلی‌الله علیه‌وآله قدم-های فراوانی در راستای ارتقای فرهنگی مدینه برداشتند.

2.1.2.1. کتابت و کاتبان
کاتبان، وظیفه نوشتن را به عهده داشتند. از آنجا که از سویی، بعضی از این نگارش¬ها دینی، برخی سیاسی و تعدادی اجتماعی هستند و از سویی دیگر، نویسندگی یک پدیده فرهنگی است، این گروه را به صورت مستقل و ذیل وضعیت فرهنگی ذکرکردیم.
عده¬ای وحی را می¬نوشتند که می¬توان امام علیعلیه‌السلام، عثمان بن¬عفان، ابی بن¬کعب و زید بن¬ثابت را نام برد . خالد بن¬سعید بن¬عاص بن¬امیه بن¬عبدشمس بن¬عبدمناف در حضور وى مطالبى را که پیش می¬آمد می‌نوشتند. مغیره بن¬شعبه ثقفى و حصین بن¬نمیر نیز مطالب مورد حاجت را می¬نوشتند. عبدالله بن¬ارقم بن¬عبدیغوث زهرى و علاء بن¬عقبه قرضه‏ها و عقود و معامله¬های مردم را می¬نوشتند. البته این امر برای مغیره بن¬شعبه و حصین بن¬نمیر نیز ذکر شده است . زبیر بن¬عوام و جهم یا جهیم بن¬صلت درآمد زکات را می‌نوشتند . حذیفه بن¬یمان تخمینش از بازدید محصول حجاز را می¬نوشت. معیقیب بن¬ابى-فاطمه دوسى از دوس بن¬عدثان بن¬عبدالله بن¬زهران بن¬کعب بن¬حارث بن¬کعب بن¬عبدالله بن¬مالک بن¬نصر بن¬ازد سیاهه غنائم پیامبر خداصلی‌الله علیه‌وآله را مى‏نوشت. زید بن¬ثابت انصارى خزرجى نامه‏هاى ملوک را می-نوشت و جواب می‌داد. وى براى پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله به عبرانی یا سریانی ترجمه می¬کرد . حنظله بن¬ربیع بن-صیفى اسیدى تمیمى نیز در همه موارد فوق غیر از وحی می¬نوشت و وقتى کاتبان دیگر غایب بودند، مسائل اختصاصى آنها را می¬نگاشت. وی را حنظله دبیر میگفتند. عبدالله بن¬سعد بن¬ابى سرح نیز کاتب بود ولی پس از چندی مرتد شد و به سوی مشرکان مکه رفت. شرحبیل بن¬حسنه طابخى نیز کاتب بود. ابان بن¬سعید و علاء بن‌حضرمى نیز گاهى نگارش می¬کردند. معاویه بن¬ابی¬سفیان نیز چند ماه پیش از وفات رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله براى ایشان کتابت کرد . اینان کاتبانی بودند که پیوسته می¬نوشتند و موارد تک نگاری، مثل نگارش پیمان صلح حدیبیه به دست امام علیعلیه‌السلام لحاظ نشده است و نکته دیگر اینکه شخص رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله بر بسیاری از کتابت¬ها نظارت داشتند .

2.1.2.2. آموزش و پرورش
از اولین کارهای فرهنگی پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله تاکید بر سوادآموزی بود. شاید بتوان تاسیس اولین مدرسه در اسلام را خانه «ارقم بن¬ابی¬ارقم» دانست. جایی که سه عنصر کلاس، شاگرد و استاد وجود داشت. در آن-جا، نخستین اسلام‌جویان جمع شده، اسلام آورده، قرآن آموخته و با احکام اولیه اسلام آشنا می¬شدند . از آنجا که در گزارشی عبد الله بن‌ام‌مکتوم قرشى عامرى، کمى پس از جنگ بدر به مدینه آمده و در دار القراء منزل کرده است ، بایستی گفت که این مدارس پس از هجرت به مدینه در منازل اصحاب ادامۀ حیات داده و با عنوان «دار القراء» بالنده شدند . تاکیدهای پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله بر سوادآموزی ، با تعلیم خواندن و نوشتن به مسلمانان بی¬سواد از سوی اسرای جنگ بدر جنبه عملی پیدا کرد و با تاکیدهای مستمر حضرتشان بر علم آموزی ادامه یافت. پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله به امر سوادآموزی زنان نیز اهتمام داشتند .
2.1.2.3. تبلیغات دینی
یکی دیگر از کارهای فرهنگی مهم رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله اهتمام به تبلیغ دینی بود. این سری از فعالیت‌ها، با اعزام مصعب بن¬عمیر قبل از هجرت پیامبر اکرمصلی‌الله علیه‌وآله به مدینه پایه¬ریزی شده ، بعدها با اعزام مبلغان به قبایل و مناطق مختلف، رشد و تکامل یافت . بها دادن رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله به اشعاری که در جواب دشمنان و هجو آنان سروده می¬شد را نیز می¬توان در حوزه تبلیغات ارزیابی نمود .

مطلب مرتبط :   فضیلت، احساسات، فضایل، اخلاقی

2.1.2.4. ورزش و جوانان
از جمله کارهای فرهنگی پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله تاکید بر ورزش و تفریح بود. می¬توان گفت جامع‌نگری فرهنگی پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله در سفارش¬های ایشان بر فراگیری و اشتغال به شنا، تیراندازی و … تبلور یافته است .
2.1.3. اقتصاد در مدینۀ نبوی
بررسی وضعیت اقتصادی مدینه و اهل آن فوق العاده مهم است. چرا که از تاثیرگذارترین مسائل درجریان¬های تاریخی، مسائل اقتصادی است.
تقاضای اهل مدینه از پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله برای هجرت به این شهر، به مشکلات آنان که اختلاف و جنگ¬های داخلی با یکدیگر، مهم¬ترین آن است، بازمی¬گردد. در ریشه یابی این اختلاف¬ها می¬توان به عواملی اشاره کرد که اقتصاد از جمله آنان است. موقعیت اقتصادی، یثرب را در برابر نیروهای رقیب، که بدان نظر دوخته بودند، قرار داده بود و این جریان خود عاملی بود که ریشه¬های دشمنی را در دل¬ها به وجود آورده و نیز از سویی به جنگ¬های میان عرب¬ها و یهودیان و میان عرب¬های اوس و خزرج دامن زد . یثرب برای پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله، از نظر اقتصادی نیز نقطۀ قابل اتکایی بود .
در طول دوره رسالت نیز اقتصاد، کما کان نقش پررنگی در ایجاد و حرکت جریان¬های مثبت و منفی در جامعه مدینه به‌عهده داشت. ازآن جمله می¬توان به جذب ودفع افراد به سوی اسلام وشخص پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله اشاره کرد که این خود به تنهایی در ایجاد و رفع بسیاری از گرایش¬ها در افراد و قبیله¬ها، آن هم از نوع عربی با همه¬ تعصب¬ها و سرکشی¬هایش، اثری تمام داشت. این تاثیرها گاهی تا تشکیک در عدالت نبوی نیز پیش رفته است . دانستن مقداری از حجم غنائم جنگی، می¬تواند به درک صحیحی از این تاثیر کمک کند. غنائم یهود بنی¬قینقاع ، بنی¬نضیر ، بنی¬قریظه ، خیبر و وادی¬القری جزیی از اموالی است که درطول دوره رسالت به دست مسلمانان رسید. پس از این کلی¬گویی، اکنون به بررسی جزئی¬تر وضعیت اقتصادی مدینه در عصر رسالت می¬پردازیم.

مطلب مرتبط :  

2.1.3.1. کشاورزی
عوامل طبیعی موجود در مدینه همانند زمین¬های آتشفشانی حرۀ واقم در شرق و حرۀ وَبره در غرب که باعث حاصل خیزی زمین می¬شود از سویی و فراوانی آبهای زیرزمینی که به راحتی به وسیله حفر چاه در دسترس بود، از سوی دیگر، سبب شده بود که مدینه به یک قطب کشاورزی در جزیره العرب تبدیل شود . برای وفور آب در مدینه می¬توان به چاه¬های فراوان آن مانند جاسوم، میمون، رومه، بضاعه، حاء، سقیا، اعواف، انس، برود، ابوالهیثم، بنی¬خطمه، یسیره (بنی¬امیه)، اغرس، سعد بن¬خیثمه (غرس)، جشم، حفیر، بویرمه، هجیر، مدری، غاضر، نورس، اریس، حوزه و ملک اشاره کرد . گزارش¬هایی نیز به طور کلی به باغ¬های زیاد مدینه اشاره می¬کند و گزارش¬هایی هم از بعضی از آنها یاد می¬کند، مانند باغ کوکب و باغ ابی¬طلحه انصاری که وی آن را بر خویشان فقیرش انفاق کرد . منطقه «عوالی»، دارای بستان¬های نخل فراوانی بود که در دست یهود بود. یکی دیگر از مناطق خوش آب و هوای مدینه «وادی عقیق» است که دارای چشمه¬ها و نخلستان¬های فراوان است و شاعران در وصف آنجا و قصرهایش شعرها سرودهاند. پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله آن را به بلال بن¬حارث مزنی داد و عمر بن¬خطاب مقداری از آن را پس گرفت . ذوالحلیفه جزء منطقه عقیق است . مسجد شجره معروف به مسجد ذوالحلیفه و چاه¬های امام علیعلیه‌السلام معروف به «آبار علی» یا «ابیار علی» در این منطقه است .
2.1.3.2. تجارت
مدینه از نظر تجاری نیز کم اهمیت نبود چرا که بر سر راه عبور کاروان¬های بازرگانی که به یمن و شام رفت و آمد داشتند، قرار داشت .
توجه فراوان قرآن به مسئله تجارت و وضع قوانین کسب و کار از سوی شارع مقدس که در این کتاب آسمانی به وفور به چشم می¬خورد، سندی بر رونق اوضاع تجاری مدینه است .
نکته دیگری که بر رونق تجارت در مدینه دلالت می¬کند، وجود بازارهای متعدد آن است. مدینه در جاهلیت و ابتدای اسلام دارای بازارهایی بود. از جمله آنها، بازارهایی در مناطق بنی¬قینقاع ، زباله ، صفاصف ، مزاحم و زوراء بود. ضمن اینکه «سوق المدینه» در گزارش¬های فراوانی وارد شده است . اینها علاوه بر ذکر بازارهای نانوایان ، خرمافروشان ، گوسفندفروشان ، هیزم فروشان در منابع است. ورود مهاجران مکی به مدینه از آن رو که اهل مکه بیش از اهل مدینه، تجارت پیشه بودند، بایستی تاثیر فزاینده¬ای در تجارت مدینه داشته باشد.

2.2. مدینه در دورۀ ابوبکر (11-13ه‍)
از آنجا که ناگزیر، مباحث مفصلی پیرامون شیخین و امام علیعلیه‌السلام در فصل پایانی خواهد آمد، در این قسمت برای تصویر اوضاع مدینه در دورۀ آنان، اطلاعات مختصری ارایه خواهد شد.
پس از بیعت مسلمانان با ابوبکر، اولین اقدام وی مصادره فدک بود. این کار که رنگ و بویی