لاهیجانی بقعه، روستای، سقانفار، فرهنگ

دورهی قاجار به وقوع پیوست(تصویر4-10).

تصویر4-10) شمایلهای روایی در نقاشی بقاع متبرکه. ماخذ:(میرزایی مهر،1386: 137،134)
اغلب بقاع، مدفنی برای امامزادگان علوی بود که از جور خلفای اموی و عباسی به ایران پناه آورده و در بین مردم آوازه نیکسرشتی آنان پیچیده بود؛ چنان که سینه به سینه نقل میگشت. این اماکن ارتباط ویژه با فرهنگ عامه دارند؛ مسجد که اولین و بزرگترین مکان عقیدتی شیعیان است، قداستی ویژه دارد که هنرمند، امکان شکستن قراردادهایی چون شمایلنگاری را در آن نداشت و بیشتر مواقع حکومت در ساخت و تزیین آن دخیل بود. از این رو اماکن مقدس، مکانی بوده که فرهنگ عامه در آن زنده گشته و دیرتر از جاهای دیگر دستخوش آسیب و فراموشی شده، هنوز شاخصترین مکانی که میتوان فرهنگ توده مردم را در آن دید بقاع متبرکه، حسینهها، سقانفارها و غیره میباشد. البته این فرهنگ در شهرها و در قیاس با روستاها ضعیفتر و جایگاه بقاع در دل و باور مردم فروتر است(میرزایی مهر،1386: 13).
در دوره صفویه شاهد رشد بقاع متبرکه و اماکن مقدسه بوده و به شکلی محدود در شهرهایی مانند اصفهان شاهد ترسیم نقاشیهای دیواری بر این مکانها بوه؛ گسترش و رشد آن در دوره قاجار و با اعتلای فرهنگ عامه صورت گرفت. این تصاویر بیشتر مربوط به بافتهای روستایی میباشد؛ در واقع همانطور که نقاشی قهوهخانهای برخاسته از فرهنگ شهری است و نمودی از هنر قشر عامه شهری ایران دوره قاجار میباشد این نقاشیها نیز نمایندهی از هنر قشر عامه روستایی ایران آن عصر بوده، هنری که عمر کوتاهی داشت اما از اصالت برخوردار بود.
این اماکن، تنها امامزادهها را شامل نمیشود، بناهای مقدس دیگری چون سقانفارها، تکایا و غیره را نیز دربرمیگیرد. سقانفارها، اماکن مقدسهی هستند که تنها مختص مازندران میباشند. نگرش مذهبی در معماری سقانفارها با نوعی اعتقاد بومی درآمیخته است. در باور مردم مازندران تکیه نمادی از امام حسین(ع) و سقانفار نمادی از حضرت ابوالفضل(ع) میباشد که رابطهی مستقیمی با کاربری و شکل بنا دارد. تکیه محل نشست و عزاداری سالخوردگان و میانسالان و سقانفار محل نشست و عزاداری جوانان است؛ طی یک باور محلی حضرت ابوالفضل(ع) به احترام امام حسین(ع) هیچ گاه در پیشگاه ایشان نمینشست؛ از این رو شکل معماری تکایا در این منطقه یک طبقه روی فضای کرسیچینی و سقانفار نیز یک سازهی معماری دو طبقه روی فضای کرسی چینی شده است. به عبارتی سقانفار یک بنای معماری ایستاده(حضرت ابوالفضل) و تکیه یک نوع بنای معماری نشسته(امام حسین(ع)) است؛ همچنین سقانفار هیچگاه بدون تکیه و تکیه بدون سقانفار ساخته نمیشد. یعنی تکیه و سقانفار به صورت یک مجموعه، نشان از باورهای مذهبی بومی و در نگاهی دیگر بیانگر وفاداری حضرت ابوالفضل(ع)به امام حسین(ع)است(پیرزاد،1388: 89).
در این شیوه که یکی از نادرترین نقاشیهای تصویری اماکن مذهبی تاریخ ایران است، شیوهی خیالسازی و طبیعتگرایانه درهم آمیخته؛ مانند تصویر سیدالشهدا سوار بر اسب سفید با هاله و صورت محو در پس نقابی سفید، همچنان استوار بر اسب نشسته و در رکاب او شیری خروشان نعره برمیکشد و به سوی دشمن حمله میآورد و در اطراف حضرت فرشتگان در پرواز هستند(محمودی،1387 :16).
هنرمندان بومی برای برقراری تعادل و تناسب، به نوع کاربرد بنا توجه داشتهاند و تقسیم بندیهای ناموزونی را در پیش میگرفتند؛ چنان که تصاویر قاب مناسبی نداشته و گاهی درگاهها هم محلی برای ترسیم نقوش، میگردید. موضوعات مذهبی اغلب حول واقعه کربلا میباشد. در مورد سقاتالارها، بنا انباشته از نقاشیهایی است که صاحب بنا یعنی حضرت ابوالفضل(ع) را در صحنههای مختلف و حالات گوناگون نشان میدهد(رحیم زاده،1382: 144).
اگر چه امروزه فقط شمار کمی از نقاشی دیواری اماکن مقدسه باقی مانده اما پراکندگی جغرافیایی همین نمونهها اندک بیانگر گسترش و رونق این نوع آثار در گذشتهای نه چندان دور در سراسر ایران دارد. دیوارهای بقاع و تکیهها در اصفهان، کرمانشاه، گیلان، کاشان و سقانفارها در مازندران و غیره(جدول4-5 و 4-6).
جدول4-5) بقاع متبرکه دارای نقاشی دیواری. ماخذ:( میرزایی مهر،1386: 23).
نام بقعه
مکان
تاریخ اجرا
نام هنرمند
بقعه امام زاده زید
اصفهان- محله شاه زید
1097ه.ق

بقعه مقام عباس
خوزستان- شوشتر- محله در عباس
1246ه.ق

بقعه شاه ابراهیم
کاشان- فین
1307ه.ق
رحیم کاشانی
بقعه شاه نجف(دوم)
گیلان- املش- روستای شصتن رود
1309ه.ق
غلامحسین لاهیجانی
بقعه چهار پادشاه
گیلان-لاهیجان- محله میدان
1316ه.ق
غلامحسین لاهیجانی
بقعه آقا سید محمد
گیلان- آستانهاشرفیه- روستای پینچا
1332ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه آقا سید محمد
گیلان- لاهیجان- روستای گیلده بالا
1333ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه آقا سید حسن
گیلان- لاهیجان- روستای لیالستان
1334ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه آقا سید ابراهیم
گیلان- کُجید- روستای باباجان دره
1335ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه آقا سید محمد
گیلان- لشت نشا- روستای لیچا
1344ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه ملاپیر شمس الدین
گیلان- لاهیجان- محله لاشیدان حکومتی
1337ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه علمدار
خوزستان-دزفول- محله مسجد صعصعه
1351ه.ق
اسدالله
بقعه آقا رودبند
خوزستان-دزفول- محله آقا رودبند
1353ه.ق
اسدالله
بقعه آقا سید علی
گیلان-لاهیجان
1353ه.ق
آقاجان لاهیجانی
بقعه امام زاده محمد واسط
کاشان- روستای جوشقان استرک


بقعه آقا سید حسین
گیلان- لنگرود- فشکالی محله


بقعه امام زاده سلطان علی
کاشان-اردهال

مطلب مرتبط :  

بقعه آقا سید محمد یمنی(لیچا)
گیلان- آستانه اشرفیه- گوراب سر

آقاجان لاهیجانی
بقعه امامزاده(شازده) زین الدین
کاشان- روستای یزدلان


بقعه سید داورکیا(دوزخ بهشت)
گیلان-لاهیجان


بقعه آقا سید حسین بر
گیلان-لاهیجان-محله دموچال


بقعه آقا میر شهید
گیلان- لاهیجان


بقعه سید علی کیا(12 تن)
گیلان- رانکوه-روستای ملاط
1342ه.ش

جدول4-6) اماکن مقدسه دارای نقاشی دیواری. ماخذ:(نگارندگان)
نام مکان مقدس
مکان
تاریخ اجرا
نام هنرمند
تکیه معاون الملک
کرمانشاه

تکیه عباس آباد
کاشان

قدمگاه حضرت ابوالفضل
خوزستان-شوشتر- روستای کُهنک
1337ه.ق
نصرت علی شاه
حسینه زواره
اصفهان- زواره- محله مسجد جامعه
1300ه.ق

سقانفار جزین
مازندران-بابلسر
1323ه.ق

سقانفار کیجا تکیه
مازندران- بابل

سقانفار کًردکًلا
مازندران- منطقه جویبار
1289ه.ق

سقانفار شیاده
مازندران- بابل
1313ه.ق

در میان هنرهای عامیانه وجوه مشترک ساختاری و مفهومی مشترک نشان از خاستگاه های فکری و مهارتی متشابه میان هنرمندان آن دارد. در جدول 4-7، اشارهی کلی به این هنرها، ساختار بصری و هنرمندان آن شده است؛ آنچه در ادامه خواهد آمد، نگاهی دقیقتر به بحث هنرعامیانه، ساختار، مفهوم و هنرمندان آن و در نتیجه کنکاش روابط موجود بین آنها و طبقه و اجتماع آن دوره میباشد.
جدول شماره4-7) شیوههای نقاشی در هنرعامیانه دورهی دوم حکومت قاجار. ماخذ:( نگارندگان).
شیوه
تکنیک
شمایلها
ساختار بصری
هنرمندان

نقاشی پشت شیشه
اجرا بر روی شیشه. استفاده از رنگهای روغنی و آبی. در ابعاد کوچک و قابل حمل
شمایلها در قالب وقایع شیعی ترسیم شده اند-روایی- برخی از آنها به شکل منفرد، معرفی ائمه، پنج تن، و غیره. و شخصیتهای اسب سوار واقع کربلا هستند.در اکثر آثار پیامبر دارای پوشیه است و ائمه بدون پوشیه ترسیم شده اند.
صراحت در بیان و سادگی در اجرا. استفاده از رنگهای قراردادی،بهرهگیری از رنگهای درخشان و پرکنتراست، عدم رعایت عمقنمایی، نمادگرایی در
علی اکبر گیلانی، اسماعیل گیلانی، سید غفار اصفهانی،
قربانعلی قربانی، میرزا ابراهیم،

مطلب مرتبط :   ترجمه، فرهنگ، متون، نمایشنامه‌های

نقاشیقهوهخانهای
اجرا بر روی پرده های نقالی و بوم. استفاده از رنگ روغن.در ابعاد بزرگ
شمایلها اکثراً در قالب وقایع مذهبی ترسیم شدهاند. بیشتر این وقایع مربوط به واقعه کربلا و حوادث پیرامون آن است، سپس وقایع مربوط به زندگی
رنگپردازی، تصویر کردن پیکرهها از روبرو، پرهیز از
هرگونه طبیعتگرایی ویا واقعگرایی عینی، عدم
حسین قولرآقاسی، محمد مدبر، عباس بلوکی فر، حسن اسماعیل زاده، فتح الله قولر، حسین همدانی، محمد حمیدی.

نقاشیبقاع متبرکه
اجرا بر روی دیوار امامزادهها و سقانفارها و تکایا، با رنگهای دیواری
حضرت رضا(ع)و پیامبر (ص)، امام علی(ع) و غیره میباشد. چهرهها از سلیقه روز پیروی نموده: ابروان کمان، چشمان درشت و کشیده مشکی، بینی
وجود منبع نور طبیعی و سایه- روشن، روایتگریی و نمایش زنجیره وار حوادث در یک صحنه، اصالت در
رحیم کاشانی، غلام حسین لاهیجانی،آقاجانلاهیجانی ،نصرت علی شاه، اسدلله

4-3-4 بررسی وجه ساختاری مشترک در هنرهای عامیانه دوره دوم حکومت قاجار
هنرهای عامیانه مورد نظر از لحاظ ساختاری دارای وجه مشترکی میباشند گویی هنرمند همهی آنها، زیر دست یک استاد آموزش دیده باشند، در حالی که