قرارداد، عقد، وصول، قراردادهای

میشود. تعیین زمان انعقاد قرارداد از جمله برای تشخیص مبدا جریان آثار عقد، تعیین قانون حاکم بر عقد و روابط طرفین و نیز تعیین مبدا جریان مرور زمان اهمیت دارد. تعیین مکان انعقاد قرارداد نیز برای تشخیص قانون حاکم بر عقد و روابط طرفین، تعیین دادگاه صالح برای رسیدگی به اختلافات قراردادی طرفین مورد استفاده قرار میگیرد.404
برای مثال اگر فروشندهای هنگام ایجاب الکترونیکی نرم افزار معین اعلام نماید: «این ایجاب برای یک ماه پایدار خواهد بود» هرچند قبل از موعد مذکور نیز ایجاب از سوی او قابل رجوع است ولی بعد از آن مدت، اعتبار ایجاب از نظر امکان الحاق قبولی به خودی خود از بین میرود. بنابراین تعیین زمان صدور ایجاب، زمان اعتبار و انقضای آن را مشخص میکند.
تشخیص دقیق زمان موثر شدن قبول در تعیین زمان و مکان انعقاد عقد، دارای اهمیت اساسی است. در خصوص قراردادهای الکترونیکی یکی از مباحث مطرح شده از بین رفتن فاصلههاست که تاثیر خود را در زمان و مکان انعقاد قراردادها نشان داده است. اما اینکه گفته شود قراردادهای الکترونیکی اغلب با هم فاصله زمانی دارند، و اختلاف ساعت میان کشورها برای مثال میان کشور آمریکا و ایران بعنوان فاصله زمانی تلقی گردد، صحیح نیست.405 آنچه به این ترتیب اتفاق میافتد اختلاف زمانی نیست بلکه اختلاف ساعت است. وقتی یک آمریکایی بوسیله تلفن با ایران تماس میگیرد و با کسی صحبت میکند، اگرچه او در محیط خود در انتهای شب در حال صحبت با تلفن باشد و در نتیجه طرف ایرانی در ابتدای روز در محیط خود مشغول صحبت با او باشد، هر دو در یک زمان در حال صحبت هستند و اختلاف زمان وجود ندارد، آنچه وجود دارد اختلاف اوقات و اختلاف ساعت است.
منظور از وجود فاصله زمانی در قراردادهای الکترونیکی میتواند آن باشد که ایجاب و قبول در آنها بطور متوالی و بدون فاصله نیست. ایجاب امروز ارائه میشود و قبول ممکن است، زمان دیگری مثلاً یک هفته بعد اعلام گردد.
بند اول: لزوم توجه به مقتضای ایجاب
نکتهای که در استصحاب بقای ایجاب باید به آن توجه نمود مقتضای ایجاب است. بعضی از ایجابها مقتضای بیش از چند دقیقه دوام را ندارند و از بین میروند و نمیتوان بقای آنها را برای مدت زیادی استصحاب کرد.406
مثلا، ایجابی که در یک مغازه فروش البسه به یک بازدید کننده میشود بیشتر از چند لحظه دوام ندارد و اگر آن بازدیدکننده برای چند لحظه موضوع بررسی و خرید را پیگیری نکند، مغازه دار حق خواهد داشت که آن کالا را به بازدید کننده بعدی بفروشد. در تجارت مکاتبهای چون دو طرف نمیتوانند در هر لحظه با هم در ارتباط باشند و رسیدن ایجاب یا قبول به طرف مقابل با مشکلاتی از جمله تاخیر پستی همراه است، ایجاد تعادل میان حقوق دو طرف سخت است و ایجاب باید برای مدتی طولانی دوام داشته باشد. ولی در تجارت الکترونیکی که ایجاب بدون فاصله به علاقمندان میرسد و قبول مخاطبین نیز تقریباً بدون فاصله به پیشنهادکنندگان منعکس میگردد مشکل بندرت ایجاد میشود.
در این مورد بدیهی است که با امکان تبادل ایجاب و قبول بطور فوری، قبول ایجاب باید فوری باشد مگر اینکه شرایط، نشانگر تداوم یا بقای ایجاب باشد. برای نمونه،به محض اینکه آگهی مربوط به ارائه کالا از سایت مربوط حذف شد، اصل میتواند بر آن باشد که ایجاب برای فروش آن دیگر باقی نیست مگر اینکه به نحو دیگری بقای آن ثابت شود. برای مثال، مطابق بند 2 ماده 18 کنوانسیون ملل متحد مربوط به قراردادهای بیع بین المللی کالا مصوب 1980 وین 4074CISG). چنانچه اعلام قبولی ظرف مدتی که پیشنهاد دهنده تعیین نموده و یا در صورت تعیین عدم مدت، ظرف مدت متعارفی به وی نرسد، نافذ نخواهد بود. فوری بودن ایجاب و فوری بودن قبول در تشکیل الکترونیکی قرارداد به این وسیله تکمیل میشود که در اینگونه قراردادها، وقتی ایجاب بطور الکترونیکی بوده، اصل بر آن است که بعنوان بهترین روش، روشی که در عین حال ادله اثبات موضوع را نیز فراهم میآورد، اعلام قبول نیز باید توسط سیستم اطلاعاتی انجام پذیرد، مگر اینکه خلاف آن مقرر شده باشد. برای مثال، ممکن است در آگهی مشخص شده باشد که کسانی که مایل به ارائه پیشنهاد هستند، پیشنهاد خود را به ضمیمه مدارک ذکر شده از طریق پست هوایی یا فکس ارسال نمایند، در کامن لا، بطور کلی، وسیله ارسال قبول و در حال ارتباط408 باید همان وسیله دریافت ایجاب یا وسیله مورد موافقت ایجاب کننده باشد.409 با توجه به آنچه در مورد فوریت ایجاب و قبول در تشکیل الکترونیکی قرارداد گفته شد، اگر فروشندهای فروش کالاهایی را دعوت به ایجاب نماید و یکی از کسانی که به او پیشنهاد شده ایجاب خود را برای فروشنده ارسال دارد ولی فروشنده در ارسال قبول تعلل کرده و کالاهای مورد ایجاب را بعنوان هم قبول و هم انجام تعهد به طرف مقابل ارسال دارد، ممکن است کالاها وقتی بدست ایجاب کننده برسند که سپری شدن مدت معمول برای وصول قبول از قبول شدن ایجاب خود ناامید شده و با منتفی تلقی نمودن آن، اقدام به خرید از دیگران نموده باشد. در چنین صورتی، حق با ایجاب کننده است و نمیتوان او را مجبور به دریافت کالاهای ارسال شده و ملزم به پرداخت ثمن آنها نمود.
بند دوم: نظریه لحظه اعلام
چون قانونگذار (داده پیام ) را در حکم (نوشته) تلقی میکند، تشکیل الکترونیکی قرارداد به تشکیل مکاتبهای آن تشبیه شده است. تردیدی نیست که ملاک اصلی برای تشکیل عقد چنانچه در گذشته مطرح شد مورد قبول واقع شدن ایجاب است. ولی اینکه چگونه میتوان از وقوع قبول مطمئن شده و در صورت لزوم، وقوع آن را اثبات کرد محل ابهام است. نظریههای متفاوتی در میان نویسندگان حقوقی410 در مورد لحظه تشکیل قرارداد مکاتبهای وجود دارد که مهمترین آنها در رابطه یا قبول، لحظه اعلام، لحظه ارسال، لحظه وصول، یا لحظه اطلاع از قبول را لحظه تشکیل قرارداد تلقی نمودهاند، از میان چهار نظریه مزبور، نظریه لحظه اطلاع از قبول بدلیل امکان وانمود کردن ایجاب کننده و به بی اطلاعی بعد از اطلاع یا امکان نگشودن ارادی پیام بعد از وصول، و نیز امکان پیش آمدن دور باطل، مورد توجه حقوقدانان قرار نگرفته است. بنا به گفته بعضی حقوقدانان، در حقوق ایران، نظریه لحظه اعلام با سایر مقررات مربوط سازگاری بیشتری دارد.411 زیرا مطابق حقوق ایران موضوع قصد با اعلام موثر واقع میشود اگرچه آن اعلام به اطلاع طرف مقابل نرسیده باشد؛ مطابق ماده 191 ق.م عقد محقق میشود به قصد انشا به شرط مقرون بودن به چیزی که دلالت بر قصد کند. در نتیجه، کافیست قبول کننده قصد خود را آشکار سازد تا معامله واقع شود. در این رابطه تفاوتی میان اعلام صریح یا اعلام ضمنی قبول (مثل اعلام از طریق ارسال کالاهای مورد معامله- اعلام عملی)412 وجود ندارد.
قانونگذار ایران، فسخ را از لحظه اعلام آن موثر میداند اگرچه هنوز به اطلاع طرف مقابل نرسیده باشد. ماده 449 ق.م بیان میدارد: فسخ به هر لفظ یا فعلی که دلالت بر آن نماید حاصل میشود. حقوق ایران طرف ایجاب را موظف ننموده است که قبول یا رد خود را به اطلاع ایجاب کننده برساند. اما تردیدی نیست که اگر ایجاب کننده شرط نموده باشد که پذیرنده قبولی خود را به اطلاع او برساند یا اینکه عقد مبنی بر چنین شرطی باشد، نباید انتظار داشت ایجاب کننده مدتی بسیار طولانی منتظر رسیدن خبر قبول یا رد طرف مقابل باشد.
بند سوم: نظریه لحظه ارسال
نظریه لحظه ارسال در واقع حالت تکامل یافته نظریه لحظه اعلام است؛ زیرا معمولاً ارسال، اعلام مستند است. مطابق این نظریه، قبول هنگامی شکل میگیرد که پست شده باشد، اعم از اینکه بدست ایجاب کننده رسیده یا نرسیده باشد.413 بدلیل فوریت و فاصله نداشتن ارسال و وصول در تشکیل الکترونیکی قرارداد، همانگونه که در ماده 15 قانون نمونه آنسیترال نیز قید شده است، اعلامی صحیح و کامل تلقی میشود که به نحو صحیح ارسال شده باشد.414
در این رابطه در درجه اول، سیستم رایانهای ارسال کننده، و در درجه دوم سیستم رایانهای وصول کننده بعنوان واسط میان دو طرف، نشان خواهند داد که ارسال در چه تاریخی بعمل آمده است.
با این تحلیل، در اینگونه تشکیل قراردادها وصول ملاک نیست بلکه ارسال ملاک است. اینکه سیستم رایانهای پیشنهاد دهنده قادر به گرفتن قبول ارسالی طرف مقابل نباشد، مانع از تاثیر اعلام ارسالی نخواهد بود. بدیهی است امکانات رایانهای اخیر این امکان را فراهم آوردهاند که در صورت رسیدن قبولهای مختلف، آنها با توجه به تقدم ارسال، طبقهبندی شوند تا اشکالی در تشخیص تقدم و تاخر اعلام کنندگان قبول وجود نداشته باشد. همچنین، در این رابطه بدیهی است که آدرس طرف مقابل همان است که همراه با ایجاب (در ضمن پست الکترونیکی) معرفی گردیده است. مگر اینکه خلاف آن ثابت شود.
در مواردی، بعد از اینکه ایجاب شونده قبول خود را اعلام میکند، برای مثال کالای ایجاب شده را سفارش میدهد، طرف مقابل اقدام به اجرای قرارداد، مثلاً ارسال کالای مورد معامله مینماید، چنین ارسالی در مقام قبول نیست، بلکه در مقام اجرای تعهد است.
میتوان برای نظریه ارسال مزایایی به شرح زیر در نظر گرفت:
اول- اگر بعد ا

مطلب مرتبط :   وهابیت، تقریب، مسلمانان، شیعه