قرآن، تسخیر، خلافت، آیات

همنوا خواهد شد. آن‌گاه انسان با محیط زیست خود از راه صفا و وفا به سر می‌برد
هماهنگی قوای درونی انسان، پیش‌زمینه هماهنگی وی با طبیعت
PD22
نگاه قرآن به انسان، نگاه خلیفه‌ اللهی است به این معنا که انسان خلیفه و جانشین خدا در دنیاست و کرامت انسان در پرتو خلافت اوست
نگاه قرآن به انسان: “خلیفه الهی”
PD23
و “خلیفه” آن است که در تمام شئون علمی و عملی خود، تابع “مستخلف عنه” باشد.
ضرورت تبعیت محض جانشین از خداوند
PD24
اگر موجودی دعوای خلافت کند، ولی مطابق “مستخلف عنه” نیندیشد و انگیزه پیدا نکند، ادعای او مشفوع به بینه نبوده و او در دعوا صادق نیست، بلکه غاصبانه بر کرسی خلافت تکیه زده است؛
ضرورت تبعیت محض جانشین از خداوند
PD25
مطابق با این رویکرد، قرآن از انسان به عنوان خلیفه خداوند در زمین می‌خواهد با بهره‌گیری از این مواد خام به آبادانی آن بپردازد
آبادانی طبیعت، دستور (درخواست) قرآن به انسان
PD26
باب استفعال (استعمار) در آیه مربوطه برای تحقیق است؛ یعنی به جدّ از شما خواست تا زمین را آباد کنید.
اهمیت موضوع آبادنی طبیعت
PD27
قرآن کریم با تعابیر مختلف و در آیات مختلف انسان را به بهره‌گیری از منابع طبیعی فراخوانده می‌فرماید: روی دوش زمین راه بروید و روزی بگیرید.
اهمیت بهره‌گیری انسان از طبیعت
PD28
زندگی بشر زمانی سامان می‌یابد و محیط زیست او سالم می‌شود که قبول کند خلیفه خداست و همه جهان مواد خامِ آماده و در تسخیر اوست
پذیرش خلیفه اللهی، پیش‌شرط سامان یافتن محیط زیست
PD29
که خداوند در قلمرو طبیعت قرار داد و به عقل بشر توان بهره‌وری از آن را بخشید
عقل، موهبت الهی
PD30
و پیامبران را برای راهنمایی نحوه استفاده از آن فرستاد تا هم غذای جسم تهیه و هم غذای روح کامل شود.
پیامبران، موهبت الهی
PD31
مهم‌ترین عنصر خلافت الهی بعد از فراگیری معارف دینی، آباد ساختن زمین و نجات آن از هر گونه تباهی و تیرگی است.
اولویت بسیار عمران طبیعت بعد از یادگیری معارف دینی
PD32
مقصود از زمین، گستره زیست بشر است؛ چنین پهنه پهناوری، از عمق دریا تا اوج سپهر و قلّه آسمان را در بر می‌گیرد.
معنای متفاوت زمین در ادبیات قرآن
PD33
چون زیبایی انسان در جانشینی او از خدا نهفته است و این خلافت در حاکمان، بیش از دیگران است
تکلیف و نقش بیشتر دولتمردان در مقایسه با مردم
PD34
لذا رسالت دولت‌مردان در تأمین محیط سالم بیشتر از توده مردم است؛
تکلیف و نقش بیشتر دولتمردان در مقایسه با مردم
PD35
زیرا برنامه‌ریزی کلان فضا و دریا و ساخت سلاحهای شیمیایی و تخریبی و آزمایشهای فرسایشی اتمی و مانند آن، در اختیار حکمرانان مقتدر است.
در اختیار داشتن منابع و امکانات، دلیل تکلیف بیشتر دولتمردان
PD36
امام علی علیه‌السلام به یکی از کارگزاران خود چنین فرمود: اهتمام تو به آباد نمودن زمین، بیش از همت گماردن تو، به جمع درآمد باشد.
اهمیت بیشتر آبادانی زمین به تأمین منابع مالی دولتی
PD37
برای نیل به محیط زیست سالم باید جامعه از چند نعمت برخوردار باشد.
هوای پاکیزه، آب گوارای فراوان و زمین حاصل‌خیز.
مباحث زیست‌محیطی مربوط به جسم
PD38
امور یاد شده، حقوق و وظایف متقابل تمام شهروندان است.
رابطه حقّ و تکلیفی در نظام ارزشی اسلام
PD39
رابطه انسان با طبیعت رابطه تسخیری است.
رابطه تسخیری با طبیعت
PD40
معنای تسخیر هر کدام از منابع طبیعی متفاوت است، تسخیر دریا معنایی متفاوت از تسخیر خورشید یا زمین دارد.
معنای متفاوت “تسخیر” در مورد اجزاء طبیعت
PD41
در این بین بهره‌گیری انسان از منابع طبیعی فراتر از حیوانات است
بهره‌برداری بیشتر انسان از طبیعت
PD42
اگر تنها به استفاده ابتدایی (استفاده در حدّ سایر حیوانات؛ بدون کاوش و جستجو و به صورت کاملاً عادی) از نعمت های الهی بسنده شود و مسخر بودن موجودات برای انسان نادیده‌گرفته شده است
تسخیر انسان نسبت به طبیعت، متعالی‌تر از تسخیر حیوانات
PD43
بنابراین کسانی که توان آبادانی از راه کشاورزی، دامداری، صنعت، پیشه وری و دیگر مشاغل سودمند را دارند ولی تن به کار نمی دهند؛ خواه به جهت آنکه از توانمندی مالی برخوردارند و خود را از کار بی‌نیاز می دانند و یا به جهت تن‌پروری حاضر نیستند مواد خام موجود در طبیعت را استخراج کرده و آن را به جامعه بشری عرضه کنند، نه تنها به دستور قرآن عمل نکرده‌اند بلکه سخن همه انبیای الهی را طرد کرده‌اند.
تمرّد از فرمان الهی، در صورت عدم تسخیر با توجه به منابع در اختیار
PD44
اگر آدمی، درباره اعضایی که تصرف در آنها برای وی به راحتی امکان‌پذیر است و در لحظه‌ای می‌تواند آنها را به خدمت خود درآورد، تنها نقش انسانی امین را ایفا می‌کند و مالک آنچه دراد نیست،
عدم مالکیت انسان حتی نسبت به اعضاء خودش
PD45
وضع او نسبت به دیگر موجودات و اشیا به طریق اولی مشخص است و او هرگز نمی‌تواند احساس مالکیتی نسبت به آنها داشته باشد و آنها را از آن خود بداند.
عدم مالکیت انسان نسبت به طبیعت
PD46
و به هیچ وجه نمی‌تواند برای بهره‌مندی هر چه بیشتر خویش طبیعت را آلوده و در محیط زیست هر گونه تصرف زیان آوری داشته باشد.
لزوم امانت‌داری انسان در قبال طبیعت
PD47
چنانچه انسان در برقراری ارتباط با خود، دیگران و دیگر موجودات و اشیاء، “مملوکیت” خود و دیگر موجودات عالم را نسبت به خدای سبحان در نظر نگیرد، دچار “پیمان شکنی” شده است
مملوکیت انسان، جزئی از نظام ارزشی اسلام و عامل وفای به عهد
PD48
اگر از جامعه‌ای رعایت میثاق رخت بربندد، امنیت، آزادی و سایر شئون مدنیت آن نیز از بین خواهد رفت.
اهمیت فوق‌العاده وفای به عهد
PD49
قرآن کریم رابط? مستقیم “اعمال” انسان و طبیعت را در آیات گوناگونی بیان و برهان عقلی مزبور را تأیید کرده است.
رابطه مستقیم “عمل” انسان با طبیعت از منظر قرآن
PD50
منظور از “عمل” در اینجا عنوان حسنه و سیئه است که وصف حرکات خارجی است؛ نه خود حرکات و سکنات که از آثار طبیعی اجسام و مشترک بین بد و خوب است.
اهمیت جنبه ارزشی اعمال، نه جنبه فیزیکی
PD51
دسته‌ای از آیات، ناظر به اصل ارتباط متقابل اعمال انسان و حوادث جهان، می‌باشد.
تأکید مکرّر آیات به اصل ارتباط اعمال با طبیعت
PD52
دسته دیگر آیات دالّ بر رابطه کارهای نیک و پیامدهای گوارای جهان است.
رابطه مثبت اعمال نیک با طبیعت
PD53
و دسته آخر آیات ناظر به ارتباط کارهای بد و حوادث ناگوار جهان.
رابطه منفی اعمال بد با طبیعت
PD54
البته در مورد دو دسته آخر، اصل ارتباط هم در مورد اعمال “فردی” با حوادث نیک و بد روزگار و هم ارتباط اعمال “اجتماعی” با آنها قابل طرح و بررسی است.
دو بعد فردی و اجتماعی بودن در اصل ارتباط اعمال
PD55
از جمله آثار خیر ماندنی، احیای محیط زیست، مانند درختکاری، حفر قنات یا چاه آب، سدسازی و دیگر فعالیت هایی است که بستر مناسبی را برای زیست بشر فراهم می‌کند.
خیر بودن و ماندگار بودن عمران طبیعت
PD56
در آموزه‌های دینی آمده است اگر انسان درختی بکارد یا کاری که مورد استفاده مردم واقع شود انجام دهد تا آن عمل باقی است همواره در نامه اعمال آن شخص پاداش نوشته می‌شود
خیر بودن و ماندگار بودن عمران طبیعت
PD57
این نگرش به کارهای عام المنفعه موجب شوق انسان به احیای محیط زیست می‌شود.
تغییر نگرش، لازمه احیای طبیعت
PD58
انسان مادی اگر کاری انجام می‌دهد برای تأمین منافع کوتاه مدت خویش است
کوته‌بینی انسان مادّی
PD59
ولی اگر نگاه انسان به اعمال به عنوان سئت حسنه و عمل جاویدان باشد افق دید او را بلند و ماورای زندگی مادی را ملاحظه کرده و برای آن تلاش می‌کند.
بلند نظری انسان آخرت بین
PD60
در تعالیم آسمانی اسلام آبیاری درخت مانند سیراب کردن مؤمن تشنه دارای ثواب و پاداش است.
اجر بسیار احیای طبیعت
PD61
اگر انسانها از خدا اطاعت کنند و راه بندگی او را بپیمایند، درهای رحمت و برکات الهی بر روی آنان گشوده می‌شود و اگر از راه بندگی منحرف ‌شوند و در وادی گمراهی قدم نهند در جامعه فساد پدید می‌آید و دامنه‌اش خشکی و دریا را فرا می‌گیرد
ارتباط اعمال با طبیعت در بعد اجتماعی
PD62
نیز بلاها و مصایب خانمان‌سوزی همانند سیل، زلزله و صاعقه دامنگیر آنان می‌شود،
ارتباط اعمال با طبیعت در بعد اجتماعی
PD63
چنان که قرآن کریم سیلِ عَرِم (طوفان، باد شدید)149، طوفان نوح150، صاعق? ثمود151 و صرصرِ عاد152 را از همین دست حوادث می‌شمارد.
تأکید قرآن بر بعد اجتماعی ارتباط
PD64
طرفداران ارتباط اعمال نیک و بد با حوادث تلخ و شیرین روزگار، درصدد انکار و نفی کارایی علل طبیعی یا شریک کردن اعمال با علل طبیعی در تأثیر نیستند،
عدم انکار ارتباط علل طبیعی با طبیعت
PD65
چنان که مرادشان شریک کردن خدا با علل طبیعی یا نسبت دادن بعضی از حوادث به خدا و برخی دیگر به علل مادّی نیست
شریک قائل نشدن برای خداوند در نظام ارزشی
PD66
بلکه منظورشان اثبات عللی برتر به نام عوامل معنوی، آن هم در طول عوامل مادی است؛
ارتباط

مطلب مرتبط :   ، هیجانات، ظن، سوءظن