فضایی، شهری، چشم، مجموعهای

ص میسازد». ( کلانتری، 1380 : 31)
به همین ترتیب در تعریفی که مهندسین مشاور شهر و خانه در طرح راهبردی – ساختاری شیراز از ساختار فضایی شهر ارائه میکند این ویژگی به چشم میخورد که « ساختار فضایی شهر حاصل فرایندهای تاریخی و شرایط متحول اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است که به طور نسبی شیوه ارتباط عناصر و عوامل شهر و چگونگی استقرار و نحوه ارتباط بین آنها را با درجه معینی از انتظام و ظرفیت عملکردی نمایش میدهد». ( مهندسین مشاور شهر و خانه، 1382 : 10)
ساختار فضایی شهر بسیار پیچیده بوده و نتیجه اثر متقابل و میانکنش میان عوامل مختلف بازار و زمین، توپوگرافی، زیرساختها، ضوابط و نظام مالیاتی در طول زمان میباشد. همچنین ساختار فضایی اثرات قابل توجهی بر کارایی و کیفیت زیست محیطی شهری دارد و به دلیل آنکه شهر دارای سازمان گسترده و پیچیده میباشد، میبایست تاثیرات متقابل عوامل تأثیرگذار بر ساختار فضایی بررسی شود.

2-3-2 دیدگاههای اساسی در ارتباط با ساختار فضایی
با توجه به مطالعات ساختار فضایی 4 دیدگاه اساسی در خصوص در رابطه با این موضوع وجود دارد:

(دیاگرام شماره 2 -1 ) دیدگاه های رایج در خصوص ساختار فضایی شهر
منبع : نگارنده، 1392

1- دیدگاه سیستمی
بر اساس این دیدگاه شهر به مثابه سیستمی عمل میکند متشکل از مجموعهای بیشمار از زیرسیستمها که در یکدیگر تأثیر متفاوت میگذارند و در کل، مجموعهای پیچیده را پدید میآورند. بدین ترتیب ساخت کلان یک شهر مشخص کنندهی آن بخش از نظام سیستمی شهر است که چارچوبی منعطف را برای شکلگیری انواع زیرسیستمها در طول دورههای زمانی رشد فراهم میآورد. بنابراین شهرسازی به دنبال ایجاد ساختی برای شهر است که چارچوبی مناسب را برای رشد و تحول شهر پدید میآورد (پاکدامن ، 1372: 35). باتوجه به این دیدگاه، محققین معتقدند ساخت شهر مجموعههایی بهم پیوسته از زیرساختها را در بر میگیرد که به مجموعهای سیستمی منجر میگردد.

2- دیدگاه جامعه شناسان :
پارهای از جامعهشناسان، ساختار فضائی شهر را در روابط انسانی مؤثر میدانند. در اینجا به نظرات تعدادی از آنها اشاره میشود. از نظر جرج زیمل17 روابط متقابلی بین الگوی آرایش فضائی و فرایندهای اجتماعی وجود دارد. دورکیم18 تمرکز و تراکم جوامع و اشکال فضائی ناشی از آن را معلول روابط اجتماعی میداند که به نوبه خود تأثیری علّی بر روابط اجتماعی دارد (افروغ، 1377 : 37 ).
وبر19 نهادهای فضائی و روابط اجتماعی و اقتصادی را به طور یکجا در پیدایش یک اجتماع شهری لازم میداند. برای آنکه یک زیستگاه به یک اجتماع شهری کامل تبدیل شود باید از برتری نسبی در ارتباطات مبادلهای، تجاری برخوردار گردیده و دارای این نشانهها باشد: برج و بارو، بازار، دادگاهی مستقل و برخوردار از حداقل قوانین نسبتاً مستقل، سازمانها و انجمنهای مرتبط، حداقل استقلال جزئی و قدرت اداره امور توسط کارگزارانی که برگزیده بورژواها باشند ( وبر، 1385 : 87 ).

3- دیدگاه فرهنگ گرایان
شهر و ساختار شهر، علت بوجود آورنده ارزشها، گرایشها و رفتارهای خاص و به عبارتی یک شیوه زندگی با شکل فرهنگی خاصی است. لوئیس ورث20 و رابرت فیلد21 از پیشگامان این نظریه هستند.
کلانشهر تجلی بالاترین تقسیم کار و اقتصاد پولی است، اقتصادی که با عقلانیت و حسابگری و وقت شناسی و دقت ارتباط نزدیک دارد ( زیمل، 1372: 64).
لوئیس ورث از سه چشم انداز مهم در خصوص شهر نام میبرد که عبارتند از: اکولوژی انسانی ( تأثیرات تراکم بر سازمانهای اجتماعی و سلطه شهر بر حومه )، چشمانداز سازمانی که به اشکال روابط اجتماعی مربوط است و دیگری چشم انداز روانشناختی اجتماعی که ناظر به شخصیت افراد است.
به اعتقاد وی این سه چشم انداز یکدیگر را تکمیل خواهند کرد. در واقع قصد ورث ارائه یک نظریه شهری است که بتواند ویژگیهای اکولوژیک، سازمانی و روانشناختی – اجتماعی شهرگرائی را در خود ادغام کند. ورث ساختار شهری را متأثر از سه عامل اندازه، تراکم و ناهمگونی افراد میداند (افروغ ، 1377 : 117).

مطلب مرتبط :   داستان، 1385:، (سعیدی،، بازنویسی

4- دیدگاه ساختگرایی
اصولاً توجه به ساختار شهر متأثر از دیدگاه ساختارگرایان است و انتقاد به مدرنیسم نیز از این دیدگاه بیثأثیر نبود کسانی که « طرح ساختاری »22 مطرح نمودند و آنهایی که ساخت اصلی شهر23 را مد نظر قرار دادند از این جریانات متأثر شدند. درابتدای دهه 1960 گروه ده24 به تقسیمات عملکردی ( مسکن، کار، فراغت، حمل و نقل) منشور آتن اعتراض کردند. تحت تأثیر این جریان فکری ساخت گرایان کوشیدند در مخالفت عملکردگرائی، به شهر به عنوان یک « کلیت واحد » برخورد کنند ( بذرگر، 1382 : 55).

ساختارگرایی به عنوان یک جنبش در معماری و شهرسازی، نوعی بیانیه در مبانی نظری به شمار میآید که با بهره گیری از عقاید و اظهارات معماران شکل گرفته است.
در میان ساختارگرایان یک از اثرگذارترین گروهها، گروه تیم تن و هچنین متابولیستها بوده است. شاید بتوان نقطه آغاز نهضت ساختارگرایی را نشست 1959 اترلو (otterlo) با حضور بزرگانی نظیر لویی کان25، کنزو تانگه26 و گروه تیم تن برشمرد ( حمیدی، 1376: 12(.
از نظر افراد این نهضت، ساختار به طور کلی « عبارت است از مجموعهای از روابط که در آنها عناصر میتوانند تغییر یابند، ولی به شکلی که متکی به کل باقی مانده و مفهوم خود را حفظ کنند. روابط بین عناصر مهمتر از خود عناصر است. عناصر دارای قابلیت تغییر درونیاند ولی روابط آنها ثابت باقی میماند» (همان).
در تفکر ساخت گرایی ساختارهای بزرگ نظیر زیرساختهای شهری نه تنها باید خود قابل درک باشد بلکه میبایست در درک کلی اشکال و همچنین فرمهای ناچیز کمک نمایند. با توجه به این موضوع میتوان نتیجه گرفت که ساخت گرایی در تمام مقیاسهای شهری، موقعیت و سازمان فضایی، ارتباط میان دیگر اجزای فرم شهر را مدنظر قرار میدهد.
از مهمترین ویژگیهایی که در نظریات ساختارگرایان به چشم میخورد، انعطاف پذیری و رشد به صورت توأم الگوهای سازماندهی عناصر اصلی میباشد. بر طبق تفکر پیروان این جنبش، این نظریه در پی طراحی و تعیین شکل شهر نمیباشد، بلکه برنامه ریزی و طراحی قسمتهای اصلی ( استخوانبندی اصلی یا Main Structure) را انجام داده و سایر قسمتها به مرور زمان توسط مردم ایجاد میشود.
در طراحیهای ساختارگرایان عوامل مهمی نظیر رشد، تغییر، انعطافپذیری و قابلیت درونی، مجموعه ترکیب بندی فرمها27 و ساختارهای غولپیکر28 است. از جمله سایر ویژگیهای مورد عمل در طراحی ساخت گرایان بویژه ساخت شهر مردمی شدن و انطباق با خواستهای جامعه میتوان اشاره نمود.
بر اساس دیدگاههای ساخت گرایان آنچه اهمیت دارد امکان و فرصت کنترل بر محیط پیرامون توسط افراد ساکن در شهر میباشد. این خصوصیت در راستای طراحی جزئیات شهر توسط مردم رخ میدهد (حمیدی، 1376: 10-14).
باتوجه به مطالب ارائه شده در مباحث پیشین، شهرها از ساختهای متفاوتی از جمله ساخت اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و غیره تشکیل یافتهاند و در متون تخصصی شهرسازی هنگامیکه از « ساخت شهر » یاد میشود، منظور همان ساخت کالبدی شهر است و مدنظر آن عناصر و اجزای تشکیل دهنده و عملکرد نیز در این بحث مطرح میشود ( بذرگر، 1382 : 57).
ساخت کالبدی شهر نه تنها از عناصر، فضاها، فعالیتها و دسترسیها تشکیل میشود، بلکه شیوهی ارتباط این اجزاء و عناصر با یکدیگر و کوششی که برای سازگار کردن خود با شکل کل مجموعه مینماید، نیز مطرح میسازد. این نکته قابل ذکر میباشد که هرگاه از واژه ساخت یاد میشود ترکیب کلی آن پدیده مد نظر میباشد. در خصوص شهر نیز به همین فرم میباشد که واژه « ساخت کالبدی » ترکیب کلی شهر میباشد که در اصل ارتباط و عملکرد نیز مطرح میباشد.
همچنین ساختار اصلی شهر، حاصل فرم، فعالیتها و فضاهایی از شهر است که به دلایل فرمی، عملکردی یا فضایی واجد ویژگیهای برجسته است. به عبارت دیگر ساختار اصلی نه تنها در برگیرندهی فرمهای اصلی و کاربریهای عمده شهر است، بلکه فعالیتهای ویژه و پراهمیت شهری نیز در این ساختار جای گرفته و موجب اهمیت یافتن هرچه بیشتر آن میشود (بحرینی، 1388 : 156) .
ساختار اصلی علاوه بر تمرکز فعالیتهای اقتصادی، سیاسی و حکومتی، فرهنگی، مذهبی، فراغتی و … موجبات تمرکز روابط اجتماعی را نیز فراهم میآورد که این امر خود از ویژگیهای مهم این بخش به شمار میرود.
به منظور شناخت ساخت شهر ( ساخت کالبدی ) در ابتدا نیاز میباشد که اجزاء و عناصر شکل دهنده آن، نحوه ارتباط متقابل بین اجزاء و عناصر را شناخت. برای تحقیق این امر ضروری است در ابتدا به نظریات مطرح شده در این موضوع پرداخته شده و با جمع بندی این نظریات و بررسی نمونههای انجام شده در این خصوص به چارچوب کلی شیوه بررسی و ساخت شهر و همچنین عناصر تاثیرگذار در این امر دست یافته شود.
2-4 انگاره ها

مطلب مرتبط :   تسلیحات، متعارف، جنوبگان، معاهدهعنوان مطلب :مقاله با کلید واژگان

پس از بررسی تفکر ساختارگرایی و سرچشمههای آن، به منظور تدوین چارچوب نظری پژوهش، ضروری است نظریات اندیشمندان امور شهری را بررسی و بخشی از تفکرات آنان که