فرشتگان، شیطان، مهلت، آدم

شسزبز

را به سبب کامل شدن امتحان و خشم الهی دانسته و می‌فرمایند:
«فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَهَ اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَهِ».
«پس خدایش مهلت بخشید که خشم را سزاوار بود».
3.1.2. کامل شدن آزمون
یکی دیگر از علت‌های ازمایش شیطان که خداوند متعال با مهلت بخشیدن وی را مورد امتحان قرار داد، را می‌توان کامل شدن بلا و آزمایش دانست. از آنجایی که سجده شیطان بر آدم یکی از آزمون‌های الهی برای وی بود، با مهلت بخشیدن و به تبع آن تکرار نافرمانی خداوند از سوی شیطان، آزمایش را برای وی کامل کرد. چنانچه حضرت می‌فرمایند:
«فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَهَ اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَهِ وَ اسْتِتْمَاماً لِلْبَلِیَّهِ».
«پس خدایش مهلت بخشید که خشم را سزاوار بود، و کامل شدن بلا و آزمایش را در خور و بکار».
3.1.3. تحقق وعده الهی
تحقق وعده الهی را نیز می‌توان یکی از علت‌های مهلت بخشیدن به شیطان دانست. چرا که با مهلت دادن به شیطان و تکرار معاصی از سوی وی، آزمایش او کامل می‌شود و آنگاه زمان وعده الهی که همان عذاب جاویدان اخروی است، برای او فرا می‌رسد و خداوند متعال به وسیله کامل کردن آزمایش و سنگین‌تر شدن مجازات شیطان، او را مستحق عقوبت دانسته و وعده الهی را جاری می‌سازد.
«فَأَعْطَاهُ اللَّهُ النَّظِرَهَ اسْتِحْقَاقاً لِلسُّخْطَهِ وَ اسْتِتْمَاماً لِلْبَلِیَّهِ وَ إِنْجَازاً لِلْعِدَهِ فَقَالَ ﴿ِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ إِلى‏ یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ﴾».
«پس خدایش مهلت بخشید که خشم را سزاوار بود، و کامل شدن بلا و آزمایش را در خور و بکار، و وفاى به وعده راـ چه کسى کند چون پروردگارـ و پروردگار فرمود: «همانا تو از واپس افکندگانى که تا رسیدن رستاخیز بمانى».
«یعنى از یک سو خداوند مجازات او را با این مهلت دادن سنگین‏تر ساخت، زیرا همان گونه که از آیات قرآن استفاده مى‏شود کسانى که در مسیر گناه و گمراهى گام مى‏گذارند خداوند هشدارهاى مکرّرى به آنها مى‏دهد، اگر این هشدارها مؤثر شد و بازگشتند چه بهتر و گرنه آنها را به حال خود وا مى‏گذارد و مهلت کافى مى‏دهد تا بارشان سنگین‏تر شود.
از سوى دیگر وجود شیطان مایه آزمایش بزرگى براى انسان‌ها و به تعبیر دیگر سبب تکامل افراد با ایمان مى‏شود زیرا وجود این دشمن نیرومند براى مؤمنان آگاه و کسانى که مى‏خواهند راه حق را بپویند نه تنها زیان‏بخش نیست بلکه وسیله پیشرفت و تکامل است، زیرا مى‏دانیم پیشرفتها و تکاملها معمولاً در میان تضادها صورت مى‏گیرد و هنگامى که انسان در مقابل دشمن نیرومندى قرار مى‏گیرد، تمام نیرو و توان و نبوغ خود را بسیج مى‏کند و به تعبیر دیگر وجود این دشمن نیرومند سبب تحرّک و جنبش هر چه بیشتر مى‏گردد و در نتیجه ترقّى و تکامل حاصل مى‏شود».
3.1.4. شناخت فرمانبردار از نافرمان
یکی دیگر از علت‌های آزمایش فرشتگان و شیطان را می‌توان شناخت فرمانبردار از نافرمان نام برد. چنانچه حضرت نیز می‌فرمایند:
«وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ابْتَلَى خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا یَجْهَلُونَ أَصْلَهُ تَمْیِیزاً بِالِاخْتِبَارِ لَهُمْ».
«لیکن خداى سبحان آفریدگان خود را به پاره‏اى از آنچه اصل آن را نمى‏دانند، مى‏آزماید تا فرمانبردار از نافرمان پدید آید».
در این عبارات باز هم امام علی (علیه السلام) شرایط آفرینش انسان را دستمایۀ آزمایش فرشتگان دانسته و دلیل آن را نیز شناخت میزان فرمانبرداری فرشتگان دانسته‌اند. اما این شناخت نه از آن جهت که خداوند از احوال آنها ناآگاه است و برای شناخت خود آنها را می‌آزماید:
«یعنى خداوند که بنده خود را بطور کامل مى‏شناسد و معصیت کار و مطیع را از اوّل مى‏داند، ملاک پاداش و کیفر را بر انجام دادن تکالیف مقرر ساخته است که اگر اطاعت کردند ثواب، و اگر مخالفت کردند کیفر مى‏بینند، و همین وضعیت در باره خداوند را حضرت تشبیه کرده است به این که مولایى مى‏خواهد غلام خود را بیازماید که آیا مطیع است یا گستاخ و به این دلیل عنوان آزمایش را بطور مجاز در باره خداوند به کار برده است».
3.1.5. زدودن تکبر
یکی دیگر از علت‌های آزمودن فرشتگان و شیطان، زدودن تکبر و بزرگ منشی از آنان بود. امام علی (علیه السلام) در این باره می‌فرمایند:
«لَوْ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ مِنْ نُورٍ یَخْطَفُ الْأَبْصَارَ ضِیَاؤُهُ وَ یَبْهَرُ الْعُقُولَ رُوَاؤُهُ وَ طِیبٍ یَأْخُذُ الْأَنْفَاسَ عَرْفُهُ لَفَعَلَ وَ لَوْ فَعَلَ لَظَلَّتْ لَهُ الْأَعْنَاقُ خَاضِعَهً وَ لَخَفَّتِ الْبَلْوَى فِیهِ عَلَى الْمَلَائِکَهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ ابْتَلَى خَلْقَهُ بِبَعْضِ مَا یَجْهَلُونَ أَصْلَهُ تَمْیِیزاً بِالِاخْتِبَارِ لَهُمْ وَ نَفْیاً لِلِاسْتِکْبَارِ عَنْهُمْ وَ إِبْعَاداً لِلْخُیَلَاءِ مِنْهُمْ».
«و اگر خدا مى‏خواست آدم را از نورى بیافریند که فروغ آن دیده‏ها را برباید، و زیبایى آن بر خردها غالب آید، با بویى خوش چنان‌که نفس‌ها را تازه نماید، چنین مى‏کرد و اگر چنین مى‏کرد، گردن‌ها برابر او خم بود و کار آزمایش بر فرشتگان آسان هم، لیکن خداى سبحان آفریدگان خود را به پاره‏اى از آنچه اصل آن را نمى‏دانند، مى‏آزماید تا فرمانبردار از نافرمان پدید آید و تا بزرگ‏منشى را از آنان بزداید، و تکبّر را از ایشان دور نماید».
این بدان معناست که نوع آفرینش و ماهیت وجودی انسان را وسیله آزمایش آنان قرار داده است. «چنان چه خداوند متعال آدم را آن‌گونه که گفته شد می‌آفرید به خاطر اصل خلقت و شرافت مادی حضرت آدم (علیه السلام) بود که بر او سجده می‌کردند نه برای اجرای فرمان خداوند. و شیطان نیز به دلیل اصل آفرینش خود بر او فخر نمی‌فروخت و امتحان فرشتگان نیز آسانتر می‌شد. چرا که ملائکه با این فرض که انسان در اصل خلقت از انان کاستی نداشته به راحتی برای خضوع در برابر وی تسلیم امر خدا می‌شدند».
3.1.6. جدا کردن متکبران از فروتنان
یکی دیگر از دلایل آزمایش فرشتگان و شیطان در آفرینش انسان، جدا کردن متکبران از فروتنان است. امام علی (علیه السلام) می‌فرمایند:
«ثُمَّ اخْتَبَرَ بِذَلِکَ مَلَائِکَتَهُ الْمُقَرَّبِینَ لِیُمَیِّزَ الْمُتَوَاضِعِینَ مِنْهُمْ مِنَ الْمُسْتَکْبِرِینَ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ هُوَ الْعَالِمُ بِمُضْمَرَاتِ الْقُلُوبِ وَ مَحْجُوبَاتِ الْغُیُوبِ ﴿ إِنِّی خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِینٍ فَإِذا سَوَّیْتُهُ وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی فَقَعُوا لَهُ ساجِدِینَ فَسَجَدَ الْمَلائِکَهُ کُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ إِلَّا إِبْلِیسَ﴾ اعْتَرَضَتْهُ الْحَمِیَّهُ فَافْتَخَرَ عَلَى آدَمَ بِخَلْقِهِ وَ تَعَصَّبَ عَلَیْهِ لِأَصْلِهِ فَعَدُوُّ اللَّهِ إِمَامُ الْمُتَعَصِّبِینَ وَ سَلَفُ الْمُسْتَکْبِرِینَ الَّذِی وَضَعَ أَسَاسَ الْعَصَبِیَّهِ وَ نَازَعَ اللَّهَ رِدَاءَ الْجَبَرِیَّهِ وَ ادَّرَعَ لِبَاسَ التَّعَزُّزِ وَ خَلَعَ قِنَاعَ التَّذَلُّلِ».
«پس فرشتگان مقرّب خود را بدان بیازمود، و بدین آزمایش فروتنان را از گردنکشان جدا فرمود. پس گفت خداى سبحان که داناست بدانچه نهان است در دلها ى همگان ـ و در پرده‏هاى غیب پنهان: “همانا مى‏آفرینم آدمى از گل، پس چون آن را راست و درست کردم، و از روح خود در آن دمیدم، بیفتید براى او سجده کنان. پس سجده کردند فرشتگان همگى، جز شیطان” که رشک او را فرا گرفت و به آفرینش خویش بر آدم نازید و به اصل خود ـ که آتش است ـ بر او غیرت ورزید. پس دشمن خدا ـ شیطان ـ پیشواى غیرت‏ورزان است، و پیشرو مستکبران، پایه عصبیّت را نهاد، و بر سر لباس کبریایى با خدا در افتاد. رخت عزّت را در بر کرد، و لباس خوارى را از تن برآورد».
«یکی از وجوه معانی این عبارت این است که امر خداوند به سجده بر آدم به این منظور بوده است که به وسیله کیفر دادن معصیت کاران و پاداش گرفتن اهل طاعت، آنها را از یکدیگر جدا کند و تنها شناخته شدن فروتن و متواضع منظور نیست».
«عبارت “لیمیّز المتواضعین منهم من المتکبرین” یعنى فرشتگان را با امر به سجده کردن در برابر آدم آزمایش کرد تا متواضعان از متکبران شناخته شوند. احتمال دیگر در معناى این عبارت آن است که امر به سجده به این منظور بوده است که معصیت کاران با کیفر شدن و اهل اطاعت با ثواب گرفتن از یکدیگر جدا شوند و منظور این نیست که شناخته شود که مطیع و متواضع کیست و نافرمانان و متکبران چه کسانند، تا مجاز و استعاره لازم آید».
3.2. علل آزمایش انسان‌ها
3.2.1. زدودن تکبر
یکی دیگر از دلایل آزمایش‌ها و بلایای الهی‌، زدودن تکبر از انسان‌هاست. همچنان‌که در مبحث فرشتگان نیز گذشت، تکبر از صفات ناپسندی است که خداوند متعال به وسیله برخی بلایا در صدد خارج نمودن انسان‌ها از این صفت رذیله است. و امیر المؤمنین (علیه السلام) نیز در خطبه مفصل قاصعه که به برخی از صفات ناپسند جاهلی اشاره می‌کنند تأکید بسیار زیادی نیز در خصوص تکبر و خودبرتر بینی دارند و این صفت زشت را سخت مورد نکوهش قرار می‌دهند و در بیان دلایل قرار نگرفتن خانه الهی در مکان سر سبز و آباد و دارای مناظر زیبا می‌فرمایند:
«وَ لَکِنَّ

مطلب مرتبط :   اعراب، جمهوری، علی(ع)، حکومت