(علیه، السلام)، آخرت، المؤمنین

بامداد پشیمانى بد گوى او بودند و مردمى روز رستاخیز او را ستودند. دنیا به یادشان آورد، و یادآور شدند. با آنان سخن گفت و گفته او را راست داشتند. و پندشان داد، و از پند او بهره برداشتند».
از چنین بیان صریحی که حضرت در مدح دنیا دارند می‌توان استفاده کرد که دنیا نکوهیده نبوده و خوب و ممدوح است چرا که انسان می‌تواند در آن رضایت الهی و در نهایت بهشت وعده داده شده را به دست آورده و مورد عنایت و رحمت الهی قرار گیرد و ره توشه‌ای برای رهایی از آتش و قهر الهی فراهم اورد.
2.1.3. تعریف دنیا
اکنون با نگاه به فرمایشات امام علی (علیه السلام) و نمونه‌هایی که در این مختصر بیان شد به نظر می‌رسد که دو دیدگاه متضاد در خصوص نگاه به دنیا و برخورداری از آن وجود دارد که یکی چهره دنیا را مذموم، نکوهیده و زشت تصویر کرده و انسان را از نزدیکی به آن برحذر می‌دارد و دیدگاه دیگری که به زیبایی‌های دنیا پرداخته و آن را محلی برای کسب رضایت و رحمت الهی و وسیله‌ای برای رسیدن به بهشت می‌داند.
«مسأله مهم اینجاست که این دو دیدگاه را با هم هماهنگ سازیم، و شناخت صحیح و راستین را در باره دنیا پیدا کنیم: دیدگاهی که دنیا را «مزرعه»، «تجارتخانه»، «مصلی»، «دانشگاه» و «محل خیر و برکت و کسب کمال» می‏شمارد، و دیدگاهی که آن را «مرکز بلا و تیرهای زهر آگین حوادث»، «ماری خوش خط و خال»، «جیفه‏ای گندیده» و «سرائی در شرف ویرانی و زوال» معرفی می‏کند»
با نگاهی به کلام امیر المؤمنین (علیه السلام) می‌توان دریافت که نکوهش دنیا به معنی هدف قرار ندادن آن و وابستگی به مسائل دنیوی به عنوان هدف زندگی است چرا که حضرت در خصوص شیوه بهره‌مندی از دنیا می‌فرمایند:
«مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ»
«آن که بدان نگریست، حقیقت را به وى نمود، و آن که در آن نگریست، دیده‏اش را برهم دوخت».
دنیا هم مى‏تواند مایه نجات انسان‌ها باشد وهم مایه بدبختى گردد و این در حقیقت، بستگى به تفاوت دیدگاه‌هایى دارد که دربارۀ دنیا مطرح است. چنان‌که امام علی (علیه السلام) نیز وسیله بودن دنیا را این‌گونه بیان می‌کنند:
«وَ بِالدُّنْیَا تُحْرَزُ الْآخِرَه»
و با دنیا آخرت درست شود.
اگر دنیا هدف باشد و مال و ثروت و مقام و زرق و برقش، محبوب و مورد نظر باشد، بى‏شک این دنیایی نکوهیده و ناپسند است و مایه حسرت و اندوه، و اگر به عنوان وسیله به آن نگاه شود و مزرعه‏اى براى جهان آخرت گردد و ابزارى جهت تحقق ارزش‏هاى والاى انسانى شود، با ارزش است.
«روزی که دنیا «هدف» گردد و از صورت یک وسیله برای نیل به کمال، تبدیل به یک «بت»، «معبود»، «معشوق» و «سرمایه اصیل» شود، آن روز است که همه زشتی‌ها را انسان برای رسیدن به آن پذیرا می‏شود. و آن روز که به عنوان یک «وسیله» برای نیل به کمالات ممکن انسانی، به عنوان یک «قنطره و پل»، به عنوان یک «منزلگاه در وسط یک بیابان برهوت» و به عنوان یک «مقدمه کوچک مادی برای نیل به یک ذی المقدمه بزرگ معنوی» نگریسته شود چهره‏ی همه‏ی موجودات مادی این دنیا در نظر انسان دگرگون می‏شود و شکل دیگری به خود می‏گیرد».
به عنوان فصل الخطاب این موضوع نیز به نظر شهید مطهری که در خصوص دنیا و دنیاپرستی دارند، اشاره می‌کنیم. آنجا که ایشان تضاد ظاهری موجود در این عبارات را این‌گونه پاسخ می‌دهند:
«در بسیاری از آثار اسلامی تصریح شده و بلکه از مسلمات و ضروریات اسلام است که جمع میان دنیا و آخرت از نظر برخوردار شدن ممکن است؛ آنچه نا ممکن است جمع میان آندو از نظر ایده آل بودن و هدف اعلی قرار گرفتن است. برخورداری از دنیا مستلزم محرومیت از آخرت نیست. آنچه مستلزم محرومیت از آخرت است یک سلسله گناهان زندگی بر باد ده است نه برخورداری از یک زندگی سالم مرفه و تنعم به نعمت‌های پاکیزه و حلال خدا. همچنان‌که چیزهایی که موجب محرومیت از دنیاست، تقوی و عمل صالح و ذخیره اخروی داشتن نیست، یک سلسله عوامل دیگر است».
اکنون پس از این مقدمه اجمالی و اشاره مختصر به مفهوم دنیا در کلام امام علی (علیه السلام) به بررسی کلام حضرت در خصوص ابتلا و آزمایش به وسیله دنیا پرداخته و آن را از زاویه ابزاری برای ازمون از دیدگاه حضرت مورد بررسی قرار می‌دهیم.
2.1.4. دنیا ابزار آزمون
توجه به دنیا به عنوان ابزاری برای آزمایش انسان‌ها در کلام امیر المؤمنین (علیه السلام) از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار است. ایشان همواره با شناساندن دنیای نکوهیده‌، مردم را برای مقابله با این آزمایش الهی آماده می‌کردند. لذا در نهج البلاغه نیز موارد متعددی را می‌توان یافت که امام علی (علیه السلام) در توصیف و شناساندن دنیا بیان کرده‌اند و به صورت کلی دنیا را محلی برای ابتلا و آزمودن انسان دانسته‌اند. چنان‌که در آغازین خطبه نهج البلاغه در بیان داستان آدم (علیه السلام) منزلگاه او را پس از هبوط در دنیا‌، خانه آزمایش‌ها و رویارویی با مشکلات می‌داند و می‌فرماید:
«ثُمَّ بَسَطَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَهُ فِی تَوْبَتِهِ وَ لَقَّاهُ کَلِمَهَ رَحْمَتِهِ وَ وَعَدَهُ الْمَرَدَّ إِلَى جَنَّتِهِ فَأَهْبَطَهُ إِلَى دَارِ الْبَلِیَّهِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّه».
«سپس خداى سبحان در توبه را به روى او گشاد، و کلمه رحمت بر زبان او نهاد، و بدو وعده بازگشت به جنّت داد، و او را بدین سراى فرود آورد که خانه رنج و امتحان است و زادن فرزندان».
پیروی از شیطان و توجه به فرمان‌های ابلیس باعث خروج از رحمت الهی و خارج شدن از بهشت می‌شود. «دَارِ الْبَلِیَّهِ وَ تَنَاسُلِ الذُّرِّیَّه» اشاره به دنیاست. چون انسان با توجه به دنیا از اعلا علیین به اسفل السافلین هبوط کرده است و هر لحظه از بلایی به بلایی دیگر گرفتار می‌شود.
امیر المؤمنین علی (علیه السلام) در فرازی دیگر می‌فرمایند:
«أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَى بِشَیْ‏ءٍ کَانَ‏ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَهً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ».
«هان دنیا خانه‏اى است که از گزند آن ایمنى نیست، مگر ـ هم ـ در آن خانه ـ کارى کنند که توشه آخرت است ـ نه به کار دنیا پردازند ـ چه آن مایه حسرت است. مردم به دنیا مبتلایند، و به بوته آزمایش در آیند. پس آنچه براى دنیا گرفته‏اند، حساب آن بکشند، و از آنان بستانند، و آنچه براى جز دنیا به دست آورده‏اند، بدان رسند و در نعمت آن بمانند».
«با توجه به این عبارات امام علی (علیه السلام) مشخص می‌گردد که انسان‌ها در دنیا هم به وسیله مشکلات و سختی‌ها و هم به سبب نعمت‌های الهی مورد آزمون قرار می‌گیرند تا مشخص گردد که در نعمت‌ها شکرگزار و فرمانبردار هستند یا طغیان و سرکشی در پیش می‌گیرند و یا در هنگام مصیبت‌ها و سختی‌ها صبر و شکیبایی پیشه می‌کنند یا زبان به ناشکری و گلایه باز می‌کنند و در هر روز به نوعی از این آزمون‌ها روبه رو هستند».
امیر المؤمنین (علیه السلام) در اثنای خطبه غراء نیز ضمن توصیه به تقوی و پرهیزگاری‌، دنیا را سرای آزمایش معرفی می‌کنند و می‌فرمایند:
«أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ الَّذِی ضَرَبَ لَکُمُ الْأَمْثَالَ … وَ وَظَّفَ لَکُمْ مُدَداً فِی قَرَارِ خِبْرَهٍ وَ دَارِ عِبْرَهٍ أَنْتُمْ مُخْتَبَرُونَ فِیهَا وَ مُحَاسَبُونَ عَلَیْهَا».
«بندگان خدا شما را اندرز مى‏دهم به تقوا، و پرهیز از نافرمانى خدا، که ـ در کتاب خود ـ براى شما مثلها آورد، … و براى هر یک زمانى معیّن کرد، در این جهان که جاى محنت است، و خانه ابتلا و عبرت. شما رادر آن مى‏آزمایند، و محاسبه مى‏نمایند».
امام علی (علیه السلام) در بیانی دیگر ضمن توجه دادن به سرای آخرت، دنیا را این‌گونه معرفی می‌نمایند:
«أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا الدُّنْیَا دَارُ مَجَازٍ وَ الْآخِرَهُ دَارُ قَرَارٍ فَخُذُوا مِنْ مَمَرِّکُمْ لِمَقَرِّکُمْ وَ لَا تَهْتِکُوا أَسْتَارَکُمْ عِنْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَسْرَارَکُمْ وَ أَخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیَا قُلُوبَکُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ تُخْرَجَ مِنْهَا أَبْدَانُکُمْ فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ وَ لِغَیْرِهَاخُلِقْتُمْ».
«مردم همانا دنیا خانه‏اى است رهگذر و آخرت سرایى است پایدار، پس از گذرگاه خود ـ توشه ـ بردارید براى جایى که در آن پایدارید. و مدرید پرده‏هاى یکدیگر نزد آن کس که مى‏داند نهان شما را ـ از شما بهتر ـ برون کنید از دنیا دلهاتان را از آن پیش که برون رود از آن تن‏هاتان. شما را در دنیا آزموده‏اند و براى جز دنیا آفریده‏اند».
«عبارت «فَفِیهَا اخْتُبِرْتُمْ» مشخص می‌کند که آزمون‌های الهی از عنایات خداوند به انسان‌هاست چون باعث بیداری انسان و توجه به آخرت می‌شود».
امیر المؤمنین (علیه السلام) حقیقت و ماهیت دنیا و ویژگی‌های فناپذیر آن را در خطبه‌ای دیگر این‌گونه توصیف می‌کنند:
«دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَهٌ وَ بِالْغَدْرِ مَعْرُوفَهٌ لَا تَدُومُ‏أَحْوَالُهَا وَ

مطلب مرتبط :   مجازاتهای، حقوق، دروس، در‌این