عثمان، مدینه، دیوان، عمر،

اقتصادی ‌ سیاسی داشت، به یکی از مهم¬ترین بحث‌ها پس از خلافت و جانشینی تبدیل شد و تا هم اکنون در بین شیعه و سنی جاری است . دومین اقدام ابوبکر، اعزام سپاه اسامه بود . پس از آن، بعضی از مسلمانان در پاره¬ای نقاط جزیره العرب مرتد شده و برخی دیگر از دادن زکات خودداری ورزیدند. اعزام سپاهیان به جنگ با آنان که به «جنگ¬های رده» مشهور شد ، سومین اقدام مهم سیاسی ابوبکر بود. شروع فتوحات و گسیل جنگجویان مسلمان به عراق و شام تصمیم بعدی خلیفه اول بود. بدین گونه، جریان تاثیرگذار غنایم، مستمر نگه داشته شد. ابوبکر اموال ر ا به طور مساوی تقسیم می¬کرد . واگذاری خلافت به عمر بن¬خطاب آخرین رویداد سیاسی زمان ابوبکر بود . در بعد فرهنگی، ابوبکر را می¬توان آغاز کننده منع تدوین حدیث برشمرد . ابوبکر در مدت کوتاه خلافت که بیشتر آن در جنگ سپری شد، هیچ برنامه یا نظام مهمی بنیاد ننهاد .

2.3. مدینه در دورۀ عمر بن‌خطاب (13-23ه‍)
حکومت عمر بن¬خطاب با رشد فزاینده محدودۀ جغرافیایی حکومت اسلامی همراه بود. عراق، شام، قسمت¬هایی از ایران و شمال آفریقا فتح شدند. از دیگر اقدام ¬های نظامی عمر، اهتمام به مسئله امنیت داخلی مدینه بود تا آنجا که شخصا اقدام به پاسبانی شبانه می¬کرد . تعیین شورای شش نفره برای نصب خلیفۀ بعدی، آخرین اقدام سیاسی عمر بود .
با آغاز دوران خلیفه دوم و اوج گیری فتوحات، وضعیت اقتصادی مسلمانان مدینه، روند رو به رشدِ سریعی پیدا کرد . این نکته را در آینده بررسی خواهیم کرد که بهبود وضع اقتصادی، تاثیر خود را در رفتار، کردار، اعتقادات، گرایش¬ها و به طور کلی در جسم و روح مردم مدینه گذاشت. با افزایش اموال، عمر، اقدام به تاسیس بیت المال و دیوان¬ها نمود . از جمله آنها دیوان عطا، جُند و استیفا بود . دیوان عطا، دفتر مقرری¬های سالیانه بود. سهم دریافتی افراد از بیت المال، بر اساس سابقه تشرف به اسلام، شرکت در جنگ¬ها و قرابتِ نسبت به پیامبرصلی‌الله علیه‌وآله، متفاوت بود . از این رو طبقه مالی مردم مدینه نسبت به سایر بلاد بالاتر بود . دیوان جند نیز دفتری بود که هنگام پیشامد جنگ‌ها، جنگجویان نام خویش را در آن ثبت می‌کردند و به جنگ می‌رفتند. این دفتر تا مدتها پس از آن جنگ باقی می‌ماند . دیوان استیفا یا دیوان خراج به منزلۀ وزارت دارایی و مالیه در این زمان بوده است . از این رو می‌توان وظیفۀ آن را تنظیم چگونگی گردآوری خراج از سرزمین‌ها، حوالۀ آنها به مرکز خلافت، رتبه‌بندی مسلمانان برای دریافت خراج و تقسیم آن بین مسلمانان تعریف کرد.
عمر در بخش فرهنگی کارهای مهمی انجام داد که برخی از آنها، آثاری منفی به همراه داشت. از جمله آنها منع تدوین و نقل حدیث بود . این منع تا بدان پایه بود که حتی افرادی چون ابوهریره نیز تا زمانی که عمر زنده بود، جرات گفتن «قال رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله» نداشتند . در همین راستا، وی برخی اصحاب را توبیخ و از مدینه ممنوع الخروج کرد . منع تدوین حدیث، ضرر جبران ناپذیری به حوزۀ معرفتی اسلام بر پایه گفتار رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله وارد کرد. اقدام دیگر عمر، باز کردن پای یهود و نصاری به بخش فرهنگی اسلام بود. این اقدام در تحقیق¬های تاریخی به «رواج اسرائیلیات» مشهور است. اسرائیلیات یا همان معارف تحریف شدۀ تورات و انجیل، در زمان رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله با برخورد ایشان مجال عرض اندام پیدا نکرد اما در زمان خلیفه دوم، با اجازه او از سوی افرادی چون کعب الاحبار و وهب بن¬منبّه رواج اسرائیلیات رونق پیدا کرد. در این میان نباید از افزوده¬های مردم به نقل¬های آنان غفلت کرد. در موارد بسیاری عمر، برای حل مشکل¬ها و پاسخ سوالاتش به آنان رجوع کرد . وی برخی از اقدام¬های خویش را مبتنی بر دانسته¬هایش از تورات و انجیل قرار می¬داد. یکی از تبعات اسرائیلیات، رواج «قصه خوانی از زمان عمر بود . اولین شخص «تمیم داری» مسیحی زاهد مسلکِ تازه مسلمانی بود که با اجازه خلیفه دوم کار قصه خوانی را برگرفته از قصص یهود و نصاری آغاز کرد .
از فعالیت¬های فرهنگی مثبت عمر، تعیین هجرت رسول¬اللهصلی‌الله علیه‌وآله به عنوان مبدا تاریخ، با مشورت اصحاب و رای امام علیعلیه‌السلام است . هر چند این امر به خود رسول¬ خداصلی‌الله علیه‌وآله نیز نسبت داده شده است . از اقدام¬های دیگر وی، ادامه توسعه آموزش و پرورش در اسلام بود .
2.4. مدینه در دورۀ عثمان (23-35ه‍)
حوزۀ نظامی حکومت، با ادامه فتوحات و فتح إِرْمِینِیه (پیوست چهارم) و شمال إِفْرِیقِیه (پیوست پنجم) و قُبْرُس (پیوست چهارم) و … در دوره عثمان همچنان فعال بود. از مهم¬ترین اندیشه¬های سیاسی ـ اقتصادی عثمان، تبارگرایی او بود. عثمان با تنگ¬تر کردن حلقۀ تبارگرایی، آن را به اموی¬گرایی سوق داده و به خویشاوندانش توجه بسیار و از آنان به صورت گسترده¬ای در سطوح مختلف حکومتی استفاده کرد . علاوه برآن بخشش‌های فراوان به آنان در بعد اقتصادی ، تاثیر سیاسی بدی بر روی مردم می‌گذاشت. هر گونه اعتراضی سرکوب می¬شد لذا توان گفت که رفتارهای نامناسب با صحابۀ رسول‌اللهصلی‌الله علیه‌وآله که پس از رحلت ایشان شروع شده بود، در زمان عثمان گسترش یافت . از این رو اولین شورش مسلمانان بر یک خلیفه، علیه عثمان شکل گرفت . زمانی که عثمان حاضر به استعفا نشد ، در یک محاصره چهل روزه قرار گرفت و قتل عثمان در اواخر سال 35، پایان ماجرا بود .

مطلب مرتبط :   اثربخشی، اثربخش، رادیو، تلویزیون