شیطان، تبری، تولی، جمره

در منی
پس از طلوع آفتاب روز دهم ذیحجه، حاجیان که شب را در کوچ از عرفات به مشعر و وقوف در مشعر سپری کرده‌اند، به منا می‌آیند تا اعمال خاص آن سرزمین را به‌جا آورند. حج‌گزاری که به تولی راستین و تبری صحیح رسیده، جذب و تولی او هنگام بیتوته‌ در منا در یاد خدا متجلّی است. شخصی به امام سجّاد عرض کرد:
یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ إِنَّا إِذَا وَقَفْنَا بِعَرَفَاتٍ‌ وَ مِنًی وَ ذَکَرْنَا اللَّهَ وَ مَجَّدْنَاهُ وَ صَلَّیْنَا عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ ذَکَرْنَا آبَاءَنَا أَیْضاً بِمَآثِرِهِمْ وَ مَنَاقِبِهِمْ وَ شَرِیفِ أَعْمَالِهِمْ نُرِیدُ بِذَلِکَ قَضَاءَ حُقُوقِهِمْ فَقَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ: «أَوَ لَا أُنَبِّئُکُمْ بِمَا هُوَ أَبْلَغُ فِی قَضَاءِ الْحُقُوقِ مِنْ ذَلِکَ قَالُوا: بَلَى یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ قَالَ: أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ وَ أَوْلَى أَنْ تُجَدِّدُوا عَلَى أَنْفُسِکُمْ ذِکْرَ تَوْحِیدِ اللَّهِ وَ الشَّهَادَهَ وَ ذِکْرَ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ وَ الشَّهَادَهَ لَهُ بِأَنَّهُ سَیِّدُ النَّبِیِّینَ وَ ذِکْرَ عَلِیٍّ وَلِیِّ اللَّهِ وَ الشَّهَادَهَ بِأَنَّهُ سَیِّدُ الْوَصِیِّینَ وَ ذِکْرَ الْأَئِمَّهِ الطَّاهِرِینَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ الطَّیِّبِینَ بِأَنَّهُمْ عِبَادُ اللَّهِ المخلصین‏».
«ما پس از انجام اعمال عرفات و مشعر و منا، هنگام فراغت و بیتوته در سرزمین منا، هم به یاد خدا و پیامبر هستیم و هم از خوبی‌ها و فضایل پدران و نیاکان خود یاد می‌کنیم و هدفمان فخرفروشی و مانند آن نیست، بلکه می‌خواهیم حقوق آن‌ها را ادا کنیم. آیا این کار، شایسته و رواست؟ امام سجّاد فرمود: «راه بهتر برای کسب ثواب بیشتر و ادای شایسته‏تر حقوق گذشتگانتان، مسئله شهادت به وحدانیت حقّ، رسالت رسول خدا، ولایت و امامت امامان معصوم است».
چنانکه دفع و تبری او در مناسک روز، تجلّی دارد. چراکه از مناسک روز، رمی جمرات و سنگ زدن به تندیس شیاطین است که نهایت تبری حج‌گزار را به نمایش می‌گذارد.
به پرتاب کردن سنگ به چیزی از روی نفرت و بیزاری «رمی» و به بنای پدید آمده به‌وسیله جمع شدن سنگ‌ریزه‌ها «جمره» می‌گویند. محل‌های سه‌گانه سنگ‌باران در سرزمین منا یعنی جمره «اولی»، «وسطی» و «عقبه» را «جمرات» گویند.
فلسفه رمی جمرات
برای رمی جمرات، اسرار زیادی ذکر شده است که ما در اینجا به ذکر برخی از آن‌ها اکتفا می‌کنیم:
الف) راندن شیطان توسط حضرت آدم
روایت شده که شیطان در مکان جمره بر آدم ظاهر شد. جبرئیل به آدم گفت: او را با هفت سنگ ریزه بزن و با هر ضربه تکبیر بگو. آدم چنین کرد و شیطان دور گردید. این عمل در روز دوم، سوم و چهارم نیز تکرار شد و آدم مانند روزهای گذشته با پرتاب سنگ، شیطان را از خود راند.
ب) راندن شیطان توسط حضرت ابراهیم
بنا بر بعضی از مأثورات، چون حضرت ابراهیم از ساختن خانه خدا فارغ گشت، جبرئیل مناسک و آداب حج را به او آموخت. چون آن دو با هم وارد منا شدند و از ناحیه‌ «عقبه» گذشتند، شیطان در ناحیه جمره عقبه بر ابراهیم آشکار شد. جبرئیل گفت: او را سنگ بزن، ابراهیم او را هفت بار سنگ زد. شیطان پنهان شد، اما دوباره در جمره وسطی بر او ظاهر شد. جبرئیل بار دیگر به ابراهیم گفت: او را سنگ بزن، ابراهیم هفت بار دیگر سنگ انداخت و شیطان دوباره پنهان شد. برای بار سوم در محل جمره اولی بر او آشکار شد. مجدداً جبرئیل گفت: او را سنگ بزن، ابراهیم نیز هفت سنگ دیگر بر او زد و شیطان پنهان شد.
ج) راندن شیطان توسط پیامبر اسلام
ابن عباس روایت کرده است که جبرئیل نزد پیامبر خدا آمد و آن حضرت را با خود همراه ساخت تا عبادتگاه‌ها را نشان دهد، کوه «ثبیر» شکافته شد و شیطان کنار جمره بر پیامبر نمایان گشت، حضرت با هفت سنگ او را زد تا اینکه پنهان شد؛ و از کنار جمره دوم سر بر آورد، پیامبر دوباره با هفت سنگ او را زد تا اینکه ناپدید شد. سپس در آخرین جمره آشکار شد، پس آن حضرت هفت سنگ بر او زد تا اینکه پنهان گشت.
وجوه سه‌گانه‌ای که در حکمت رمی جمرات گفته شده است، با یکدیگر قابل جمع‌اند، یعنی هیچ‌گونه منافاتی با هم ندارند؛ زیرا ممکن است موضوع پرتاب سنگریزه در محل ستون‌های منی به‌عنوان «سنت تبری از ابلیس» در زمان حضرت آدم، تأسیس شده و در زمان حضرت ابراهیم، تجدید گردیده و بعد از ظهور دین حنیف اسلام، هم برای ابقای سنت حضرت آدم و ابراهیم و هم به‌منظور امضای برنامه «تبری از شیطان» به مرحله تأکید و تثبیت رسیده باشد.
به هر تقدیر آنچه در رمی جمرات منظور است، توجه حج‌گزاران به فلسفه رمی جمره و رجم شیاطین است. آیا مفهوم واقعی رمی، همان سنگ زدن به ابلیس و مجسمه سنگی است یا مفهوم وسیع‌تر و عمیق‌تر ورای این عمل نمادین نهفته است؟ بدیهی است که بینش اسلامی و حکمت الهی عمیق‌تر از آن است که رمی جمره را به رمی ستون‌های بی‌جان و حتی خود شیطان محدود سازد، بلکه می‌توان گفت: خداوند تبری مؤمنان در برابر شیطان، صفات و مظاهر شیطانی را در این مصاف ملحوظ داشته است. لذا امام صادق حکمت تشریع رمی را علاوه بر تبری از شیطان بیرونی، تبری از شهوت، خساست و دنائت معرفی می‌نماید. ایشان در حدیث مصباح الشریعه فرمود:
«وَ ارْمِ الشَّهَوَاتِ وَ الخَسَاسَهَ وَ الدَّنَاءَهَ وَ الْأَفْعَالَ الذَّمِیمَهَ عِنْدَ رَمْیِ‏ الْجَمَرَاتِ‏».
از مطالب بیان شده به این نتیجه می‌رسیم که:
• بیتوته در منا نماد تولی به خدا است.
• رمی جمرات نماد تبری و اعلام برائت و بیزاری از شیطان، شیطان صفتان و اوصاف شیطانی است.
6ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در قربانی
حج‌گزاران پس از رمی جمره عقبه و پیش از حلق یا تقصیر باید در سرزمین منا گوسفند، گاو و یا شتر قربانی کنند. در قربانی اسرار فراوانی نهفته است که بعضی از این اسرار حکایت از ظهور تولی و تبری در قربانی دارد که به بعضی از آن‌ها اشاره می‌شود:
الف) جانبازی و فداکاری
یکی از اسرار قربانی فدا کردن خود و فنا ساختن خویش در محضر ربوبی می‌باشد که عالی‌ترین شکل آن در عمل حضرت ابراهیم جلوه‌گر است. حضرت ابراهیم به‌قدری فانی در تولی به خدا است که عزیزترین کس خود را که حتی از خودش نیز عزیزتر بود، یعنی فرزند دلبندش حضرت اسماعیل را به قربانگاه عشق برد و با دستان خود چاقو بر حلق پسرش نهاد. این عمل یعنی رهایی از قید هر چه جز خدا است.
هر که پیمان با هو الموجود بست گردنش از بند هر معبود رست
می‌کند از ماسوی قطع نظر می‌نهد ساطور بر حلق پسر
با یکی همچون هجوم لشکر است جان به‌پیش او ز باد ارزان‌تر است
مؤمن از عشق است و عشق از مؤمن است عشق را ناممکن ما ممکن است
قربانی، تجلی اوج تولی به خدا است، چراکه قربانی، رمز دادنِ جان در راه محبوب و حد نهایی تسلیم در برابر معبود است؛ یعنی خدایا همچنان که خون این قربانی را در راه تو، بی‌دریغ می‌ریزم، حاضرم بدون تعلل، در راه دفاع از حریم دین و اجرای فرمان‌های آسمانی تو، از جان خود نیز بگذرم.
ب) اطعام مساکین
یکی از اسرار قربانی اطعام مساکین است که نماد تولی انسان به مؤمنین است.
ج) دوری از طمع
با توجه به آنچه امام سجاد در سر قربانی فرموده که حج‌گزار و قربانی کننده با تمسک به حقیقت ورع، گلوی طمع را بریده، او را بکشد، می‌توان گفت قربانی علاوه بر اینکه تجلی‌گاه تولی است، تجلی‌گاه تبری از صفات رذیله درونی نیز هست. زائر بیت الله با بریدن سر قربانی، در واقع نفس حیوانی و هوا و هوس‌های شهوانی خویش را می‌کشد تا به کمال انسانی‌‌اش نزدیک‌تر گردد
7ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری در محرمات احرام
از جمله عرصه¬های ظهور تولی و تبری در حج، محرمات احرام است. محرمات احرام طبق فتوی فقها به سه قسم تقسیم می¬شوند: 1ـ محرمات مخصوص مردان که عبارتند از: زیر سایبان حرکت کردن، پوشاندن سر، پوشیدن لباس دوخته، پوشیدن کفش یا چیزی که تمام روی پا را بپوشاند. 2ـ محرمات مخصوص بانوان که عبارتند از: پوشاندن صورت، پوشیدن زیور 3ـ محرمات مشترک بین زن و مرد که عبارتند از: استفاده از بوی خوش، نگاه در آینه، زدودن مو از بدن، کرم زدن، سرمه کشیدن به چشم، انگشتر به دست کردن برای زینت، جدال، فسوق و فخر فروشی، بیرون آوردن خون از بدن، کشتن جانوران بدن، ناخن گرفتن، کشیدن دندان، کندن درخت و گیاهان حرم، شکار، عقد کردن زن برای خود یا دیگری، لذت های جنسی و استمناء.
برای تبیین تجلی تولی و تبری در محرمات احرام توجه به این مقدمه لازم و ضروری است که؛ اعمال عبادی، اقسام مختلفی دارد. بعضی از آنها، در عین حال که عبادت است و برای اطاعت امر خدا آورده می¬شود دارای حظَ نفسانی هم می¬باشد و آدمی بالطبع نیز تمایل و گرایش به آن دارد؛ مانند ازدواج کردن و غذا خوردن و … امثال این امور ممکن است، هم به عنوان عبادت و اطاعت امر خدا باشد و هم وسیله ارضاء تمایل نفس و طبیعت گردد.
قسم دیگر، کارهایی که لذت نفسی ندارد ولی از نظر عقل، مورد رغبت و میل انسان است مثل تحصیل علم، احسان به نیازمندان و … که اگر در راه جلب رضای خدا انجام گیرد،

مطلب مرتبط :