شهری، پراکنش، شهرها، ساکنان

54)
2-3-5 الگوی گسترش فضایی شهرها
از راه های ممکن جهت اسکان جمعیت در شهرها، گسترش این شهرها به صورت افقی یا در ارتفاع است که در کنار آن سعی می گردد مشکلات و نواقص شهر نیز رفع شود. از طرفی دیگر برای از بین بردن مشکلات شهرهای بزرگ ایده ای ایجاد شهرهای جدید مطرح است که از اهداف اصلی آن نیز رفع اغتشاش و بی نظمی حاکم بر جوامع شهری بزرگ است و به دنبال آن تشکیل شهر یا جامعه ی شهری را ارائه می کند که از تمام معایب و نواقص شهرهای موجود به دور است (بمانیان، 1390: 92).
2-3-5-1 پراکنش افقی شهری
مسئله تراکم بسیار زیاد و خارج از حد جمعیت شهرهای بزرگ همواره ذهن اندیشمندان، معماران و شهرسازان را به خود مشغول نموده و از طرفی نیز با توجه به اختراعات ایجاد شده از جمله وسایل حمل و نقل جدید، فکر گسترش و توسعه افقی شهرها به عنوان یکی از راه های رشد مطرح است؛ بدین صورت که شهر را با استفاده از تراکم کم به صورت گسترده توسعه دهیم. هر چند فرم گسترش افقی شهرها مشکلاتی از قبیل ایجاد محلات یکنواخت و بی روح، تضعیف کننده ی روابط اجتماعی بین ساکنان و غیره… را به همراه دارند، اما برای شهرهای پر جمعیت از جمله شهرهای بزرگ کشور ایران که از طرفی نیز با مشکل کمبود زمین مواجهند و نیاز شدید به مسکن بر اثر ازدیاد روز افزون جمعیت هر روز بیشتر نمود پیدا می کند و در صورت استفاده از فرم گسترش افقی لازم است وسعتی برای شهرهای بزرگ حداقل به مقدار سه تا ده برابر وسعت موجود در نظر گرفته شود؛ عملا” استفاده از این ایده به طور کامل برای شهرهای بزرگ ایران محقق نیست (بمانیان، 1390: 95-93). بور جس6(1998) پراکنش افقی را گسترش فیزیکی در تراکم های پایین در مکانی که رشد فضایی از رشد جمعیت پیشی می گیرد. دون7 (1999) تعریف بسیار جامعی از پراکنش افقی ارائه می دهد که عبارت است از:
گسترش نامحدود به سمت بیرون
سکونتگاه مسکونی و تجاری کم تراکم
توسعه جسته و گریخته
تجزیه قدرت کاربری زمین در مکانهای مختلف
غلبه حمل ونقل بوسیله اتومبیل شخصی
فقدان برنامه ریزی و کنترل متمرکز
توسعه نواری تجاری پراکنده
نابرابریهای مالیاتی زیاد در بین مکانها
تفکیک انواع کاربری زمین در مناطق مختلف
علل پراکنش افقی
اگر چه دلایل پراکنش افقی در بین شهرها و کشورها مختلف است اما به طور عموم پراکنش افقی در پی تعدادی از فاکتورها ایجا می گردد:
جدول شماره 2-3: علل پراکنش افقی
ابعاد
دلایل پراکنش
اقتصادی
– افزایش درآمد و ترجیحات خانوارها برای دسترسی به مسکن بهتر (حومه نشینی)
– درآمد پایین و دسترسی به مسکن ارزان قیمت حومه (حاشیه نشینی)
– بورس بازی زمین
– مالیات دهی بیشتر در قسمت های داخلی شهر نسبت به حومه
اجتماعی
– افزایش تعداد خانوار
– مهاجرت به مناطق داخلی شهر
-رشد جمعیت

فرهنگی
– جرم و جنایات
– اعتیاد
– اختلافات قومی و نژادی
– ازدحام بیش از حد و عدم آرامش
– نوآوریهای تکنولوژیکی و دسترسی آسان به حومه

سیاسی
– تفرق سیاسی و عدم حکمروایی یکپارچه
– تصمیمات احداث زیر ساختها و بزرگراه ها
– تخصیص یارانه ها
– سیاستهای تولید مسکن انبوه
– مقررات منطقه بندی و کاربری زمین
– اجازه ساخت و ساز در مناطق حومه به منظور رواج ساخت و ساز و اخذ مالیات بیشتر
– ادغام روستاهای همجوار
– اعمال مقررات ضعیفتر در حومه نسبت به مناطق داخلی شهرها

مطلب مرتبط :   فرهنگ، کتابخانه، تئاتر، امکانات

کالبدی
– مساکن فرسوده
– مساکن کوچک و متراکم
– گزینه های بیشتر انتخاب مسکن در حومه نسبت به مراکز شهری
– خدمات رسانی ضعیف
– دسترسی مناسب به زیر ساختهای حمل ونقل
– جدایی مکان کار و زندگی از یکدیگر و دسترسی آسانتر به محل کار
زیست محیطی
– آلودگی محیطی
– آلودگی هوا
– آلودگی صوتی
– آلودگی منظر
موانع طبیعی از قبیل: جنگل ها، تپه ها، رودخانه ها و…
مأخذ: Ye and et al, 2005: 303-304))
جدول شماره 2-4: پیامدهای پراکنش افقی در شهرها
تخریب محیط زیست
خزش شهری یا پراکندگی شهری موجب آسیب رساندن به محیط به واسطه تخریب زیست بوم ها، افتراق جنگل ها، کاهش کیفیت آب و هوا و فقدان تنوع زیستی و تهدید حیات وحش می گردد.
تخریب زمین های کشاوری
خزش تهدیدی جدی برای زمین های کشاورزی و مسئول تخریب آنهاست. این امر همچنین شامل از بین بردن شخصیت و هویت مناطق روستایی و شیوه های زندگی غالب در آنها است.
فقدان فضاهای باز
خزش مسئول تبدیل فضاهای باز به کاربری های توسعه یافته است و به طور روزافزونی نیز برای آنها تهدید کننده می باشد. فضاهای باز از اراضی کشاورزی متمایزند و مشتمل بر انواع زمین های خالی در مناطق شهری نظیر زمین های بازی، جنگل ها، پارک ها و اراضی مرطوب هستند.
مشکلات ترافیکی
خزش به انبوهی ترافیک، طولانی شدن زمان سفرها، راه بندان های ترافیکی و در نتیجه آلوگی هوا و تهدید سلامتی جسمی و روحی شهروندان منجر می شود.
زوال شهری
خزش نقش عمده ای در زوال مراکز اصلی شهرها دارد، یعنی به جای اینکه این سرمایه گذاری را به نوسازی و بازآفرینی مراکز شهری تخصیص دهد منابع مالی عمومی و خصوصی را به سمت پیرامون شهرها هدایت میکند.
از بین بردن مفهوم اجتماع
پراکندگی حس تعلق به اجتماع و مکان را از بین می برد و جدایی گزینی اجتماعی را به وجود می آورد.
فقدان مکان های تاریخی
خزش ارزش چندانی به مکان های تاریخی و فرهنگی مهم نظیر ساختمان های تاریخی، مراکز شهری تاریخی، محدوده های تاریخی و مکان های خاطره انگیز نمی دهد و در حقیقت به عنوان تهدیدی جدی برای آنها به حساب می آید.
مأخذ: (مشکینی و همکاران، 1392: 145)
2-3-5-2 پراکنش شهری (Urban distribution)
پراکنش شهری به معنی رشد متفرق و کم تراکم شهر و حومه و در طول جاده های شعاعی است و به معنی گسترش فضائی بی رویه و نامنظم می باشد که در نتیجه جابجایی و تغییر مکان فعالیت ها و جمعیت از شهر مرکزی به طرف خارج شهر و پراکنش در نواحی حومه ای است. پیامد این الگوی گسترش، پیدایش موجودیت های سیاسی مستقل در قالب شهرها و شهرک ها در منطقه پیرامونی کلانشهر است. این شکل شهری در نیم قرن اخیر در قالب اصطلاح «اسپرال» در ادبیات پژوهش های شهری وارد شده است و امروزه موضوع محوری اکثر سمینارهای شهری در کشورهای توسعه یافته است (تقوایی و سرایی، 1383: 189). با وجود این تاثیرات منفی، بعضی از صاحب منصبان دولتی و کارمندان بخش خصوصی مخالفت کردند و معتقدند که پراکنش شهری مزایایی زیادی به همراه دارد، به عوان مثال اقامتگاه های خانواده های تک خانواری در روی قطعات بزرگ تر است همچنین پایین تر بودن قیمت زمین مزایای بالاتری برای تجارت به علت فقدان قوانین محدود کننده ی رشد پراکنده شهری فراهم می کند. اصطلاح پراکنش شهری به طور کلی معانی منفی را به همراه دارد. به علت سلامتی محیط و موضوعات فرهنگی مرتبط با آن ساکنین محلات پراکنده تمایل به حذف آلودگی ها و رنج و دردی که از تلفات ترافیک برای هر شخص حاصل می شود، دارند. پراکنش شهری بسیار بحث برانگیز است، طرفداران مدعی اند که مصرف کنندگان ترجیح به سکونت در محلات کم تراکم دارند و پراکنش شهری لزوما” باعث افزایش ترافیک نمی شود (www.secreturban. Mihanblog.com).
2-3-5-2-1 پیامدهای الگوی پراکنش شهری
پراکنش شهری مشخصات چندی دارد که از جمله مهم ترین عوامل فشار آور بر شهرها به حساب می آید و به نوعی اتلاف اسکان در شهر است که توسط تراکم های پایین یکنواخت مشخص می گردد که اغلب ناهماهنگ است و در طول حاشیه های نواحی شهری با سرعتی زیاد پخش می شود. الگوی پراکنش شهری سبب می شود که تراکم جمعیت کاهش یابد و در جریان این توسعه، زمین های کشاورزی و مزارع را از بین برده و از نظر جلوه ظاهری به صورت قطعه قطعه شدن، حرکت گره ای و جسته و گریخته و توسعه ناپیوسته و تدریجی بروز نماید. پراکنش شهری می تواند اثرات منفی بر حومه شهر، شهرها، اقتصاد و محیط داشته باشد که عبارت است از:
حومه شهرها: توسعه سریع و پراکنش شهر اثرات منفی بسیاری بر حومه های شهر به جا می گذارند. ازدیاد واحدهای مسکونی، مرکز خرید نواری شکل، از بین رفتن فضای سبز، پدید آمدن آسمانخراش ها و ساختمان های آپارتمانی نمونه ای از این اثرات می باشند. هم چنین به دلیل فاصله زیاد سکونت از محل کار گسترش استفاده زیاد از اتومبیل شخصی مدت زمان زیادی برای انجام کارهای روزانه از ساکنان سلب می کند که این پراکندگی و وابستگی به اتومبیل از تعاملات و روابط متقابل روزانه بین همسایه ها جلوگیری کرده و حس هویت محله ای در بین افراد ساکن در محله را کاهش می دهد.
شهرها: الگوی پراکنش بر ساکنان شهرها نیز اثرات منفی می گذارد؛ و روزانه حجم عظیمی از جمعیت از نواحی حومه به داخل شهرها وارد می شوند و باعث معضلات زیادی از جمله ترافیک، شلوغی، ناامنی و احساس تعلق خاطری کمتری در بین ساکنین شهر و حومه ایجاد می کند.
پراکنش شهری به دو دلیل مانع از دسترسی شهر می گردد: اولا پراکنش سبب دسترسی ضعیف به کاربری های مسکونی است زیرا ساکنان اغلب از گزینه های کار، خرید، تفریح فاصله دارند و ثانیا” خود

مطلب مرتبط :   سیاستگذاری، شوراهای، پژوهش‌های، حفاظت