سیاست، مدّت، متعدّد، امکانات

دانشمندان و دانشگاهیان با غیر دانشگاهیان است.(news.bbc.co.uk , 2000)
در این جشنواره، دهها کارگاه، نشست، سمینار و بحث گروهی و سخنرانی برگزار می‎شود. در سال 2000، سیصد سخنرانی در جشنواره منچستر برگزار شد. همچنین، در این جشنواره مهم‎ترین مشکلات مبتلا به جامعه یا مسائل مورد علاقه مردم توسط دانشگاهیان مورد بحث قرار می‎گیرد.
«هفته ملّی علم»87 که از 17 تا 26 مارس برگزار می‎شود، یکی دیگر از آئینهای ملّی و مهمی است که دولت، رسانه‎ها و مؤسسات دانشگاهی و آموزشی برای گسترش فرهنگ علم و دانش و جلب توجّه عموم به دانش برگزار می‎کنند. اعطای نشان به محققّان برجسته، معرفی نتایج تحقیقات بزرگ، آشنا ساختن کودکان و نوجوانان با فعالیّتها، مفاهیم، دستاوردها و مراکز علمی از جمله برنامه‎های ارائه شده در این هفته است. (فاضلی، 1384: 200-203)

4-4-ساختاری
1-4-4- کنار گذاشتن نظام تصمیم گیری مقطعی، کوتاه مدّت و سطحی
اکثر کشورهای جهان اسلام نسبت به بحرانها و مسائل سیاسی نگاهی سطحی و مقطعی دارند. در صورت بروز یک بحران این کشورها سعی نمیکنند به مسئله عمیقتر نگاه کرده و ریشههای بحران را شناسایی کنند. تلاش برای تجزیه و تحلیل بحران، تبیین استراتژیهای میان مدّت و بلند مدّت برای ریشهکن کردن عوامل بحران، سیستم سازیهایی در قالب نظامهای کارآمد و نه صوری، برنامهریزی و پیشبینیهای از قبل صورت گرفته برای زمانهایی که ممکن است دوباره بحرانهایی شکلگیرد و… از جمله کارهایی است که این کشورهای اسلامی میتوانند انجام دهند. مجموعه این فعالیّتها را میتوان در قالب نظریههایی تدوین و تبیین کرد. امّا کشورهای اسلامی در هنگام بروز بحرانها به جای پرداختن به این گونه فعالیّتها صرفاً در جهت حل مقطعی و سطحی بحران تلاش کرده و نگاهی کوتاه مدّت به این گونه مسائل دارند. بنابراین نگاهی علمی و ریشهای که مستلزم وجود نظریاتی در دستگاههای فکری سیاسی کشورهای اسلامی است هیچ جایگاهی در نظام تصمیمگیری آنها ندارد.
نظام تصمیمگیری این کشورها از ضعف علمی شدیدی رنج میبرد. بر فرض وجود متفکّران و نظریهپردازان سیاسی در این کشورها وقتی که این کشورها برنامهها و استراتژیهای بلند مدّت نداشته و صرفاً به دنبال این هستند که گلیم خود را در بحرانها بیرون بکشند و یا در نهایت با دم دستترین راهحلها به سراغ حل یک بحران بروند برای آن متفکّر و نظریهپرداز در آن سیستم تصمیمگیری جایی وجود ندارد. یک نظریهپرداز زمانی میتواند کارآیی خود را در عرصه سیاسی نشاندهد که به آن نظریه فرصت عملیاتی شدن داده شود که این امر ممکن است زمان برباشد. امّا معمولاً اکثر سیاستمداران جهان اسلام و عرب چنین صبرهایی ندارند.
متأسفانه جو غالب در بی توجّهی به صاحب‏نظران است. اغلب نخبگان سیاسی ما خود را در علوم مختلف و احکام متعدّد صاحب‏نظر و اهل فن می‏دانند و بدون این که در زمینه مهندسی اجتماعی و سیاسی حتّی یک کتاب هم خوانده باشند، هیچ صاحب‏نظری را در این زمینه به شاگردی هم نمیپذیرند.(تاجیک، 1382: 4) به نظر می‏رسد که این مسأله علاوه بر این‏که لطمات سنگینی به منافع ملّی کشور وارد کرده و می‏کند خود مانع مهمی در پیشرفت و توسعه علوم سیاسی در ایران محسوب میشود. در این وضعیت، طبیعی است که در عرصهی سیاست‏گذاری داخلی و خارجی، آزمودههای سیاسی را بارها و بارها دوباره میآزماییم و پروسه سعی و خطا بارها تکرار میشود.

مطلب مرتبط :   کودکان، نوجوانان، کارتون‌های، بیننده

2-4-4- با راهبرد و نقشه عمل نمودن/ تولید علم بر اساس نقشه و هدف
بررسی دیدگاه صاحبنظران نشان میدهد یکی از عوامل مهم رکود علمی و عقب ماندگی در چهارچوب فرهنگ اسلامی- ایرانی «فقدان استراتژی کلان» یا «فقدان سیاست علمی» مشخص است. یعنی نمیدانیم چه میخواهیم و به کجا قرار است برسیم و برای نیل به این مهم چگونه باید عمل کنیم. (نادری فارسانی، 1387: 90) ما باید به جد از نگاههای سلیقهای در بحث تولید علم خودراری کرده و سعی کنیم با برنامهریزی و در چهارچوب سیاست علم حرکت در مسیر تولید علم را حمایت کنیم. منظور از سیاست علم مجموعه راهبردها، خط‎مشی‎ها و برنامه‎های دولت برای ارتقا و توسعه فعّالیتهای پژوهشی و آموزشی در زمینه افزایش «تولیدات علمی» و «نوآوری‎های فناوری» است. البتّه، سیاست علمی و فناوری از منظری عام‎تر به استفاده مؤثر از علم و فناوری به عنوان عوامل رشد اقتصادی و توسعه اجتماعی نظر دارد. بنابراین، سیاست علمی و فناوری فقط ناظر به برنامه‎ای برای گسترش پژوهشها و تولیدات علمی نیست. از این رو، نمی‎توان سیاست علمی و فناوری را جدا از کلیّت ساخت اجتماعی- اقتصادی یک کشور در نظر گرفت. (Webster, 1991). سیاست علم موضوع گسترده‎ای است و تمام ابعاد فعّالیتهای علم و فناوری اعم از تولید، اشاعه و کاربست آن را شامل می‎شود و با دیگر مؤلفه‎های سیاستهای اقتصادی و اجتماعی ارتباط نزدیک دارد.
در این زمینه نیز بریتانیا تجربه موفّقی دارد. «شورای علم و فناوری»88 عالی‎ترین شورای مشورتی است که در زمینه سیاستگذاری برای علم و فناوری با نخستوزیر مشورت و به او راهبرد ارائه می‎کند89. این شورا در سال 1993 تأسیس و در سال 1998 در سازمان و اهداف آن بازنگری شد. مسئولیت آن به عهده نخست وزیر است و وزیر علوم به نیابت نخست وزیر آن را مدیریّت می‎کند.
برنامه ریزی در افقهای میان مدّت و بلند مدّت نیز از مؤلفههایی است که موجب میشود فرآیند تولید علم نظم و ساختار منسجمی به خود بگیرد. به عنوان مثال شورای تحقیقات بریتانیا به منزلهی بزرگ‎ترین نهاد اجرایی دولتی تصمیمساز در زمینهی تحقیقات علمی در بریتانیا که مهم‎ترین نهاد دولتی در زمینه مدیریّت تحقیقات و تخصیص بودجه‎های پژوهشی نیز است، در گزارشی به نام «برآیند مجموعه کلّی راهبردهای شوراهای تحقیقات بریتانیا» اصول، اهداف و خط مشی‎های خود را برای دورهی ده تا پانزده ساله در سال 2002 منتشر کرد. در این گزارش سیاست و خط‎مشی‎های دولت در زمینه تحقیق، فناوری و نوآوری بیان شده است.
« کشور ما هیچ چیز از کشورهای پیشرفته و توسعه یافته کمتر ندارد و چه بسا که بیشتر هم دارد.تنها چیزی که کم میباشد و یا بهتر است بگوییم وجود ندارد یک انضباط و تشکیلات سازمانی با سلسله مراتب مدیریتی کارآمد در زمینه علم است. »(صبوری و پورساسان، 1385: 52)

مطلب مرتبط :   زن، زنان، اسلام، زنان.

3-4-4- ایجاد امکانات مادی و معنوی کافی برای تلاشهای علمی
اگر میبینیم که در کشورهای غربی نظریه و نظریهپردازی چنین رشد و گسترش یافته، یکی از مهمترین عوامل آن وجود امکانات علمی – آموزشی و جایگاه رفیعی است که محققّان، پژوهشگران واندیشمندان در آن کشورها دارا هستند. فاصله بین یک شخص تحصیلکرده و یک شخص تصمیم گیرنده در کشور ما بسیار زیاد است.(سریع القلم، 1380: 646)در مراکز علمی غرب تحقیق و پژوهش و کسانی که در این حوزهها کار میکنند به انحاء مختلف مورد حمایت و تشویق قرار می گیرند. البتّه این حمایتها و تشویقها صوری نیست. تشویقها و حمایتها از طریق فراهم کردن امکانات مادی و معنوی برای پژوهشگران، تأمین زندگی آنان به نحوی که “دغدغه نان” نداشته باشند، احترام و شان اجتماعی بالایی که برای آنها قائل میشوند و… صورت میگیرد. بطور کلّی پژوهش نظری دارای جایگاه رفیعی برای آنان میباشد. با سرمایه گذاریهای کلان از این پژوهشها حمایت میشود و زمان لازم در اختیار پژوهشگران برای کار و رسیدن به نتیجه قرار میگیرد. دیگر منابع همچون تکنولوژی اطلاعاتی و کتابخانههای غنی و دسترسی به منابع دسته اوّل علمی و اطلاعاتی در آن کشورها بسیار مناسب است (Acharay, 2006).
در حال حاضر در ایران بسیاری از اساتید علوم سیاسی و روابط بینالملل در مراکز آموزش متعدّد اعم از دولتی و آزاد تدریس می‏کنند و یا برای درآمد بیشتر اقدام به پژوهش‏های متعدّد و کم ارزش میکنند. بسیاری از آنها فاقد انگیزههای علمی و اجتماعی لازم هستند. حقوق اساتید دانشگاه نسبت به مشاغل دیگر بسیار پایین است و همین امر موجب اشتغالات متعدّد آنان برای تأمین زندگی میشود. این امر موجب میشود اصولاً نوآوری دراندیشه و نظریهپردازی در نظام آموزشی و پژوهشی ایران جایگاهی نداشته باشد. همچنین این وضعیت در گسترش و شیوع گسترده پدیده بسیار زیانبار فرار مغزها نیز به شدّت اثر گذار بوده است. این در حالی است که ایران به عنوان یک کشور ثروتمند میتواند شرایط لازم برای رفاه اساتید دانشگاه را فراهم کند.
وضع دانشجویان و فارغ التحصیلان رشته علوم سیاسی و روابط بینالملل از این هم وخیمتر است. در این زمینه جایگاه فارغ التحصیلان علوم سیاسی در نظام سیاسی اداری معلوم نیست و با وجود این که معمولاً دانشجویان این رشته دارای توانمندی‏های علمی و اجرایی بالا هستند استفاده چندانی از آنها نمی‏شود و بسیاری از آنها اشتغال روشنی ندارند.
در کشورهای اسلامی نیز وجود این منابع و امکانات و حمایتهای مادی و معنوی از امر پژوهش میتواند گام بزرگ و کمک شایانی به مسأله نظریه و نظریهپردازیکند. شاید بعضی از کشورهای اسلامی از نظر مالی و اقتصادی ضعیف باشند امّا به لطف الهی هستند کشورهای