سعى، صفا، مروه، اسماعیل

جریان آن انجامید و این تلاش به‌صورت رمزى درآمد که مى‏باید حاجیان هر ساله با سعى میان صفا و مروه خاطره آن را عملاً تجدید کنند و بدانند که سعى و کوشش آنان ‏باید با التجا به خداوند توأم باشد تا به نتیجه مطلوبى بارور گردد.
سعى میان صفا و مروه یادآور یکى از رویدادهاى تاریخى عبرت آموزى است؛ چون هاجر همسر ابراهیم براى جستجوى آب براى فرزندش اسماعیل از صفا به مروه و از مروه به صفا رفت و آمد مى‏کرد تا بالاخره منبع آب را زیر پاى اسماعیل یافت و نیاز خود و فرزند خویش را فراهم دید و همین آب منشأ آبادانى این سرزمین و عامل خیر و برکت آن شد. سعی‌ای که هاجر میان صفا و مروه مبذول داشت هدف او یافتن آب براى خود و فرزند خویش بود که مایه حیات هر موجود زنده‏اى است. حیات اسماعیل و هاجر (علیهما السلام) به علت تشنگى شدید در معرض خطر بود و اگر زیر پاى اسماعیل آب به جریان نمى‏افتاد و از آن بهره نمى‏گرفتند مرگ آن دو حتمى مى‏نمود. این سعى با چنان هدفى حیاتى که در گذشته صورت گرفت و باید چنین سعی‌ای مبذول مى‏گردید، (سعی‌ای که مى‏تواند به‌صورت الگو و سرمشقى براى همه جوامع انسانى باشد) شاید اشارتى است به این‏ حقیقت که باید مسلمین براى ادامه حیات شرافتمندانه خود در تمام شئون حیاتى بکوشند و همه تلاش خویش را توأم با تحرکى استوار و جنبشى که سراپاى وجودشان را در بر مى‏گیرد و همه اندام‌های بدنشان- آنگاه که مى‏باید به «هروله» روى آورند- براى چنان جنبشى بدون استثنا به کار افتند و جان و روحشان و قلب و دلشان و زبان و دهانشان پویا در سوى هدف حیاتى یعنى به هم رساندن ایمان و اعتقاد توحیدى زلال و دست یافتن به این مایه صافى و پاکیزه از شوائب شرک، براى تداوم حیات و زندگانى بالنده اسلامى باشد.
حیات مسلمین بدون سعى و کوشش و تلاش نمى‏تواند- به‌گونه‌ای که مسلمین بتوانند آبرو و عزت و قدرتى در خود به هم رسانند و عرصه را در برابر دشمنان دیرینه اسلام تنگ کنند- ادامه و استمرار یابد، حتى مى‏بینیم حاجى نه‌تنها باید سعى خود را میان دو کوه صفا و مروه در پیش گیرد؛ بلکه باید بر فرازیدن بر کوه و دشوارى صعود بر آن‌ها را بر خویشتن هموار سازد و بداند که سعى و کوشش با بالا رفتن بر روى کوه‌های صفا و مروه شاید اشارتى باشد که باید سعى و تلاش‌ها به‌سوی صعود و تعالى- هرچند که دشوار است- منتهى گردد؛ و حتى ترک هروله- که تحریک و به جنبش واداشتن همه اندام‌ها در آن منظور شده است- از کمال سعى مى‏کاهد و باید سعى کامل و ثواب آفرینى که پاداش کامل را به ارمغان مى‏آورد در جایى که باید به «هروله» تن درداد این کار هرچند پر زحمت را حاجى بر خود هموار سازد و اگر آن را ترک گوید به‌جا است آن را در حین سعى اعاده کند.
این آداب ظریف باید حاجى و حجاج و مسلمین را درسى باشد که در بحران تراکم جمعیت و شدائدى که از پى خود دارد کمترین ضعف و فتورى به خود راه ندهد؛ بلکه على‏رغم گذر بر دشواری‌ها باز هم بکوشد و استقامت و پایدارى خود را تداوم بخشد و در تمام صحنه‏هاى زندگانى با تمام وجود کوشا باشد که‏
﴿وَأنْ لَیسَ لِلإنسانِ إلّاما سعى‏ وأنَّ سعیُهُ سَوفَ یُرى﴾.‏
«و اینکه براى انسان بهره‏اى جز سعى و کوشش او نیست».
این عمل و رویداد تاریخى به هر ناظر و متفکرى مى‏فهماند که اگر انسان براى وصول به هدف، خویشتن را به سعى‏ وا دارد و از پى مطلوب خود گام را استوار بردارد مسلماً موفق و کامیاب مى‏گردد.