زیست‌محیطی، مشی‌های، انتزاعی، حفاظت

عبارتند از: “شرایط علّی” (در تحقیق حاضر: علل وضعیت زرد)، “وضعیت موجود” (وضعیت زرد)، “راهبردها”، (راهبرد بهاری)، “زمینه یا بافت” (آسمان پارادایم)، “شرایط مداخله‌گر” (شرایط باران‌زا) و “وضعیت مطلوب” (موقعیت سبز). پارادایم کدگذاری محوری در شکل صفحه بعد ارائه شده است.

شکل 4-5: پارادایم کدگذاری محوری تحقیق

علل وضعیت زرد (شرایط علّی) در واقع همان عوامل موجده شرایط نامطلوب وضعیت زرد (وضعیت موجود) است که خود شامل 40 مقوله فرعی و مجموعاً 49 مفهوم انتزاعی است. اگرچه عناوین مقولات مشخص شده در شکل، صرفاً بیانگر عنوان بازیگران زیست‌محیطی است امّا “مفاهیم انتزاعی” زیرمجموعه هر یک از آنها مبیّن رفتار، ویژگی و یا نقطه ضعف مربوط به آن بازیگر در ایفای نقش زیست‌محیطی است. به عنوان مثال با توجه به اظهارات خبرگان زیرمجموعه مقوله “سازمان حفاظت محیط زیست” (به عنوان یکی از علل وضعیت زرد) در مجموع 8 مفهوم “مطلوبیت جایگاه معاونتی سازمان”، “ناهمخوانی قدرت رسمی با اختیارات واقعی”، “اهمیت اقتدار شخصیتی رئیس سازمان”، “ضعف بدنه مدیریتی در بوروکراسی محیط زیست”، “اختیارات محدود سازمان حفاظت محیط زیست”، “ضرورت برنامه ریزی راهبردی متناسب با بلوغ سازمان”، “ضرورت تدبیر سازمان برای هماهنگی و نظارت فراقوه‌ای” و “اولویت حلّ مسائل سازمانی بر مسائل زیست محیطی” قرار دارد که هر یک از این مفاهیم یک بعد از کاستی‌های این بازیگر تأثیرگذار در فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی را نشان می‌دهد. در مورد سایر مقولات ذکر شده در این بخش نیز توجه به مفاهیم انتزاعی ضروری است.
و امّا توصیف “وضعیت زرد” که معلول کنش بازیگران زیست‌محیطی است، توسط 4 مقوله و مجموعاً 13 مفهوم انتزاعی صورت گرفته است. مهمترین عامل در نابسمانی وضعیت موجود، ضعف در کنش‌های بازیگران زیست‌محیطی است. “کنش زیست‌محیطی” مجموعه‌ای از مفاهیم انتزاعیِ متعدّد است که از بطن داده‌های گردآوری شده ظهور یافته و برآیند “دانش زیست‌محیطی” و “گرایش زیست‌محیطی” در کنار برخی ویژگی‌های متمایز کننده می‌باشد.
بخش بعدی شکل همان “مقوله محوری” است که از آن به عنوان “راهبرد بهاری” یاد شده است. دلیل چنین نام‌گذاری آن است که تغییر در شرایط و ویژگی‌های فعلی فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی (مجموعاً 27 مفهوم در قالب 4 مقوله) مشابه کارکرد فصل بهار در تغییر ظاهری طبیعت، راهبرد اصلی نیل از وضعیت زرد (موجود) به موقعیت سبز (مطلوب) است. مجدّداً ذکر این توضیح ضروری است که اگرچه عنوان مراحل فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی برگرفته از ادبیات موضوع و مشابه مراحل تدوین سایر خط مشی‌های عمومی است،‌ امّا شرایط و ویژگی‌های هر مرحله از آن متفاوت است. 27 مفهوم انتزاعی ذیل مقولات این بخش، بیانگر تمایزات مربوط به تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی کشور با سایر حوزه‌های خط مشی عمومی است.
“شرایط باران‌زا” یا همان “عوامل مداخله‌گر” موجب تسهیل و تسریع تأثیرگذاری راهبرد بهاری بر “موقعیت سبز” (وضعیت مطلوب خواهد شد. این بخش شامل 3 مقوله و 10 مفهوم انتزاعی است. “موقعیت سبز” نیز مبیّن شرایطی است که در صورت تحقّق آن، خط مشی‌های زیست‌محیطی در حالت مطلوب تدوین خواهند شد. این بخش شامل 3 مقوله و مجموعاً 19 مفهوم انتزاعی است. “آسمان پارادایم” نیز مقولات مبیّن “اسناد بالادستی” و حاکم بر تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی را شامل می‌شود. (10 مفهوم در قالب 5 مقوله)

مطلب مرتبط :   جنبش‌های، مردمی، جوامع، خاورمیانه

4-4- دستاورد روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد
در این بخش دستاورد اصلی به کارگیری روش نظریه‌ داده‌بنیاد یعنی همان پاسخ به سؤالات (فرعی) پژوهش ارائه شده است. پاسخ به سؤال اصلی تحقیق نیز در فصل آتی تبیین می‌گردد.

4-4-1- پاسخ به سؤالات فرعی تحقیق
با توجه به نتایج بدست آمده از روش تحقیق داده‌بنیاد در این بخش پاسخ چهار سؤال فرعی تحقیق ارائه شده است. پاسخگویی به سؤالات فرعی تحقیق لازمه و مقدّمه پاسخ به سؤال اصلی تحقیق محسوب می شود.

4-4-1-1- پاسخ به سؤال فرعی اول
سؤال فرعی نخست عبارت بود از: “عوامل مؤثر بر تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی در کشور کدامند؟” در راستای پاسخ به این سؤال 39 مفهوم و 10 مقوله فرعی به شرح جدول زیر شکل گرفت.
جدول شماره 4-59: پاسخ به سؤال فرعی نخست

عنوان مقولات اصلی
عنوان مقولات فرعی
تعداد مفاهیم زیرمجموعه
عوامل زمینه‌ای نرم مؤثر بر تدوین
نظام ارزشی محیط زیست در اسلام
9

نظام ارزشی عمومی محیط زیست
4

کنش زیست‌محیطی شهروندان
3

کنش زیست‌محیطی دولتمردان
5

کنش زیست‌محیطی بوروکرات‌ها
3

موهبت مغفول
2

به کارگیری دانش اقتصاد محیط زیست
2

بلوغ ملیتی زیست‌محیطی
5
عوامل زمینه‌ای سخت مؤثر بر تدوین
منابع مالی زیست‌محیطی
3

فناوری و امکانات زیست‌محیطی
3

4-4-1-2- پاسخ به سؤال فرعی دوم
سؤال فرعی دوم عبارت بود از: “بازیگران مؤثر در تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی کشور کدام است؟” در راستای پاسخ به این سؤال 51 مفهوم و 21 مقوله فرعی به شرح جدول زیر شکل گرفت.

جدول شماره 4-60: پاسخ به سؤال فرعی دوم
عنوان مقولات اصلی
عنوان مقولات فرعی
تعداد مفاهیم زیرمجموعه
بازیگران جهانی (بین‌المللی) زیست‌محیطی
نقش سازمان ملل متحد
3

توافقنامه‌ها و تعهدات بین‌المللی
2
بازیگران فراقوه‌ای زیست‌محیطی
شورای عالی انقلاب فرهنگی
2

مجمع تشخیص مصلحت نظام
1
بازیگران فرانهادی زیست‌محیطی
شورای عالی محیط زیست
3

صندوق ملی محیط زیست
1

کمیته ملی توسعه پایدار
2
بازیگران تقنینی زیست‌محیطی
کمیسیون کشاورزی قوه مقنّنه
3

فراکسیون محیط زیست قوه مقنّنه
3

دیوان محاسبات کشور
2
بازیگران اجرایی زیست‌محیطی
سازمان حفاظت محیط زیست
8

سازمان‌های اجرایی بهره‌بردار زیست‌محیطی
3

وزارت امور خارجه
2

وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی
1

سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور
2
بازیگران قضایی زیست‌محیطی
قضات و دادگاه‌های زیست‌محیطی
2

مطلب مرتبط :   حقوق، اجتماعی-، حقوقی، احکام

سازمان بازرسی کلّ کشور
1
بازیگران مستقل زیست‌محیطی
تشکل‌های مردم‌نهاد سبز
4

رسانه‌های مکتوب، دیداری و شنیداری
2

بخش خصوصی
1

سازمان‌ها و نهادهای آموزشی
3

مطابق با “یادداشت‌های نظری” گردآوری شده در روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد، علاوه بر جدول فوق که برآمده از رویکرد استقرایی روش تحقیق مذکور است، جدول دیگری نیز در خصوص تفکیک دقیق‌تر بازیگران زیست‌محیطی به شرح زیر تهیه گردید.

جدول شماره 4-61: بازیگران مؤثر خط مشی‌گذاری زیست‌محیطی کشور
توضیحات
نام بازیگر زیست‌محیطی
نام قوه مرجع
تأثیرگذار بر تدوین سیاست‌های کلی برنامه‌های توسعه
مجمع تشخیص مصلحت نظام
فرا قوه‌ای
تدوین و بررسی سند ملّی محیط زیست
شورای عالی انقلاب فرهنگی

شورایی متشکل از نمایندگان چند وزارتخانه و ریاست رئیس‌ جمهور
مصوب قانون بهسازی و حفاظت محیط زیست انحلال در سال 1385
شورای عالی محیط زیست
فرا نهادی
مصوب قانون بهسازی و حفاظت محیط زیست انحلال در سال 1384
صندوق ملی محیط زیست

کمیته ذیل شورای عالی محیط زیست که دارای 9 کمیته راهبردی در موضوعات تخصصی محیط زیست می‌باشد
کمیته ملی توسعه پایدار

شورایی متشکل از نمایندگان چند وزارتخانه و ریاست رئیس‌ جمهور
شورای عالی آب

به علاوه اداره کل‌های محیط زیست ذیل سازمان در هر استان
سازمان حفاظت از محیط زیست
قوه مجریه
ادغام با وزارتخانه جهاد کشاورزی
سازمان جنکل‌ها و مراتع

کمیسیون زیربنایی، صنعت و محیط‌زیست

وزارت‌خانه‌های جهاد کشاورزی (+ سازمان شیلات)، نیرو، نفت، صنایع و معادن، بهداشت، راه و شهرسازی(+ سازمان هواشناسی کشور)، وزارت کشور(+ استانداری‌ها) و وزارت امور خارجه
علاوه بر 8 وزارتخانه مذکور، 2 وزارتخانه آموزش و پرورش؛ علوم تحقیقات و فناوری به صورت غیرمستقیم ایفای نقش می‌کنند.
عموم وزارتخانه‌ها به ویژه 8 وزارتخانه کلیدی مرتبط

مسئول اصلی پایش چگونگی اجرا مفاد زیست‌محیطی برنامه‌های توسعه و برقراری ارتباط با بودجه سالیانه دولت
سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور

سایر کمیسیون‌های تخصصی مرتبط: کمیسیون عمران/ کمیسیون صنایع و معادن/ کمیسیون انرژی
کمیسیون کشاورزی، آب و منابع طبیعی
قوه مقننه

فراکسیون محیط زیست و توسعه پایدار

ایفای نقش در سیاست پژوهی
پژوهشگاه مجلس شورای اسلامی

دیوان محاسبات کشور

تشکیل در سال 1379 به دستور رئیس وفت قوه
شعب دادرسی ویژه زیست‌محیطی
قوه قضاییه

سازمان بازرسی کل کشور

معمولاً ذیل شوراهای اسلامی شهر و روستا کمیسیون‌های تخصصی “سلامت و محیط زیست” فعالیت دارند
شهرداری‌ها و دهیاری‌ها
شورای شهر

نیروی انتظامی جمهوری اسلامی
مستقل

تشکل‌های مردم‌نهاد (NGOs)

رسانه‌های مکتوب، دیداری و شنیداری

دانشگاه‌ها، دانشکده‌ها و پژوهشکده‌های محیط زیست

بخش خصوصی
4-4-1-3- پاسخ به سؤال فرعی سوم
سؤال فرعی سوم عبارت بود از: “فرآیند تدوین خط مشی‌های زیست‌محیطی