روایات، احادیث، آیات، محمد¬بن

خود: پرهیز از غفلت، زهد¬ورزی و یأس از آنچه در دست مردم است (غالب احادیث باب 43)، راستگویی، جهاد با نفس زیرا جهاد اکبر است (ح242)، حسن¬خلق، میانه¬روی، محاسبه¬ی نفس (ح687) و….
4-3. مقایسه‌ی تیسیرالمطالب با امالی‌های امامی هم عصر
4-3-1. معرّفی امالی‌های امامیه
4-3-1-1. امالی شیخ مفید
احادیث این کتاب در فاصله¬ی اول رمضان 404ق تا بیست و هفتم رمضان سال 411ق در طیّ 42 جلسه املاء گردیده است. روایات امالی مفید در نگاه نخستین درباره¬ی موضوع یا موضوعات خاصی نیست، ولی با کمی دقت می¬توان بیشتر آن¬ها را در دو محور امامت (چون لزوم ولایت، لزوم اطاعت امام، فوائد محبت اهل¬بیت، علوم ائمه و مظلومیت آن¬ها، اثبات امامت امیرالمؤمنین (علیه السلام) و سایر ائمه) و اخلاق دانست. در حقیقت موقعیت زمانی و مکانی بیان این¬گونه مباحث را ایجاب می¬کرد: محیط بغداد و برخوردهای عقیدتی و لزوم حفظ کیان تشیّع، طرح بحث¬هایی درباره¬ی امامت را الزام می¬نمود و با توجه به اینکه زمان برگزاری مجالس نیز بیشتر در ماه مبارک رمضان و گاه ماه رجب و شعبان بوده است، ماه‌هایی که انسان در آن به سوی خداوند راه می¬گشاید و تهذیب نفوس و تطهیر قلوب در سرلوحه¬ی وظایف سخنرانان دینی قرار می¬گیرد، بحث¬های اخلاقی جایگاه ویژه می¬یابند. همچنین مفید در مجالسش از اشعار نیز استفاده می¬کرده است که غالباً در پایان مجالس بوده¬اند.
روایات امالی مفید از دشواری برکنار است و برای عموم قابل درک بوده است. شیخ این روایات را از محدّثان گوناگون نقل کرده است، اما روایات مشایخ در یک جا جمع نشده است (به جز مجلس بیست و سوم) و این امر می¬رساند که مفید در گزینش روایات نقش فعّالی داشته است و تنها به این بسنده نکرده است که مجموعه روایات مشایخش را به ترتیب املا کند. راویان اصلی امالی بخصوص در موضوع امامت، کسانی هستند که در نزد عامّه از اعتبار و وجهه برخوردارند و راویان شیعی بیشتر در احادیث اخلاقی به چشم می¬خورند. برخی از راویان معروف این امالی عبارتند از: ابوبکر محمد¬بن عمر¬بن محمد جعابی حافظ معروف بغدادی (م355)، ابوالقاسم جعفر¬بن محمد¬بن قولویه (م369)، ابوالحسن احمد¬بن محمد¬بن الحسن بن ولید، ابوعبیدالله محمد¬بن عمران مرزبانی (م384)، شیخ صدوق (م381)، ابوحفص عمر¬بن محمد¬بن علی صیرفی معروف به ابن زیّات (م375). از این میان ابن جعابی، ابن عمران مرزبانی و ابن زیّات، از روات معروف و شناخته شده نزد عامّه هستند.
4-3-1-2. امالی شیخ طوسی
در پی حمله¬ی ترکان سلجوقی به بغداد، شیعیان دچار سختی و فشار شدند و همین امر سبب شد که برخی از آنان بغداد را ترک کنند. شیخ طوسی یکی از این افراد بود که به نجف مهاجرت کرد. در نجف رفته رفته بدلیل کهولت سن و یا بیماری و فرسودگی ناشی از هجرت و فشار مسئولیت شیعیان زیر ظلم که بر دوش وی سنگینی می¬کرده است، از فعالیت¬های اجتماعی و علمی شیخ کاسته شد. در این سال¬ها هیچ کتاب عمده¬ای که تصنیف شیخ باشد در دسترس نیست و ظاهراً وی فقط به تدریس بسنده می¬کرده است. در این دوره تنها دو کتاب که آن هم به صورت امالی تنظیم شده از شیخ به ما رسیده است: یکی «إختیار معرفۀ الرجال» و دیگری همان امالی معروف که به یقین می¬توان گفت آخرین گفتارهای وی بوده است: شیخ از تاریخ ربیع¬الأول سال 455 تا صفر 458 در روزهای معیّنی از هفته (هر جمعه) مقداری احادیث را که از مشایخ خود استماع کرده بود به منظور اشاعه¬ی فرهنگ اسلامی، ادامه¬ی سنّت حسنه¬ی املا و آگاه نمودن عموم مردم با مناقب اهل¬بیت، در مکانی عمومی برای مردم قرائت می¬نمود. غالب این احادیث در فضایل اهل بیت و تاریخ اسلام و یا مطالب اخلاقی است و به همین جهت می¬توان به سطح علمی شرکت¬کنندگان در مجالس وی پی برد که اکثراً عموم مردم شیعه¬ی ساکن و مجاور نجف بوده¬اند. با توجّه به این شرایط، شیخ سند برخی احادیث را کامل ذکر نکرده است و در نتیجه احادیث مرسل در این کتاب یافت می¬شود. علاوه بر این محتویات، بخش مهم دیگری از امالی را سخنان تفسیری یا تأویلی شیخ دربرگرفته است که وی به تناسب بحث¬های خود در امالی و بویژه هنگام گفتگو درباره¬ی فضائل امیرالمؤمنین (علیه السلام)، متجاوز از 62 مورد به آیات قرآن تمسّک جسته و به تفسیر آن¬ها پرداخته است و تقریباً می¬توان در هر مجلس از مجالس امالی، روایتی در تفسیر یا تأویل آیات قرآن یافت. همچنین شیخ در امالی¬اش از اشعار عربی استفاده کرده است که در مجموع امالی به بیش از 50 قطعه شعر یا قصیده می¬رسد.
امالی شیخ طوسی دو بخش دارد که میان این¬ها یک تفاوت عمده وجود دارد: در بخش اول شیخ با حوصله و توان بیشتری به املا پرداخته و روایت¬های فراوانی را در هر مجلس بر شنوندگان خود می-خوانده است، به طوری که می¬توان گفت که پیش از درس، روایات به گونه¬ای تنظیم می¬شده است که زمان درس¬ها و تعداد روایات تقریباً یکسان باشد. همچنین شیخ در برخی احادیث این بخش، در آغاز مجلس و هنگام برشمردن مشایخ خود، تاریخ شنیدن حدیث و محل آن را هم ذکر کرده است. به علاوه در این بخش، شیخ در موارد فراوانی به خصوصیات اخلاقی راویان پرداخته است؛ در حالی که در بخش دوم این¬گونه دقّت و حوصله به کار نرفته است و علّت آن¬هم تحلیل رفتن توانایی شیخ و ضعف جسمانی وی بوده است.
شیخ در املاهای خود، روایات خود از مشایخش را هر یک در جای مخصوصی و به¬دنبال هم آورده است. نخست از روایات استادش مفید آغاز کرده و سپس روایات سایر مشایخ خود را که بیشتر از عامه¬اند (مثل ابن ابی الفوارس، ابن صلت اهوازی و…) نقل کرده است. مقایسه¬ی قسمت¬هایی از امالی طوسی که از امالی مفید برگرفته شده است با امالی مفید می¬رساند که شیخ طوسی در مورد این روایات نقش فعّالی نداشته و تقریباً تمامی روایات مفید را بعین ترتیب املا کرده است. در غیر روایات مفید هم وضع تقریباً همین¬گونه بوده است و شیخ در بسیاری از موارد، روایات بسیاری را به طور متوالی به یک سند نقل کرده است. در حقیقت می¬توان گفت که شیخ در روایاتش به گونه¬ی مستقل به گزینش روایات نمی¬پردازد و گزینش او بیشتر تحت تأثیر املاها یا کتاب¬های محدّثان گذشته بوده است.
4-3-1-3. امالی سید مرتضی
نام این امالی «غُرر الفوائد و دُرر القلائد» است و در زمینه¬ی ادب عربی و فلسفه¬ی آیات و روایات است. در حقیقت این اثر سلسله گفتارهایی در تفسیر و تأویل برخی آیات و روایات با بیانی ادبی و تبیین برخی مسائل کلامی و شرح و توضیح برخی اشعار است. سیّد در این امالی به ادبیات عرب نیز با اشاره به شرح احوال گروهی از شاعران و ادیبان پرداخته است. این کتاب شامل 80 مجلس املا پیرامون تفسیر، حدیث و ادب است. شیوه¬ی نگارش سید در امالی بدین¬گونه بوده است که ابتدا با روش سؤال و جواب به تفسیر یک یا چند آیه می¬پرداخت، سپس به بیان حدیث و شرح معانی آن و گاه به نقد و بررسی ابیاتی از شعرای معروف و یا شرح¬حال آنان و یا دیگر رجال دین و ادب می¬پرداخت. بیش از یک¬سوم کتاب امالی مربوط به تفسیر است و در آن 142 آیه تفسیر شده است.
در تفسیر سید مرتضی که در نوع خود نخستین تفسیر اجتهادی بعد از آغاز غیبت کبری (369ق) به شمار می¬رود، روش عقلی ـ اجتهادی بر مبنای کتاب، سنّت، عقل و اجماع مورد توجه قرار گرفته است. سید در تفسیر خود، اغلب به تفسیر آن¬دسته از آیات اعتقادی پرداخته که ملحدان و مخالفان بر آن خرده گرفته و یا سایر فرق مسلمین مانند حشویه، حنابله، اشاعره و معتزله برای اثبات عقاید خود بدان تمسّک جسته¬اند. از آن¬جا که سید در تفسیر قرآن صرفاً بر اساس اخبار و روایات ـ که بسیاری از آن¬ها در نظر وی خبر واحد بوده و قابل استناد نیستند ـ به تفسیر نمی¬پردازد، عدّه¬ای مباحث تفسیری او را تفسیر اعتزالی نام نهاده¬اند. برخی از نکات در ارتباط با روش تفسیری سید مرتضی و کتاب امالی وی عبارتند از:
1ـ سید در تفسیر آیات از روش کلامی، ادبی، لغوی و نحوی استفاده کرده است. (مثل آیه¬ی 172 سوره¬ی اعراف و 40 سوره¬ی هود)
2ـ روش سید هر چند عقلی ـ اجتهادی است، اما در اکثر موارد به نقل روایت خصوصاً روایت صحابه و تابعین مانند عکرمۀ، حسن بصری، قتادۀ و ابن¬عباس استناد می¬کند و در برخی موارد عین عبارت را ذکر می¬کند. بنابراین می¬توان تفسیر او را تا حدّ بسیاری تفسیر اجتهادی مبتنی بر روایت دانست.
3ـ در بیان معنای لغات قرآن و کاربرد آن در زبان عرب، به اشعار عرب استناد می¬کند و در برخی موارد علاوه بر اشعار، برای تأیید تفسیر مورد نظر خویش درباره¬ی آیه، به نحوه¬ی کاربرد کلام فصیح و معنای مأخوذ از آن در زبان عرب می¬پردازد. (آیات 103 تا 105 سوره¬ی هود)
4ـ سید در تفسیر یک آیه به تفاسیر مختلفی که از سوی مفسّران و صحابه و تابعین اشاره شده، می-پردازد و سپس نزدیکترین رأی به «صواب عقلی» را برگزیده و دلیل خود را نیز بر این انتخاب بیان می-دارد. (مثل آیه¬ی 45 و 46 سوره¬ی نوح در مورد اهل بیت و فرزند حضرت نوح)
5ـ سید مرتضی در ابتدای تفسیر آیات، لفظ «تأویل» را به کار می¬برد، اما در بررسی متن امالی و با توجه به برخی قرائن چنین

مطلب مرتبط :   آرتمیا، جلبک، al.,، مخمر