تصوف، المحجوب، هجویری، مشایخ

دارد ولی بسیاری از مطالب او د ر ابواب مختلف کتاب تازه و بی‌سابقه است. (همان:33) هجویری در چند جای کتاب. بعضی از مطالب، یا دنباله بحث را به جای دیگر آن ارجاع می‌دهد. و در جای دیگر کتاب آنها را نمی بینیم، یعنی به احتمال بسیار مولف در این اندیشه بوده است. که مباحث کتاب را با تجدید نظری تکمیل کند و گاهی نیز چنین کرده است (عابدی، 33:1390) مؤلف در چند جای کتاب به تاریخ تألیف اشاره می‌کند «در رساله قشیریه که به سال 437 تألیف شد و یکی از مریدان و شاگردان قشیری، چند سالی بعد آن را به فارسی ترجمه کرد. قشیری برخلاف هجویری از معاصران خود، حتی از ابوعلی دقاق (م:405) پیرو پدرزن خود، یا ابوسعید ابی الخیر (م:440) که در تاریخ تصوف پدیده ای شگرف بود ودر روزهای تالیف رساله شهرتی تمام داشت، و در جمع مشایح نیز از ذکر حلاج که احتمالاً به نظر وی «سیرت و قول» او «بر تعظیم شریعت» دلیل نمی کرد خودداری کرد. رساله قشیریه یکی از منابع اولیه هجویری در تألیف کشف المحجوب است و به نحو القلوب او نیز اشاره دارد. (عابدی، 23:1390-22) علاوه بر آن نویسنده کتاب خود را با توجه به جوّ جامعه از جنبه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، تاریخی و اقتصادی و … آن عصر به کسی یا حاکمی پیشکش نکرده است از دلایل نوشتن ساختار و محتوا کتاب آن است که در عصر نویسنده تصوف مورد نکوهش و سرزنش بوده و متصوفه از نوع ابوالقاسم قشیری و مظفر حمدان و ابوالعباس شقانی … نمی توانستند با شیوه سلوک صوفیانه هجویری بر مبنای سیر و سفر و دوری از خلق بوده موافقت داشته باشند کتاب کشف المحجوب مشتمل بر یک مقدمه و 36 باب است.
مقدمه: در شرح سبب تألیف کتاب و موضوع آن در اینجا علاوه بر طرح سئوالات ابوسعید هجویری کسی ظاهراً همشهری مؤلف که وی را متعهد کرده است تا با این کتاب به آنها پاسخ گوید. مؤلف مجال یافته است که مانند قشیری و بسیاری از مؤلفان دیگر از فتور زمانه و غلبه نااهلان شکوه کند.
باب اثبات علم: تمهید مقدمه‌ای برای آن که علم حقیقت، علمی برتر و مکمل علم شریعت و از آن اهل تصوف است.
باب فقر: فقر و فقرا در قرآن کریم و توجه خاص رسول گرامی (ص) به فقرا،‌فقر و غنا و تفضیل یکی بر دیگر ی و آرای مشایخ درباره آن.
باب تصوف: بخشی در تصوف، اهل و معنی صوفی، وحدت حقیقی صوفی و صفا و صفوت و اشارت مشایخ درباره تصوف و صوفی
باب لبس مرقعه: کوشش در اثبات پیوند میان لباس رسول (ص) و صوف و سخنان آن حضرت درباره جامه صوف، صوف و مرقعه اصحاب و بعضی از زاهدان صدر اسلام و ائمه مذاهب، کبودی خرقه، شرط مرقعه داشتن، پوشیدن و پوشاندن مرقعه.
باب اختلاف فقر صفوت: بحث کوتاهی در فقر و صفوت و تقدم و تأخر آن دو بر یکدیگر و وحدت حقیقت آنها
باب‌الملامه: تخصیص اهل حق به ملامت و سبب آن وجوه ملامت و ملامتی، خوشی ملامت در عشق و دوستی و آمیختگی ملامت جویی و ریا، باب فی ذکر ائمتهم: ترجمه حال خلفای چهارگانه، بعضی از اهل بیت (5 تن) جمعی از اهل صفه اما اشاره وار،‌از تابعین (4تن)، از مشایخ صوفیه و ائمه‌مذاهب (64 تن)، از متأخران (10تن)، با ذکر شماری از معاصران که مؤلف با بیشتر آنان دیدار داشته است .
باب فرق فرقهم: فهرستی از فرقه‌های دوزاده گانه متصوفه تا آن روزگار و شرحی از عمدترین اصل اعتقادی با وجه مشخصه هر یک و در نتیجه بیان فرق فرقه‌های مختلف.
کشف الحجاب فی… بیان ابواب حقایق و معاملات اهل تصوف یعنی معرفت توحید، ایمان، طهارت، صلات، زکات، صوم، حج، صحبت، الفاظ و سماع… و الاآخر
این کتاب تنها زندگی نامه هجویری نیست بلکه یکی از برجسته‌ترین منابع تصوف ایران و یکی از مهمترین منابع اجتماعی و دینی این سرزمین در یکی از مهمترین ادوار تاریخی به شمار می رود. در این کتاب اطلاعات تصوف و عرفان و شرح اصطلاحات عرفانی و شرح حال عارفان که از خلال این کتاب به دست می‌آید در هیچ یک از کتب رسمی عرفان و تصوف این سرزمین یافت نمی‌شود وضع دین و مذهب و طرز زندگی صوفیان و عارفان را در کمتر کتابی به این دقت می‌توان یافت. کتاب کشف المحجوب یکی از منابع اساسی به منظور بررسی اوضاع اجتماعی در سده پنجم هجری و نیمه اول آن می‌باشد گذشته از آن که به خاطر احتوای دقایق و جزئیات مربوط به زندگی هجویری و شناخت چهره واقعی و تصویر حقیقی و افکار و اندیشه های او از مأخذ دست اول و واجد اهمیت به شمار می‌رود و علاوه بر آن که به لحاظ نثر ساده و دلاویز و شیرین و روان، از ارکان استوار نثر فارسی محسوب می‌شود، از نظر بررسی رویدادهای آن عصر و اوضاع اجتماعی و سیاسی، مذهبی نویسنده نیز از منابع مهم و شایان مطالعه علاقه مندان به این قبیل مسایل تحقیقی تواند بود. (عابدی، 6:1390-5)
البته با همه مزایای تصوف و عرفانی که در این کتاب وجود دارد، اهمیت اصلی این کتاب در جنبه ادبی و هنری آن است. (همان:8) چنانچه به عقیده دکتر محمود عابدی… بی هیچ گمان در طول تاریخ هزار و دویست ساله ادبیات فارسی دری، اگر بخواهیم کتابی از شاهکارهای نثر فارسی را انتخاب کنیم، یکی از مهمترین آنها کتاب کشف المحجوب هجویری خواهد بود. حال به ذکر ارزش‌هایی چند از کتاب کشف المحجوب خواهم پرداخت.

مطلب مرتبط :   اطفال، دادگاه، رئیس، قاضی

2-6-3 ارزش اجتماعی کتاب
کشف المحجوب اگر چه از آثار تألیفی قرن پنجم است ولی از آنجا که بخش اعظم کتاب را داستان‌ها و روایاتی مرتبط با زندگی و احوال هجویر تشکیل می‌دهد که در قرن پنجم می‌زیسته، تصویری که از رهگذر بررسی کتاب حاصل می‌شود. به تاریخ اجتماعی و فرهنگی قرن پنجم مربوط خواهد بود … کتاب کشف المحجوب آینه روشنی است که در آن می‌توان – منظره خانقاها- کاروان سراها و دهکده ها و شهر و اماکن مجهول و جهات گوناگون زندگانی مردم عادی و مشایخ و فرقه ها و خوردنی ها و آداب و رسوم تصوف و. صوفی شدن و همچنین ارتباط طبقه متصوفه با عامه مردم و طبقات جامعه بوده است، این کتاب ‌منبع گرانبهایی برای ادارک جزئیات زندگانی مردم عادی و وسایل مورد استفاده و یا نیاز عمومی و وجود اماکن و راه ها و رباطبات و زاویه‌ها و خانقاه‌ها و کیفیت معاملات و صنعت و جلوه‌های گوناگون جهات اجتماعی به شمار می رود.
2-6-4ارزش تاریخی کتاب
کتاب کشف المحجوب در وصف جزئیات مسائل زندگی و چگونگی ارتباط مردم با مشایخ و ملامت و ملامیته و طرز معاش آنان، از نوع غذاها و لباس‌ها وخانقاه‌ها و رباط‌ها و … مدارس و شیوه زندگی اقلیت‌های مذهبی از قبیل یهودیان و زرتشتیان در خراسان و نیشابور قرن پنجم اطلاعات حاصل از کتاب اوست. می توان کتاب کشف المحجوب را از لحاظ ارتباط متصوفه با هم و با مردم به دو بخش تقسیم کرد.
1- ذکر مسائل ادبی و اجتماعی برخورد با فرقه‌های مختلف با هم و با متصوفه اشاره کرد. هجویری در ضمن بیان حکایات به بیان وجود اصطلاحات و واژگان نادر ادبی و عرفانی و همچنین برخورد با فرقه‌های مختلف سند برجسته تصوف ایران و منبع درجه اول است در باب زندگی نامه و اقوال بسیاری از مشایخ تصوف خراسان و نیشابور که آگاهی از احوال آنان، جز از طریق این کتاب امکان پذیر نیست. از جمله آنچه در باب کرکانی و خرقانی و ابوالعباس قصاب و ده‌ها تن دیگر از مشایخ صوفیه نقل کرده است و همه مورخان تصوف در بخش عظیمی از احوال مشایخ خراسان، نیشابور، ناقلان گفتار مؤلف کشف المحجوب یک نگاه به الملع، طبقات الصوفیه و رساله، قشیریه، التعرف لمذهب اهل التصوف ابوبکر محمدبن ابراهیم کلابادی (منسوب به کلابادی، کلاباد محله‌ای در بخارا) … که اطلاعات وی در باب بسیاری از مشایخ و متصوفه بر این کتاب بوده است. ارزش عرفانی کتاب به حدی است که هیچ کس نمی تواند شکل گیری خانقاه و پیدایش و تکامل تصوف خراسان را مورد مطالعه قرار دهد بی‌آنکه به اطلاعات موجود در این کتاب بپردازد. (عابدی، 29:1390) و به امتیاز دیگری که بر فنا و اهمیت و ارزش معنوی کشف المحجوب افزوده است، کوششی است که هجویری در بیان و تفسیر نکات و دقایقی عرفانی و چگونگی اوضاع اجتماع صوفیان در خانقاه‌ها به زبانی ساده و دلاویز از خود به خرج داده است و از آداب و رسوم و سنن و اعتقادات صوفیان و کیفیت سیر و سلوک و زندگانی آنها و اصول طریقت و شیوه ترتیب در خانقاه‌ها و مرام و مسلک درویشان به اقتضای مقام و مقال به تفضیل و با اطمینان سخن رانده و در آن مقوله‌ها گاه به گاه به نقد و بیان معایب اخلاقی صوفیان و درویشان خانقاه‌ها نیز پرداخته است. که در روشن ساختن وضع اجتماعی مردم آن روزگار به محققان در این قبیل مسائل کمک فراوانی می‌کند به این ترتیب کتاب کشف المحجوب را می‌توان د ر شمار یکی از مراجع معتبر و منابع مغتنم برای بررسی مسائل گوناگون، مذهبی، دینی و عرفانی،اجتماعی و … سده‌های چهارم و پنجم در ایران دانست و از آگاهی های متنوع و دقیق آن بهره گرفت. در فصل چهارم به تفصیل به بررسی و تحلیل کتاب کشف المحجوب از جنبه‌های عرفانی و اجتماعی خواهم پرداخت.
2-6-5 ارزش ادبی کتاب
کتاب کشف المحجوب از جمله شاهکارهای انکارناپذیر نثر فارسی است. روانی انشاء و انسجام، استحکام عبارات و رعایت نام و تمام موازین فصحات و بلاغت در این کتاب به حد

مطلب مرتبط :   عربستان، انقلاب، مسلمانان، حج