تحقیق:، بیروت،، تهران،، قم،

امام را بدلیل اجماع صحابه جایز نمی¬شمارد.
5ـ در زمینه¬ی اوصاف امام نیز نظریات وی عبارتند از:
الف) در بحث افضلیت امام نگاه هارونی با سایر زیدیان متفاوت است و قائل به عدم جواز امامت مفضول است و این¬که عدول از افضل به مفضول به هیچ دلیلی جایز نیست.
ب) وی قائل به عدم عصمت امام و عدم جواز ظهور معجزه بدست او می¬باشد. دلیل اصلی هارونی در این قول در جنبه¬ی نیاز به امام خلاصه می¬شود که فقط شامل تکالیف شرعی است. وی معتقد است که ما در این امور به اطاعت از طریق ظاهر فراخوانده شده¬ایم و به آن¬چه فقط یک راه برای شناخت آن وجود دارد (معجزه) نیازی نداریم.
کتاب حدیثی هارونی «تیسیر المطالب فی امالی ابیطالب» نام گرفته است و یکی از مهمترین مجموعه‌های حدیث زیدیه شمرده می¬شود که 845 حدیث مسند از پیامبر (صلی الله علیه و آله)، امام علی (علیه السلام) و برخی دیگر از از اهل بیت در خود جای داده است. امالی هارونی توسط قاضی جعفر¬بن عبدالسلام در 64 باب تنظیم شده است. با وجود این¬که محتوای احادیث بسیار متفاوت است، اما در چند محور مسائل اخلاقی، فضایل و مناقب پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سایر اهل البیت، مسائل و نکات فقهی و احادیث و گزارش¬های تاریخی قابل تقسیم¬بندی است. پس از بررسی این کتاب نکات زیر حاصل شد:
1ـ در پذیرش حدیث، توجه به متن حدیث و نقد محتوایی حدیث، مورد توجه هارونی بوده است.
2ـ توجه هارونی به مباحث اخلاقی و اختصاص بیشترین حجم «تیسیر المطالب» به این روایات و در آن بین، توجه ویژه به مسائل اخلاق جمعی یکی از ویژگی¬های اصلی این امالی محسوب می¬شود و از همین جا می¬توان فهمید که شرکت¬کنندگان در مجالس او علمه¬ی مردم بودند.
3ـ پس از تخریج بعضی از مصادر کتاب امالی هارونی، بدست آمد که وی در املای این احادیث از آثار متعدد سنی، زیدی و امامی استفاده کرده است و این مطلب، اهمیت کتاب را دو چندان می¬کند.
در پایان لازم است تذکر داده شود که از میان آثار هارونی، «شرح التحریر» جایگاهی ویژه دارد که متأسفانه تا کنون بر روی آن کار جدی صورت نگرفته است و در این رساله بدلیل حجم زیاد کار، بررسی نشد، اما همواره راه پژوهش برای علاقه¬مندان به این حیطه باز است.

پی‌نوشت‌ها:

منابع و مآخذ
کتاب
قرآن کریم.
نهج البلاغه.
1. ابن ابی¬الرجال، احمد¬بن صالح، مطلع البدور و مجمع البحور فی تراجم رجال الزیدیۀ، تحقیق: عبد الرقیب مطهر محمد حجر و مجد الدین مؤیدی، صعده، مرکز اهل البیت للدراسات الإسلامیۀ، 1425ق، ج2.
2. ابن¬الزحیف، محمد¬بن علی، مآثرالأبرار فی تفصیل مجملات جواهر الأخبار و یسمی اللواحق الندیه بالحدائق الوردیه(شرح بسامه السید صارم الدین الوزیر)، مصحح: عبدالسلام عباس وجیه، عمان، مؤسسه الامام زید¬بن علی الثقافیه، 1423ق، ج2.
3. ابن¬المرتضی، المنیۀ و الأمل فی شرح الملل و النحل، تحقیق: محمد جواد مشکور، بیروت، 1988م.
4. ابن¬بابویه، محمد¬بن علی، کمال الدین و تمام النعمۀ، محقق: علی اکبر غفاری، تهران، اسلامیه، چاپ دوم، 1395ق، 2ج، ج1.
5. ابن¬حزم، علی¬بن احمد، الفصل فی الملل و الأهواء و النحل، بیروت، دار احیاء التراث العربیۀ، 1421ق، ج1.
ابن¬طقطقی، صفی الدین محمد، الأصیلی فی انساب الطالبیین، تحقیق: سید محمد رجایی، قم، مکتبۀ آیۀ العظمی المرعشی النجفی، چاپ اول، 1418ق.
6. ابن¬منظور، محمد¬بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بی تا،ج 1.
7. ابن¬ندیم، الفهرست فی أخبار العلماء المصنّفین من القدماء و المحدّثین و أسماء کتبهم، تهران، مروی، 1391ق.
8. ابن¬خلدون، العبر فی¬التاریخ، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، چاپ اول، 1363ش، ج3.
9. ابن‌عنبه، سیدجمال‌الدین احمد، عمدۀ الطالب فی انساب آل ابیطالب، بیروت، دار مکتبۀ الحیاۀ، بی تا.
10. ابوزهره، محمد، الامام زید: حیاته و عصره ـ آراؤه و فقهه، قاهره، دار الفکر العربی، بی تا.
11. اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، تحقیق: کاظم مظفر، نجف، المکتبۀ الحیدریۀ، 1385ق.
12. اطروش، حسن¬بن¬علی، البساط، صعده، مکتبه التراث الإسلامی، 1418ق.
13. آملی، علی¬بن بلال، تتمۀ المصابیح، تحقیق: عبدالله¬بن عبدالله احمد الحوثی، عمان، مؤسسه الإمام زید¬بن علی الثقافیۀ، 1423ق.
14. ایمن فؤاد سید، تاریخ المذاهب الدینیۀ فی بلاد الیمن حتی نهایۀ القرن السادس الهجری، بی جا، الدار المصریۀ اللبنانیۀ، چاپ اول، 1408ق.
15. بخاری، محمدبن اسماعیل، صحیح بخاری، تحقیق: مصطفی دیب البغا، بیروت، دار ابن کثیر، بی تا، ج 4.
16. بغدادی، عبدالقادر¬بن طاهر، الفرق بین الفرق، بیروت، المکتبۀ المصریۀ، 1419ق.
17. بیهقی (ابن فندق)، علی¬بن زید، تاریخ بیهق، تصحیح: احمد بهمنیار، تهران، کتابفروشی فروغی، بی تا.
18. ترکمنی¬آذر، پروین، دیلمیان در گستره¬ی تاریخ (حکومتهای محلی آل زیار، آل¬بویه)، تهران، سمت، ش1384.
19. ترمذی، سنن، تحقیق: عبدالوهاب عبداللطیف، بیروت، دارالفکر، چاپ دوم، 1403ق، جلد5.
20. تستری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم: مؤسسه النشر الاسلامی،1419ق، ج1.
21. جان احمدی، فاطمه، ساختار نهاد دینی فاطمیان در مصر، تهران، علم، 1388ش.
22. جرجانی شجری، مرشد بالله یحیی¬بن الحسین، سیره الإمام¬المؤید، تحقیق: صالح عبدالله قربان، عمان، مؤسسۀ الإمام زید¬بن علی الثقافیۀ، چاپ اول، 1424ق.
23. جرجانی شجری، موفق بالله، الإعتبار و سلوۀ العارفین، تحقیق: عبدالسلام¬بن عباس الوجیه، عمان، مؤسسۀ الامام زید¬بن علی الثقافیۀ، بی تا.
24. جشمی بیهقی، محسن¬بن محمد کرامۀ، فضل الإعتزال و طبقات المعتزلۀ : الطبقتان الحادیۀ عشرۀ و الثانیۀ عشره من کتاب شرح العیون، تحقیق: فؤاد سید، تونس، دار التونسیۀ للنشر، 1393ق.
25. جشمی، محسن¬بن محمد، جلاء الأبصار (مجموعه اخبار ائمۀ الزیدیۀ فی طبرستان و دیلمان و جیلان)، جمع¬آوری و تحقیق: ویلفرد مادلونگ، بیروت، مطبعۀ المتوسط، 1987م.
26. جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا قرن دهم هجری، قم، انصاریان، 1375ش.
27. حجوری، یوسف¬بن محمد، روضۀ الأخبار (مجموعه اخبار ائمۀ الزیدیۀ فی طبرستان و دیلمان و جیلان)، جمع¬آوری و تحقیق: ویلفرد مادلونگ، بیروت، مطبعۀ المتوسط، 1987م.
28. حکیمیان، ابوالفتح، علویان طبرستان، با تفریظ دکتر عبدالحسین زرّین‌کوب، تهران، الهام، چاپ دوم، 1386.
29. حموی، یاقوت، معجم¬الادباء، قاهره، دار مأمون، بی¬تا، ج2.
30. حمیری، ابوسعید نشوان، الحور العین، تحقیق: کمال مصطفی، افست طهران، 1972م.
31. خطیب، عبدالزهراء، مصادر نهج البلاغه و اسانیده، بیروت، بی‌جا، 1405ق.
32. ربیعی، فالح، تاریخ¬المعتزله فکرهم و عقایدهم، قاهره، الدار الثقافیه للنشر، 1421ق.
33. زرکلی، خیرالدین، الأعلام، بیروت، دارالعلم للملایین، 1989م، ج1.
34. زهرانی، محمد مسفر، نظام الوزارۀ فی دولۀ العباسیۀ: العهدان البویهی و السلجوقی، بیروت، مؤسسۀ الرسالۀ، چاپ سوم، 1986م.
35. زیدبن علی، مجموع کتب و رسائل الامام زیدبن علی، تحقیق: محمدیحیی سالم عزان، صنعا، دارالحکمه الیمانیه، 1422 ق.
36. سجادی، صادق، دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی: مدخل «آل ادریس»، تهران، مرکز دائرۀ المعارف بزرگ اسلامی، بی تا.
37. سلطانی، مصطفی، تاریخ و عقاید زیدیه، قم، نشر ادیان، 1390ش.
38. شهرستانی، ابوالفتح محمد¬بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق: عبد العزیز محمد الوکیع، بیروت، دار الفکر للطباعۀ و النشر و التوزیع، بی¬تا، ج1.
39. شوشتری، قاضی نورالله¬بن شرف الدّین، مجالس المؤمنین، تهران، کتابفرشی اسلامیه، 1335ق.
40. شیبی، کامل مصطفی، همبستگی میان تشیع و تصوف، ترجمه: علی اکبر شهبازی، تهران، دانشگاه تهران، 1352ش.
41. صاحب¬بن عباد، الزیدیۀ، تحقیق: ناجی حسن، بیروت، الدار العربیۀ للموسوعات، چاپ اول، 1986م،
42. طبرسی، ابو¬علی الفضل¬بن¬ حسن، الآداب الدینیّۀ للخزانۀ المعینیّۀ و ترجمه¬ی آن آداب دینی، تصحیح، تحقیق و ترجمه: احمد عابدی، قم، آستانه¬ی مقدسه قم، زائر، 1380ش.
43. طبرسی، فضل‌بن حسین، إعلام الوری بأعلام الهدی، قم، مؤسسه‌ی آل‌البیت، 1417 ق، ج 1.
طحّان، محمود، اصول التخریج و دراسۀ الأسانید، ریاض، مکتبۀ المعارف، 1416ق.
44. طریحی، مجمع البحرین، بیروت، دار المعرفۀ، بی تا، ج 5.
45. طقوش، محمد سهیل، دولت عباسیان، ترجمه: حجت الله جودکی؛ با اضافاتی از رسول جعفریان، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، 1383ش.
46. طوسی، محمد¬بن الحسن، امالی، قم، دار الثقافۀ، چاپ اول، 1414ق، جزء 11.
47. طوسی، محمدبن الحسن، تهذیب الأحکام، محقق و مصحح: حسن الموسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407 ق، چاپ چهارم، ج 1.
48. عزّالدین علی¬بن اثیر، الکامل فی التاریخ، ترجمه: ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران، مؤسسه مطبوعاتی علمی، 1371ش، ج18.
49. عزی، عبدالله¬بن حمود، علوم الحدیث عند الزیدیه و المحدّثین، صنعا، موسسۀ الامام زید¬بن علی الثقافیۀ، چاپ اول، 1421ق.
50. عسقلانی، ابن¬حجر، لسان المیزان، بیروت، دار احیاء¬التراث الإسلامی، 1416ق،

مطلب مرتبط :   فقه، اسلام، شیعه، تکثرگرایی