برنامه‌های توسعه و محصولات کشاورزی

دانلود پایان نامه
پیوندهای روستایی – شهری بر همبستگی متقابل کانون‌های روستایی و شهری دلالت دارد که به‌عنوان یک پارادایم نوین در برنامه‌ریزی ناحیه‌ای و جغرافیا محسوب می‌گردد. از دیدگاه داگلاس پیوندهای روستایی – شهری به جریان‌های مردم، محصولات کشاورزی، تولیدات شهری، سرمایه، اطلاعات و نوآوری میان کانون‌های روستایی و شهری اطلاق می‌گردد (Douglass, 2000, p: 24). سیسیلیا تاکولی پیوندهای روستایی – شهری را به‌عنوان همبستگی‌های زنجیره‌ای فضایی (مانند جریانات مردم، کالا، پول و اطلاعات) و اتصالات زنجیره‌ای بین بخش‌ها (کشاورزی، خدماتی و صنعتی) تعریف می‌کند (Tacoli, 2000,p: 2). بر اساس استنباط او این پیوندها متاثر از مناسبات بخش‌های اقتصادی سکونتگاه‌های روستایی و شهری است که با توجه به نوع و ماهیت کارکردهای آن‌ها صورت می‌گیرد. در این راستا، پیوندهای فضایی با نقش قاطع اقتصاد مطرح است که بر سایر روندها نیز تاثیرگذار است.
2-2-34- ابعاد محیطی شهر و پیوستگی روستایی – شهری
به‌تقریب، تمام مسائل محیطی دنیای امروز که انسان نوین با آن روبروست و علل و فشارهای حاصل از آن، به‌طور مستقیم با‌‌‌زندگی در کانون‌های و نواحی شهری در ارتباط است. نیروها و روندهایی که فعالیت و روابط شهری را تشکیل می‌دهند، نه‌تنها بر مرزهای بلافصل آن، بلکه بر تمام منطقه‌ای که شهر در آن قرار دارد، اثرگذار بوده، با پیامدهای پردامنه و درازمدت همراه هستند. در یک نگاه عام، محیط شهری از منابع و روندهای زیر تشکیل‌شده است؛
الف: منابع، شامل منابع انسانی، خاک، آب، سوخت، تابش آفتاب، مواد معدنی، منابع مالی و مانند آن؛
روندهایی که طی آن‌ها این منابع به انواع دیگر تولیدات قابل‌استفاده و یا خدمات تبدیل می‌شوند، ازجمله روند تولید صنعتی، ساخت‌وساز، حمل‌ونقل، مهاجرت، رشد جمعیت، سکونت، خدمات بهداشتی – درمان و مانند آن و
پیامدهای این روندها که ممکن است مثبت (مانند تولیدات، ارزش‌افزوده، علم و دانش، تحصیلات و دسترسی به خدمات مناسب‌تر) یا منفی (مانند انواع آلودگی، تولید زباله، فاضلاب، تراکم غیرمتعارف جمعیتی) باشند. بدین ترتیب، به‌طورکلی، در محیط‌های شهری سه عرصه مکانی – فضایی همبسته قابل‌تشخیص‌اند:
الف) محیط طبیعی، شامل منابع طبیعی روندها و پیامدهای مرتبط بازندگی گیاهی و جانوری، انسان، مواد معدنی، آب، خاک، هوا و مانند آن؛
ب) محیط مصنوع، شامل مواد و مصالح، روندها و پیامدهای مرتبط با بناها و ساختمان‌های عمومی، خانه‌ها، جاده‌ها، راه‌های آهن، شبکه تامین آب، برق، گاز و مانند آن؛ و
ج) محیط اجتماعی – اقتصادی، شامل منابع انسانی، روند و پیامدهای مرتبط با فعالیت‌های انسانی، آموزش، بهداشت، هنرها و فرهنگ، فعالیت‌های اقتصادی، ارتباط‌جمعی، میراث فرهنگی و شیوه‌های زندگی شهری به‌طورکلی.
درواقع، ترکیب و درهم تنیدگی این سه عرصه است که یک محیط، چشم‌انداز یا فضای شهری را برپا می‌سازد. بدین‌سان، تصور هر یک از این عرصه‌ها، بدون در نظر داشتن دیگر عرصه‌ها، به شناخت نادرست و نامناسب نظام شهری خواهد انجامید. از سوی دیگر، به‌تبع قانونمندی‌های نظام وار، دخالت ناروا در یک عرصه می‌تواند با پیامدهای جبران‌ناپذیر در عرصه‌های دیگر همراه گردد. به‌هرتقدیر، این نکته بنیادین نباید مورد بی‌مهری قرار گیرد که همبستگی متقابل و چند جنبه‌ای بودن این سه عرصه لازم است در هرگونه مطالعه، طراحی و تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های توسعه شهری، به نحوی هماهنگ و پایدار به‌درستی و به وجه کامل مورد شناسایی و عمل قرار گیرد.
در عصر جهانی‌شدن، تمام کلان‌شهرها، به‌ویژه کلان‌شهرهای سومی، ظاهرا به نحوی محتوم، شاهد رشد سریع از طریق الحاق شهرهای پیرامونی، همزمان با گسترش نواحی پیشین حاشیه و حومه (به‌دوراز هسته‌های مرکزی کلان‌شهری) بوده و خواهند بود. این‌گونه رشد و گسترش، زمینه درهم‌ریختگی مرز عینی میان کلان‌شهر و حومه (روستایی) و ابهام در تشخیص شهر اصلی از حومه و حاشیه شهر و نیز ادغام عرصه‌های روستایی و غیر روستایی پیرامونی را فراهم می‌سازد.
بدین‌سان، در اغلب موارد شهرها، به‌ویژه کلان‌شهرها با بحران شهری روبه‌رو هستند. این مفهوم به‌طورکلی، بیانگر روند شهرگرایی شتابان، به‌خصوص از اواخر سده بیستم میلادی، است که به تسریع شکل‌گیری کلان‌شهرها در جهان توسعه‌نیافته دامن زده و زمینه‌هایی را فراهم آورده است که طی آن کلان‌شهرهایی همچون لاگوس، بمبئی (بمبئی)، مکزیکوسیتی، سائوپائولو، شانگهای و تهران، تنها در عرض چند سال، میلیون‌ها نفر جمعیت اضافی را در خودپذیرا شده‌اند. این‌گونه کلان‌شهرها در مقابل این انفجار جمعیتی، با مصائبی نظیر تامین مسکن و خدمات و امنیت شهری، حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت اقتصاد محلی رودررو هستند.
بر این اساس، بسیاری از کارشناسان و تحلیل گران بر این باورند که بحران شهری به‌زودی به شکلی دیگر، یعنی به‌صورت بحران پایداری در محیط این‌گونه کانون‌های شهری بروز خواهد یافت (سعیدی، 1387: 103). این در حالی است که به نظر پیترهال، پیامد جهانی‌شدن در بستر عرصه‌های کلان‌شهری، تجدید ساختار اقتصادی و درنتیجه باز ساماندهی فضایی آن است. بر همین بنیاد است که درروند باز ساماندهی فضایی نوین اغلب مشاهده می‌شود:
مرکزیت مدیریت ستادی و خدمات عالی برای تولیدکننده‌ها در مرکز اصلی شهر استقرا می‌یابد؛
فعالیت‌های مرتبط با تحقیق و توسعه در حومه‌های باکیفیت بالا جای می‌گیرند؛
فعالیت‌های تولید نهایی در لبه شهرها یا شهرهای لبه‌ای در درون – منطقه‌ای مکان‌یابی می‌شوند؛ و
تولیدکنندگان قطعات اغلب در شهرهای کوچک نواحی پیرامونی استقرار می‌یابند.
طی چنین فرآیندی است که همه این گرایش‌ها پیوسته به شکل‌پذیری نظام یکپارچه عملکردی در منطقه کلان‌شهری دامن می‌زنند. (سعیدی،1390: 132 – 135).
2-2-35- شبکه
شبکه به مجموعه‌ای از نقاط اتصال روستاها و شهرها یا گره‌های به‌هم‌پیوسته روستایی – شهری گفته می‌شود (کاستلز،1384: 544) که نظام وابستگی‌ها و پیوندهای ارتباطی داخلی و خارجی روستاها و شهرها را با یکدیگر نشان می‌دهد. پیتر‌هاگت معتقد است که ساختار فضایی هر ناحیه و منطقه از شش بخش حرکات، شبکه‌ها، گره‌ها، سطوح، مراحل انتشار و سلسله‌مراتب تشکیل می‌شود در این راستا‌هاگت عوامل شکل‌گیری شبکه را عناصر بالا می‌داند که شکل‌دهی به جریان‌ها فضایی در ناحیه نقش بارزی دارند و سبب تفاوت‌های فضایی با توجه به ویژگی‌ها و نوع شبکه‌های سکونتگاهی می‌شوند. داگلاس اعتقاد دارد با ایجاد شبکه محلی از روستاها، شهرک‌ها و شهرها توجه یکسانی به مسائل اجتماعی و اقتصادی (سرمایه) صورت می‌گیرد. بر همین اساس نظریه شبکه منطقه‌ای سازمان فضایی فعالیت‌ها را به‌عنوان شبکه در نظر می‌گیرد. این نظریه به تفسیر جریان جمعیت، سرمایه، کالا، فناوری اطلاعات در واحد سطح منطقه‌ای پرداخته و نظام غیرمتمرکز برنامه‌ریزی را در ارتباط با پیوندهای روستایی – شهر پیشنهاد می‌کند. بدین‌سان این‌گونه شبکه‌ها در عمل (در همه‌جا) وجود دارند وجود دارند حتی اگر به شکل ساده و ابتدایی آن باشد. هدف این نظریه با توجه با عدم توفیق مدل‌ها و نظریه‌های سیاست‌گذاری دستیابی به توسعه ناحیه‌ای – روستایی است به‌طوری‌که توسعه فضایی در سیاست‌گذاری‌ها موردتوجه قرارگرفته تا از این طریق بتوان شکافی که ازلحاظ برنامه‌ریزی بین شهر و روستا وجود دارد، فائق آمد(افراخته، 1392: 13).
2-3- تعاریف موضوعی رساله
2-3-1- ادغام یا الحاق
ادغام یا الحاق شهری، بنا به تعریف، هنگامی پدیدار می‌گردد که مرزهای یک حوزه شهری معین به‌سوی عرصه‌های پیرامونی (اغلب روستایی) گسترش می‌یابد و اجزای فضایی پیرامونی را به خود ملحق می‌سازد. این پدیده را می‌توان رایج‌ترین پدیده در رشد و گسترش کانون‌های شهری به شمار آورد؛ به سخن دیگر، می‌توان ادعا کرد، تمام شهرها، اعم از کوچک و بزرگ و حتی کلان‌شهرهای سرتاسر جهان، رشد و گسترش فعلی خود را بیشتر مدیون هـمین پدیده بوده‌اند.
البته آنجا که رشد و گسترش شهرها- به دلایل مختلف- بدون برخورداری از برنامه‌های سنجیده، به نحوی بی‌رویه و نامتوازن اتفاق می‌افتد، این پدیده بیشتر در زمان‌های کوتاه‌تر محقق می‌گردد. بدین‌سان، شهرهای تهران، اصفهان، مشهد، شیراز، تبریز، یزد و بسیاری شهرهای کوچک و بزرگ کشور از طریق همین فرآیند، یعنی الحاق اراضی و سکونتگاه‌های روستایی پیرامونی، جایگاه امروزین خود را فرا چنگ آورده‌اند. ازآنجاکه ادغام یا الحاق عرصه‌های پیرامونی شهرها، به‌ویژه حوزه‌های کلان‌شهری، در پی الزامات زمانی و نحوه و روند تصمیم سازی‌های مراجع رسمی و یا نهادهای متولی مدیریت شهری در قالب محدوده‌های رسمی و قانونی شهر یا کلان‌شهر رخ می‌دهد، در اینجا می‌توان آن را به‌منظور تشخیص از سایر پدیده‌های مرتبط با رشد کانون‌های شهری، گسترش رسمی شهر نامید؛ بنابراین، آنچه به‌عنوان رشد بی‌رویه شهر مطرح می‌شود، پدیده‌ای است متفاوت از رشد رسمی این‌گونه کانون‌ها. هرچند این دو پدیده و پدیده‌های وابسته به آن، به‌ویژه پدیده‌های خورندگی و خزش شهری، کمتر به‌درستی تبیین و تعریف می‌شوند و چه‌بسا گاهی به نادرست و به‌جای یکدیگر به کار می‌روند.
سطح و دامنه رشد بی‌رویه شهری اگر نگوییم همه‌جا، اما در اغلب موارد دل‌نگرانی‌هایی را در بین کارشناسان و شهروندان آگاه مطرح می‌سازد. آشکار است که گسترش نامتوازن شهرها و کلان‌شهرها زاییده پدیده‌های متنوعی است که در زنجیره‌ای همبسته قابل‌ردیابی است. درواقع، یکی از بارزترین و شناخته‌ترین عوامل دخیل در این فرآیند، توسعه نامتوازن منطقه‌ای و در پی آن، مهاجرت‌های بی‌رویه روستایی – شهری و برپایی سکونتگاه‌های به‌اصطلاح غیررسمی در حاشیه شهرها، به‌ویژه کلان‌شهرهاست. هرچند از پدیده‌های مرتبط در این میان، باید از دو پدیده خورندگی و خزش شهری یادکرد که با دست‌اندازی کانون‌های شهری به اراضی کشاورزی و روستایی پیرامونی در پیوندی تنگاتنگ قرار دارند(سعیدی و حسینی حاصل، 1390: 129).
اگر در عمل سرچشمه همه مسائل محیطی و کالبدی – فضایی شهرها و کلان‌شهرها به‌درستی در این دو پدیده قابل‌ردیابی نباشند، لااقل بسیاری از معضلات شهری ازاین‌دست، به پس‌زمینه‌های بنیادین و روندهای مرتبط با آن‌ها بازمی‌گردد که از آن جمله‌اند: