برائت، مشرکان، حج، پیامبر

خدا و روز قیامت ایمان آورده باشند، ولى باکسانی که با خدا و پیامبرش مخالفت مى‏ورزند دوستى کنند، هر چند آن مخالفان، پدران یا فرزندان یا برادران و یا قبیله آن‌ها باشند. خدا بر دلشان رقم ایمان زده و به روحى از خودیاری‌شان کرده است و آن‌ها را به بهشت‌هایى که در آن نهرها جارى است درآورد. در آنجا جاودانه باشند. خدا از آن‌ها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند. اینان حزب خدایند، آگاه باش که حزب خدا رستگاران‌اند.»
نکته مهمی که در این آیه شریفه بدان اشاره و تأکید شده، ویژگی «حزب خدا» و جامعه مؤمن و متشکل اسلامی است و آن عبارت است از: «برائت از دشمنان خدا و قطع رابطه دوستی با آن‌ها». تنها در چنین صورتی است که شاهد پیروزی بر احزاب و گروه‌های ضد خدا و ضد عظمت اسلام و مؤمنان خواهند بود. قرآن مجید در مقام نقل سخن حضرت ابراهیم با آزر و گروه بت‌پرست چنین می‌فرماید:
﴿وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِیمُ لِأَبِیهِ وَ قَوْمِهِ إِنَّنیِ بَرَاءٌ مِّمَّا تَعْبُدُونَ‌َ﴾.
«و به خاطر بیاور هنگامی را که ابراهیم به پدرش [عمویش آزر] و قومش گفت: «من از آنچه شما مى‏پرستید بیزارم».
همچنین مؤمنان را به تأسی جستن از ابراهیم و همراهانش فرا می‌خواند و فرموده است:
﴿قَدْ کاَنَتْ لَکُمْ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ فیِ إِبْرَاهِیمَ وَ الَّذِینَ مَعَهُ إِذْ قَالُواْ لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَءَ ؤُاْ مِنکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَ بَدَا بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمُ الْعَدَاوَهُ وَ الْبَغْضَاءُ أَبَدًا حَتیَ‌ تُؤْمِنُواْ بِاللَّهِ وَحْدَهُ﴾.
«برای شما سرمشق خوبی در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند وجود داشت، در آن هنگامی که به قوم (مشرک) خود گفتند: «ما از شما و آنچه غیر از خدا مى‏پرستید بیزاریم ما نسبت به شما کافریم و میان ما و شما عداوت و دشمنى همیشگى آشکار شده است تا آن زمان که به خداى یگانه ایمان بیاورید».
بدین ترتیب، باید گفت که ابراهیم، بانی کعبه و حج و پیامبری که آیین حنیف او اساس و معیار در آیین اسلام است، در مسئله برائت از مشرکان و دشمنان خدا، اسوه و سر مشق قرار گرفته است و این برائت و بیزاری جستن تا آنجا پیش می‌رود که به‌صورت کینه‌ای آشتی ناپذیر، نسبت به مشرکان در می‌آید تا زمانی که آنان به صراط مستقیم توحید و یکتا پرستی باز گردند.
از این‌رو، بر مؤمنان و حج‌گزاران است که قهرمان توحید، ابراهیم خلیل را به‌عنوان اسوه حسنه، سرمشق خود قرار دهند و برائت از دشمنان خدا و بت‌ها و اقطاب شرک و کفر را که کمر به نابودی اسلام و به ذلت کشیدن مسلمانان بسته‌اند، طرد و نفی کنند. در واقع ایام حج و سرزمین وحی، بهترین زمان و مکان (اگرچه با توجه به موقعیت خوب عرفات امروزه برائت در آنجا برگزار می‌شود) برای اعلام برائت و بیزاری جستن از حکومت‌های زورگو و قدرت‌های متجاوز به حقوق اسلامی و انسانی مسلمانان و سرزمین‌های آنان است و به همین دلیل حضرت امام خمینی می‌فرماید:
«حج بی برائت، حج نیست و مراسم حج را باید تبدیل به نهضتی برای انقلاب درونی بر ضد هوای نفس و انقلاب بیرونی بر ضد شیطان بزرگ کرد».
خداوند متعال، علاوه بر آنکه برائت از مشرکان را در آیاتی به‌صورت عام بیان فرموده است؛ و ما به ذکر دو آیه شریفه اکتفا کردیم ـ در سوره برائت به‌طور صریح و قاطع و توأم با استدلال به این موضوع دستور داده و می‌فرماید:
﴿بَرَاءَهٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلیَ الَّذِینَ عَاهَدتمُّ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ فَسِیحُواْ فیِ الْأَرْضِ أَرْبَعَهَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُواْ أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکَافِرِینَ وَ أَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلیَ النَّاسِ یَوْمَ الحجِ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِی‌ءٌ مِّنَ الْمُشْرِکِینَ وَ رَسُولُهُ… ﴾.
«(این، اعلام) بیزارى از سوى خدا و پیامبر او، به کسانى از مشرکان است که با آن‌ها عهد بسته‏اید! با این حال، چهار ماه (مهلت دارید که آزادانه) در زمین سیر کنید (و هر جا مى‏خواهید بروید و بیندیشید)! و بدانید شما نمى‏توانید خدا را ناتوان سازید، (و از قدرت او فرار کنید! و بدانید) خداوند خوارکننده کافران است! و این، اعلامى است از ناحیه خدا و پیامبرش به (عموم) مردم در روز حج اکبر [روز عید قربان‏] که: خداوند و پیامبرش از مشرکان بیزارند».
اهمیت و اصالت شعار «برائت از مشرکان» تا حدی است که در میان اصول و احکام مختلف و متعدد این سوره، یکی از عناوینی که برای این سوره، انتخاب شده «برائت» است. برائت در این آیه، با تأکید نوعی استدلال همراه است و برای مستدل ارائه شدن این اصل اعتقادی و فقهی به خصلت عهدشکنی مشرکان نیز اشاره شده و نشان دهنده این حقیقت انکارناپذیر است که با مشرکان به دلیل عهدشکنی آنان، رفتاری جز برائت نمی‌توان داشت.
2ـ4ـ1ـ3ـ2ـ تاریخچه اعلام برائت در موسم حج
بر اساس روایات، هنگامی آیات برائت سوره توبه، در سال نهم هجری نازل شد که رسول خدا قصد شرکت در مراسم حج را نداشت؛ زیرا در سال هشتم هجری که سال فتح مکه بود، پیامبر اکرم در مراسم حج، حضور یافته بود و تصمیم داشت که در سال آینده (سال دهم هجرت) نیز، حج به‌جا آورد که بعدها در تاریخ «حجه الوداع» نامیده شد. از این‌رو، ناچار بود که شخصی را برای ابلاغ پیام الهی و اعلام برائت از مشرکان، در مراسم حج، اعزام نماید. بدین منظور، رسول خدا ابوبکر را به حضور طلبید و آیات برائت را به وی سپرد تا در روز عید قربان در منا برای مردم و حج‌گزاران قرائت نماید. پس از آنکه ابوبکر (و همراهانش) برای انجام این امر، به راه افتادند، ناگهان وحی الهی توسط جبرئیل نازل شد و به پیامبر دستور داد: این پیام را باید خودت یا کسی که از خاندان تو است به مردم برساند. رسول خدا حضرت علی را به حضور طلبید و به او دستور داد که روانه مکه شود و آیات شریفه را از ابوبکر بگیرد و برای مردم در مکه بخواند. حضرت علی به دستور پیامبر به همراه گروهی از یاران، روانه مکه گردید و سخن پیامبر را به ابوبکر رسانید. او نیز آیات را به حضرت علی داد و حضرت روانه مکه شد و در روز دهم ذیحجه، قطع نامه برائت را که مشتمل بر سوره برائت و یا به قولی سیزده آیه از سوره برائت و کلماتی چند از قول پیامبر اکرم در خصوص روابط آینده مسلمین و مشرکین بود، در منا اعلام کرد.
گرچه قرآن مجید، اعلام بیزاری و برائت خدا را از مشرکان به‌صورت سربسته بیان کرده است، اما از روایات اسلامی، استفاده می‌شود که حضرت علی مأمور بود، چهار موضوع را به مردم ابلاغ کند. مستفاد از حدیث امام باقر این چهار مورد است:
• الغای پیمان مشرکان؛
• عدم حق شرکت مشرکان در حج سال آینده؛
• ممنوع بودن طواف افراد عریان و برهنه که تا آن زمان، در میان مشرکان رایج بود؛
• ممنوع بودن ورود مشرکان در خانه خدا
با توجه، به مباحث گذشته، در یک جمع‌بندی می‌توان گفت، بدون تردید، برائت از مشرکین هیچ محدودیتی از نظر زمان و مکان ندارد و بر همه واجب است که در هر زمان و هر مکان که ضرورت داشته باشد، برائت خود را به‌صورت انفرادی و اجتماعی از مشرکین اعلام نماید. البته در صورتی که رهبر و ولی امر مسلمین، زمان و مکان و شکل خاصی را برای انجام این امر و فریضه مهم اسلامی تعیین کند، اطاعت از رهبر و ولی امر، نیز واجب می‌گردد؛ اما مسئله مهم این است که کدام مکان و زمان برای اظهار برائت عمومی مسلمانان جهان از مشرکان، مناسب‌تر و ثمره بخش‌تر است؟ با توجه به روش و شیوه رسول خدا و نیز امامان معصوم می‌توان گفت که سرزمین وحی و خانه توحید، شایسته‌ترین مکان و روز عرفه در موسم حج، بهترین زمان برای ابراز برائت مسلمانان جهان از شرک و مشرکان است. چنان‌که امام خمینی در این باره می‌فرماید:
«کدام خانه¬ای سزاوارتر از کعبه و خانه امن و طهارت و ناس که در آن به هر چه تجاوز و ستم و استثمار و بردگی و یا دون صفتی و نامردمی است عملاً و قولا پشت شود و در تجدید میثاق ﴿الست بربکمَ﴾ بت آلهه¬ها و ﴿اربابان متفرقونَ﴾ شکسته شود و خاطره مهم‌ترین و بزرگ‌ترین حرکت سیاسی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در ﴿و اذان من الله و رسوله الی الناس یوم الحج الاکبر﴾ زنده بماند و تکرار شود، چرا که سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و اعلان برائت کهنه شدنی نیست و نه تنها اعلان برائت به ایام و مراسم حج منحصر نشود، که باید مسلمانان فضای سراسر عالم را از محبت و عشق نسبت به ذات حق و نفرت و بغض عملی نسبت به دشمنان خدا لبریز کنند … چه بسا جاهلان متنسک بگویند که قداست خانه حق و کعبه معظمه را به شعار و تظاهرات و راهپیمایی و اعلان برائت نباید شکست و حج جای عبادت و ذکر است نه میدان صف آرایی و رزم و نیز چه‌بسا عالمان متهتک (عالمان پرده در) القا کنند که مبارزه و برائت و جنگ و ستیز، کار دنیاداران و دنیاطلبان بوده است و ورود در مسائل سیاسی، آن‌هم در ایام حج دون شان روحانیون و علما می باشد. که خود این القائات نیز از سیاست مخفی و تحریکات جهانخواران به شمار می رود».

مطلب مرتبط :   بهره‌برداری، حفاظت، دین، زیست‌محیطیعنوان نوشته :عنوان :

5ـ1ـ3ـ2ـ تجلی تولی و تبری