الهیات، تطبیقی، ادیان، کلونی

پژوهش تحمیل کرده است که نگارنده با آن‌ها مواجه بوده است.

3ـ پیشنهادات و راهکارها
الهیات تطبیقی به عنوان رشته‌ای نوظهور، بیش از هرکس با نام جیمز فردریکس و فرانسیس کلونی پیوند خورده است. قطع نظر از کتب و مقالاتی که فردریکس و کلونی به منظور معرفی و تبیین وجوه کاربردی پروژه مدّ نظر خود تالیف نموده‌اند، تا کنون تنها در محافل آکادمیک آمریکایی بیش از صد و پنجاه اثر علمی با محوریت الهیات تطبیقی مبتنی بر رهیافت فردریکس و کلونی و یا دست کم با اشاره‌ی مستقیم به آن، به رشته تحریر در آمده است. در این میان وجود ده‌ها پایان نامه که بیشتر آن‌ها در مقطع دکتری دفاع شده است، بسیار حائز اهمیت است. با این‌حال در میان آثار فارسی زبان، فقر منبع در این حوزه‌ی مطالعاتی کاملاً مشهود است. تا آن‌‌جا که نگارنده تتبع کرده است، تنها اثری که در زبان فارسی در این‌باره در دسترس است، مقاله‌ی دیوید تریسی در دائرهالمعارف الیاده و ذیل مدخل الهیات تطبیقی است که توسط بهاءالدین خرمشاهی به فارسی ترجمه شده است و در سال 1374 در شماره پنج و شش فصلنامه ارغنون به چاپ رسیده است. همین مقاله در سال 1380 توسط همایون همتی به صورت ترجمه‌ی آزاد و با عنوان «بازسخنی در الهیات تطبیقی» در فصلنامه‌ی نامه فلسفه به چاپ رسیده است و همچنین همراه با مقالات دیگری از این مولف، در کتابی با عنوان م‍ق‍دم‍ه‌ای‌ ب‍ر ال‍ه‍ی‍ات‌ م‍ع‍اص‍ر منتشر شده است.
حرکت رو به رشد الهیات تطبیقی عبارت پایانی نوشتار تریسی را در ذهن تداعی می‌کند که فراگیر شدن این حرکت الهیاتی را در همه‌ی سنت‌های دینی پیش‌بینی نموده است:
«محتمل است که آینده شاهد تکامل یافتن اغلب الهیات‌های سنتی به هیئت الهیات تطبیقی در حوزه‌ی همه‌ی سنت‌های غیر بنیادگرا باشد. با این تحوّل و تکامل، تعارض تفسیرها در میان مدل‌های مختلف و نتیجه‌گیری‌های متفاوت در میان متکلمان تطبیق‌گرای معاصر چه‌بسا سرانجام به وفاق رشته‌ای بین همه‌ی الهیات‌ها بیانجامد. هر الهیات در هر سنت دینی که تعدّد ادیان را جدّی می‌گیرد، باید سرانجام تبدیل به الهیات تطبیقی گردد.»
از این‌رو، به نظر می‌رسد تولید محتوای علمی و پژوهشی در این عرصه الهیاتی نوظهور، در قالب آثار تألیفی و ترجمه‌ای، اقدامی بایسته و ضروری است. توجه به این واقعیت که الهیات تطبیقی به عنوان رویکردی بدیل و در قبال نگرش‌های الهیاتی انحصارگرایی، شمول گرایی و کثرت‌گرایی مطرح شده است که هر یک از آن‌ها مدت‌ها پیش به آثار علمی فارسی زبان راه یافته است و مورد نقد و بررسی قرار گرفته است، ضرورت پرداختن به الهیات تطبیقی را دوچندان می‌نماید.
امروزه الهیات تطبیقی مدعی است که نسل آغازین دوره‌ی شکل‌گیری خود را پشت سر نهاده و پا به نسل دوم فرایند تکوین خود نهاده است. عنوان «الهیات تطبیقی نوین: بینش‌های میان دینی از نسل دوم » که کلونی برای کتاب اخیر خود برگزیده است، مشعر به همین ادعاست. این کتاب، مجموعه‌ای از نُه مقاله است که به قلم نسل تازه‌ای از پژوهشگران علاقمند به الهیات تطبیقی نوشته شده و همراه با مقدمه‌ای از فردریکس و رهنمودهایی از کلونی از سوی انتشارات «تی اند تی کلارک » به طبع رسیده است. ترجمه‌ی کتاب‌هایی از این دست و نیز مقالاتی که به قلم مدافعان و منتقدان الهیات تطبیقی نوشته شده است، می‌تواند راه را برای ورود پژوهشگران دیگر به این حوزه‌ی نوظهور هموارتر نماید.
در زمینه‌ی گفت‌وگوی ادیان نیز گرچه آثار چندی به زبان فارسی منتشر شده است، اما در میان این آثار اندک‌شمار نیز کاستی‌های محتوایی و روشی فراوانی دیده می‌شود و عموماً با پیش‌فرض‌های غیر علمی همراه‌اند. در این عرصه، ترجمه‌ی مجموعه مقالات گفت‌وگوی ادیان که در سال 2013 از سوی انتشارات خوش‌آوازه وایلی منتشر شده است و صاحب نظران برجسته‌ای از ادیان مختلف در آن قلم زده‌اند، پیشنهاد می‌شود. آنچه بر ارزش این کتاب افزوده است،‌ قرابتی است که میان گفت‌وگوی ادیان و الهیات تطبیقی برقرار کرده است، به طوری که فرانسیس کلونی، ماریان مویرت، کاترین کورنیل و برخی دیگر از مدافعان الهیات تطبیقی، در این اثر به اظهار نظر درباره‌ی جنبه‌های مختلف گفت‌وگوی ادیان پرداخته‌اند.
در خصوص چالش میان گفت‌وگوی ادیان و هویت دینی، چنان‌که در ادبیات پژوهش اشاره شد،‌ از منظرهای گوناگونی می‌توان به مسأله پرداخت که هر یک در جای خود ضروری است. در این پایان نامه، تکیه نگارنده بر پژوهش اسنادی بوده و با تحلیل شاخه‌های گوناگون الهیات ناظر به ادیان به مسأله پرداخته است. پیشنهاد می‌شود این مسأله از ابعاد دیگر نیز مورد بررسی قرار گیرد و با به کار بستن روش‌های میدانی و اتخاذ رویکردهای دیگر در پژوهش، به زوایای دیگر این مسأله پرداخته شود.
پیشنهاد دیگری که صبغه اجرایی دارد و نه محتوایی و ناظر به تنگناهایی است که نگارنده برای دسترسی به منابع مورد نیاز متحمل شده است، بهره‌گیری بیشتر از ظرفیت پایگاه‌های مجازی است. دانشگاه ادیان و مذاهب از کتابخانه‌ای تخصصی برخوردار است که حجم قابل قبولی از کتاب‌های مورد نیاز دانشجویان و پژوهشگران را در خود جای داده است و در مناسبت‌های گوناگون هزینه‌های ویژه‌ای برای به روز نمودن و افزودن بر حجم کتاب‌های آن صورت گرفته و می‌گیرد. با این‌حال رشد منابع علمی در فضای بین المللی به اندازه‌ای شتابان است که عملاً امکان دسترسی به نسخه‌های چاپی بسیاری از منابع امکان پذیر نیست، همچنان که تهیه‌ی منابع در دسترس نیز هزینه های بالایی را متوجه مسئولین دانشگاه خواهد نمود. به نظر می‌رسد بهره‌گیری از ظرفیت کتابخانه های دیجیتال دانشگاه‌های معتبر دنیا برای تأمین این‌گونه منابع، راه حل مناسبی است. امروزه کتابخانه‌های دیجیتال، بسیار پر اقبال‌تر از کتابخانه‌های سنّتی در حال خدمت رسانی به مشترکینی در سراسر جهان هستند. در شیوه‌ی مرسوم این کتابخانه‌ها، نسخه دیجیتال کتاب‌ها برای مدت 15 روز به مشترکین امانت داده می‌شود. نرم افزار به گونه‌ای طراحی شده است که کتاب‌های امانت داده شده فاقد امکان چاپ بوده و پس از گذشت 15 روز غیر قابل استفاده می‌گردد.
بهره‌گیری از ظرفیت بسیار غنی این کتابخانه‌ها از طریق تفاهم‌نامه‌های مشترک میان دانشگاه ادیان و دانشگاه مقصد میسر است و کمک شایانی به دانشجویان و پژوهشگران و نیز اساتید این دانشگاه خواهد رساند. علاوه بر اینکه از طریق این پایگاه‌های اطلاعاتی، ظرفیت استفاده از مقالات و پایان‌نامه های معتبر نیز فراهم می‌گردد.

مطلب مرتبط :   سایت اطلاعات پزشکی دکتر مزرعه