المحجوب، تصوف، نثر، هجویری

بیشتر آنان دیدار داشته است .
باب فرق فرقهم: فهرستی از فرقه‌های دوزاده گانه متصوفه تا آن روزگار و شرحی از عمدترین اصل اعتقادی با وجه مشخصه هر یک و در نتیجه بیان فرق فرقه‌های مختلف.
کشف الحجاب فی… بیان ابواب حقایق و معاملات اهل تصوف یعنی معرفت توحید، ایمان، طهارت، صلات، زکات، صوم، حج، صحبت، الفاظ و سماع… و الاآخر
این کتاب تنها زندگی نامه هجویری نیست بلکه یکی از برجسته‌ترین منابع تصوف ایران و یکی از مهمترین منابع اجتماعی و دینی این سرزمین در یکی از مهمترین ادوار تاریخی به شمار می رود. در این کتاب اطلاعات تصوف و عرفان و شرح اصطلاحات عرفانی و شرح حال عارفان که از خلال این کتاب به دست می‌آید در هیچ یک از کتب رسمی عرفان و تصوف این سرزمین یافت نمی‌شود وضع دین و مذهب و طرز زندگی صوفیان و عارفان را در کمتر کتابی به این دقت می‌توان یافت. کتاب کشف المحجوب یکی از منابع اساسی به منظور بررسی اوضاع اجتماعی در سده پنجم هجری و نیمه اول آن می‌باشد گذشته از آن که به خاطر احتوای دقایق و جزئیات مربوط به زندگی هجویری و شناخت چهره واقعی و تصویر حقیقی و افکار و اندیشه های او از مأخذ دست اول و واجد اهمیت به شمار می‌رود و علاوه بر آن که به لحاظ نثر ساده و دلاویز و شیرین و روان، از ارکان استوار نثر فارسی محسوب می‌شود، از نظر بررسی رویدادهای آن عصر و اوضاع اجتماعی و سیاسی، مذهبی نویسنده نیز از منابع مهم و شایان مطالعه علاقه مندان به این قبیل مسایل تحقیقی تواند بود. (عابدی، 6:1390-5)
البته با همه مزایای تصوف و عرفانی که در این کتاب وجود دارد، اهمیت اصلی این کتاب در جنبه ادبی و هنری آن است. (همان:8) چنانچه به عقیده دکتر محمود عابدی… بی هیچ گمان در طول تاریخ هزار و دویست ساله ادبیات فارسی دری، اگر بخواهیم کتابی از شاهکارهای نثر فارسی را انتخاب کنیم، یکی از مهمترین آنها کتاب کشف المحجوب هجویری خواهد بود. حال به ذکر ارزش‌هایی چند از کتاب کشف المحجوب خواهم پرداخت.

2-6-3 ارزش اجتماعی کتاب
کشف المحجوب اگر چه از آثار تألیفی قرن پنجم است ولی از آنجا که بخش اعظم کتاب را داستان‌ها و روایاتی مرتبط با زندگی و احوال هجویر تشکیل می‌دهد که در قرن پنجم می‌زیسته، تصویری که از رهگذر بررسی کتاب حاصل می‌شود. به تاریخ اجتماعی و فرهنگی قرن پنجم مربوط خواهد بود … کتاب کشف المحجوب آینه روشنی است که در آن می‌توان – منظره خانقاها- کاروان سراها و دهکده ها و شهر و اماکن مجهول و جهات گوناگون زندگانی مردم عادی و مشایخ و فرقه ها و خوردنی ها و آداب و رسوم تصوف و. صوفی شدن و همچنین ارتباط طبقه متصوفه با عامه مردم و طبقات جامعه بوده است، این کتاب ‌منبع گرانبهایی برای ادارک جزئیات زندگانی مردم عادی و وسایل مورد استفاده و یا نیاز عمومی و وجود اماکن و راه ها و رباطبات و زاویه‌ها و خانقاه‌ها و کیفیت معاملات و صنعت و جلوه‌های گوناگون جهات اجتماعی به شمار می رود.
2-6-4ارزش تاریخی کتاب
کتاب کشف المحجوب در وصف جزئیات مسائل زندگی و چگونگی ارتباط مردم با مشایخ و ملامت و ملامیته و طرز معاش آنان، از نوع غذاها و لباس‌ها وخانقاه‌ها و رباط‌ها و … مدارس و شیوه زندگی اقلیت‌های مذهبی از قبیل یهودیان و زرتشتیان در خراسان و نیشابور قرن پنجم اطلاعات حاصل از کتاب اوست. می توان کتاب کشف المحجوب را از لحاظ ارتباط متصوفه با هم و با مردم به دو بخش تقسیم کرد.
1- ذکر مسائل ادبی و اجتماعی برخورد با فرقه‌های مختلف با هم و با متصوفه اشاره کرد. هجویری در ضمن بیان حکایات به بیان وجود اصطلاحات و واژگان نادر ادبی و عرفانی و همچنین برخورد با فرقه‌های مختلف سند برجسته تصوف ایران و منبع درجه اول است در باب زندگی نامه و اقوال بسیاری از مشایخ تصوف خراسان و نیشابور که آگاهی از احوال آنان، جز از طریق این کتاب امکان پذیر نیست. از جمله آنچه در باب کرکانی و خرقانی و ابوالعباس قصاب و ده‌ها تن دیگر از مشایخ صوفیه نقل کرده است و همه مورخان تصوف در بخش عظیمی از احوال مشایخ خراسان، نیشابور، ناقلان گفتار مؤلف کشف المحجوب یک نگاه به الملع، طبقات الصوفیه و رساله، قشیریه، التعرف لمذهب اهل التصوف ابوبکر محمدبن ابراهیم کلابادی (منسوب به کلابادی، کلاباد محله‌ای در بخارا) … که اطلاعات وی در باب بسیاری از مشایخ و متصوفه بر این کتاب بوده است. ارزش عرفانی کتاب به حدی است که هیچ کس نمی تواند شکل گیری خانقاه و پیدایش و تکامل تصوف خراسان را مورد مطالعه قرار دهد بی‌آنکه به اطلاعات موجود در این کتاب بپردازد. (عابدی، 29:1390) و به امتیاز دیگری که بر فنا و اهمیت و ارزش معنوی کشف المحجوب افزوده است، کوششی است که هجویری در بیان و تفسیر نکات و دقایقی عرفانی و چگونگی اوضاع اجتماع صوفیان در خانقاه‌ها به زبانی ساده و دلاویز از خود به خرج داده است و از آداب و رسوم و سنن و اعتقادات صوفیان و کیفیت سیر و سلوک و زندگانی آنها و اصول طریقت و شیوه ترتیب در خانقاه‌ها و مرام و مسلک درویشان به اقتضای مقام و مقال به تفضیل و با اطمینان سخن رانده و در آن مقوله‌ها گاه به گاه به نقد و بیان معایب اخلاقی صوفیان و درویشان خانقاه‌ها نیز پرداخته است. که در روشن ساختن وضع اجتماعی مردم آن روزگار به محققان در این قبیل مسائل کمک فراوانی می‌کند به این ترتیب کتاب کشف المحجوب را می‌توان د ر شمار یکی از مراجع معتبر و منابع مغتنم برای بررسی مسائل گوناگون، مذهبی، دینی و عرفانی،اجتماعی و … سده‌های چهارم و پنجم در ایران دانست و از آگاهی های متنوع و دقیق آن بهره گرفت. در فصل چهارم به تفصیل به بررسی و تحلیل کتاب کشف المحجوب از جنبه‌های عرفانی و اجتماعی خواهم پرداخت.
2-6-5 ارزش ادبی کتاب
کتاب کشف المحجوب از جمله شاهکارهای انکارناپذیر نثر فارسی است. روانی انشاء و انسجام، استحکام عبارات و رعایت نام و تمام موازین فصحات و بلاغت در این کتاب به حد اعلای خود رسیده است و با آنکه کتاب در اواخر قرن پنجم یعنی دوره‌ی استیلای سبک بسیاری از آثار دوره سامانیان و غزنویان محسوب می شود (همان: 43) به جز مقدمه در بخش های دیگر آن اثری از تصنع مشهود نیست. کوتاهی جمله‌ها و به کاررفتن کلمات و ترکیبات اصیل پارسی از همه جای این کتاب مشهود است و سرگذشت ها و وقایع با چنان مهارت، حکایت گیرندگی خاص آن خواننده را همه‌جا مجذوب نگاه می دارد. (همان:45) نویسندگان کتب صوفیانه می کوشیدند حتی المقدور عین عبارت مشایخ را ذکر کنند و از این رو زبان آن گونه کتب معمولا از زبان رایج دوره نگارش کمتر است کشف المحجوب هم به لحاظ نثر و هم به لحاظ معنا از ظریفترین و شیواترین کتب عرفانی در زبان فارسی است (عابدی، 111:1390) سبک نگارش هجویری بر ساده‌نویسی استوار است. سبک او بر عموم ساده و طبیعی واکنده از لطف و احساس است و از جوشش طبع نویسنده در بیان معانی حکایت می کند. زبان خوش آهنگ و خالی از حشو و تعقید و بیانی روشن و برکنار از پرگویی ازمایه‌های امتیاز شیوه سخن و نگارش کشف المحجوب به شمار می‌رود. از لغات مجهور و نامأنوس خبری نیست مگر لغاتی را که در نثر معمول و متداول در فارسی نویسی آن گاه در «قرن پنجم» به کار رفته است. و اصولا این کتاب گرچه در قرن پنجم تألیف یافته است اما نویسنده آن حدود استعمال لغات و ترکیبات تازی را در حد نیمه دوم سده پنجم، یعنی دوران کمال واقعی نثر فارسی نگاه داشته است. در شیوه‌ پارسی نویسی او نیز تصنع و تکلف دیده نمی شود اگر چه نویسنده در جستجوی صنعت و تکلف نیست با این وصف در ابداع معانی و بیان دقایق، قدرتی کامل داراست در توصیف احوال و بیان آشفتگی های پنهان روح و روان آسانی چهره و دست و دارای قدرت و مهارتی کم نظیر است (همان:45) یکی از اهمیت های این کتاب اشتعال آن بر اختوای آن و اصطلاحات عرفانی فارسی است، دیگر سخنان شیخ است که در نقل آن‌ها سعی شده است عین لغات و عبارات ضبط شود و از این رو کتاب پر است از نمونه های دل‌انگیز از فارسی روان و ساده قرن پنجم شیوه نگارش کشف المحجوب گاه از حدود عادی متعارف بیرون می‌شود و به کلام منظوم نزدیک می‌گردد. از این رو برخی از سخنان منقول هجویری در کشف المحجوب سجع است. و شمار قدیمی‌ترین نمونه‌های نثر مسجع در زبان فارسی است عواطف لطیف بشری و تعالیم عالیه اخلاقی که در همه جای کتاب در تلو کنایات جلوه یافته است و نویسنده قصد بیان مستقیم و صریح آن را نداشته است. دقت و امانت او در نقل داستان‌ها آن چنان که خود ادعا می‌کند که سعی کرده است چیزی از اصل آن‌ها نکاهد، می‌کند و نکته‌یی به سائق حب ذات و علاقه به دودمان بر آن نیفزاید – اگر به راحتی عمل کرده باشد، ‌شایان تجس است.
هر چه درباب فصاحت کلام و روانی لفظ و افسون بلاغت و شمردگی عبارات اعجاز بیان نویسنده، کشف المحجوب گفته شود. کم است شیوایی سخن و فصاحت گفتار نویسنده همراه با قدرت و مهارت او در ادای مقصود، کتاب کشف المحجوب را در شمار یکی از اساسی‌ترین آثار مثنور فارسی درآورده است. ذکر 5 مورد ازدلایل ارزش ادبی کتاب به شرح ذیل.
1- گسترش واژگان

مطلب مرتبط :   روسیه، سیاست، امنیتی، پوتین