السلام)، (علیه، امتحان، دیگ

خودشان مکشوف گردد که امام علی (علیه السلام) نیز در همین زمینه می‌فرمایند:
«أَلَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ کَشَفَ الْخَلْقَ کَشْفَهً لَا أَنَّهُ جَهِلَ مَا أَخْفَوْهُ مِنْ مَصُونِ أَسْرَارِهِمْ وَ مَکْنُونِ ضَمَائِرِهِمْ وَ لَکِنْ لِیَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا فَیَکُونُ الثَّوَابُ جَزَاءً وَ الْعِقَابُ بَوَاءً»
«خواست تا درون بندگان آشکار کند، و آنچه در دل دارند پدیدار کند. نه آنکه بر اسرار پوشیده آنان دانا نبود و بر آنچه در سینه‏هاى خود نهفته‏اند بینا نبود، بلکه خواست آنان را بیازماید تا کدام یک از عهده تکلیف، نیکوتر برآید تا پاداش، برابر کار نیک بود، و کیفر، مکافات کار بد».
امیر المؤمنین (علیه السلام) در نامه‌ای به یکی از فرمانداران خود ضمن تبیین سیره عملی خود و اشاره به گوشه‌ای از رنج‌ها و سختی‌هایی که حضرت در زندگی خود به عنوان رهبر جامعه اسلامی تحمل می‌کند، وی را نیز دعوت به ساده زیستی و تحمل سختی‌ها و مشقات روزگار کرده و از وی می‌خواهد که با تبعیت از رهبر خود از لذایذ دنیا چشم پوشی کند. ایشان در بیان دلیل تحمل بلاها این‌گونه بیان می‌فرمایند:
«أَلَا وَ إِنَّ الشَّجَرَهَ الْبَرِّیَّهَ أَصْلَبُ عُوداً وَ الرَّوَائِعَ الْخَضِرَهَ أَرَقُّ جُلُوداً وَ النَّبَاتَاتُ الْبَدَوِیَّهُ أَقْوَى وُقُوداً وَ أَبْطَأُ خُمُوداً»
«بدانید درختى را که در بیابان خشک روید شاخه سخت‏تر بود، و سبزه‏هاى خوشنما را پوست نازکتر، و رستنی‌هاى صحرایى را آتش افروخته‏تر، و خاموشى آن دیرتر.»
این شیوه همواره به عنوان یکی از روش‌های تربیتی که باعث رشد و پرورش انسان‌ها می‌گردد، در طول زمان‌ها مورد توجه انسان بوده است و بزرگان تاریخ نیز آن را تأیید کرده‌اند. به عنوان نمونه در مراجعه به کلام مولوی نیز در می‌یابیم که وی نیز ابتلا و امتحان را جزء ذات حیات بشر دانسته و سختی‌ها را برای کمال آدمی امری لازم و ضروری می‌شمرد.
«مولانا در تبیین این مطلب حکایت کوتاه طبخ نخودها را به دست کدبانوی خانه مثال می‌آورد و طبق اسلوب معهود خود از ساده‌ترین پدیده‌ها و رویدادها‌، ژرف‌ترین نکات حیات آدمی یعنی سیر روحانی او را به گفت آورده است. کدبانویی مقداری نخود درون دیگی پرجوش می‌ریزد تا غذایی گوارا بپزد. نخودها با زبان حال از غلغل آب می‌نالند، اما آن بانو به نخودها دلداری می‌دهد که اگر بدین جوش و غلیان صبر آرند خامی آنان به پختگی دگر شود و بر خوان کریم آدمیان نهاده شوند و بعد از هضم به مرتبه انسانی رسند.»
در نخود بنگر که اندر دیگ چون‏ می‏جهد بالا چو شد ز آتش زبون
هر زمانی می‏ برآید وقت جوش‏ بر سر دیگ و بر آرد صد خروش
که چرا آتش به من در می‏زنی ‏ چون خریدی چون نگونم می‏کنی
می‏زند کفلیز کدبانو، که، نی ‏ خوش بجوش و برمجه ز آتش کنی
زان نجوشانم که مکروه منی بلکه تا گیری تو ذوق و چاشنی
تا غذا گردی بیامیزی به جان بهر خواری نیستت این امتحان
چون شدی تو روح پس بار دگر جوش دیگر کن ز حیوانی گذر
از خدا میخواه تا زاین نکتها در نلغزی و رسی در منتها
موارد بسیار زیادی نیز از این دست حکایت‌ها در لابلای متون دینی و ادبی ما به چشم می‌خورد که این ضرورت را برای ما تبیین و تأیید کرده و در جهت جلوگیری از طولانی شدن این کلام می‌توان به همین نتیجه بسنده کرد که:
«مردان سرد و گرم چشیده و فراز و نشیب دیده و زحمت کشیده و با سختی‌ها و شداید و مشکلات دست و پنجه نرم‏ کرده نیز طاقت و قدرتشان از مردهای ناز پرورده بیشتر است. فرق است‏ بین نیرویی که از داخل و باطن بجوشد با نیرویی که از خارج کمک بگیرد. عمده این است که استعدادها و نیروهای بی حد و حصر باطنی بشر بروز کند».
1.11. فراگیری آزمون
همان‌گونه که مشخص شد سنت ابتلا از سنن حتمی الهی است. لذا از نظر فراگیری و عمومیت نیز شامل همه انسان‌ها می‌شود. اما با توجه به شرایط و موقعیت و ظرفیت انسان‌ها شدت و ابزار این ابتلا و آزمون تقاوت دارد. و در قرآن کریم نیز در آیات بسیاری از حوادث و بلایای امتهای پیشین سخن به میان آورده است و همچنین به برخی از بلاها و مصائب انبیا و اولیای الهی نیز اشاره نموده است.
امام علی (علیه السلام) نیز در بیان فلسفه حج و سختی‌های زیارت خانه خدا، آن را آزمایشی فراگیر از پیشینیان تا آیندگان دانسته و می‌فرمایند:
«أَ لَا تَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اخْتَبَرَ الْأَوَّلِینَ مِنْ لَدُنْ آدَمَ ( صلوات‏الله‏علیه ) إِلَى الْآخِرِینَ مِنْ هَذَا الْعَالَمِ بِأَحْجَارٍ لَا تَضُرُّ وَ لَا تَنْفَعُ وَ لَا تُبْصِرُ وَ لَا تَسْمَعُ»
«نمى‏بینید خداى سبحان، پیشینیان از آدم (صلی الله علیه وآله) تا پسینیان از این عالم را آزمود ـ به حرمت نهادن ـ سنگ‌هایى بى زیان و سود، که نبیند و نتواند شنود».
امیر المؤمنین (علیه السلام) همچنین در بیانی صریح و روشن، تصور اینکه کسی بتواند از شمول فتنه‌ها و آزمایشات الهی خارج شده و در موقعیت و شرایط ابتلا قرار نگیرد را مردود دانسته و می‌فرمایند:
«لَا یَقُولَنَّ أَحَدُکُمْ اللَّهُمَّ إِنِّی أَعُوذُ بِکَ مِنَ الْفِتْنَهِ لِأَنَّهُ لَیْسَ أَحَدٌ إِلَّا وَ هُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى فِتْنَهٍ وَ لَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ الْفِتَنِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ مَعْنَى ذَلِکَ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ یَخْتَبِرُهُمْ بِالْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ لِیَتَبَیَّنَ السَّاخِطُ لِرِزْقِهِ وَ الرَّاضِی بِقِسْمِهِ‏ وَ إِنْ کَانَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمَ بِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ لَکِنْ لِتَظْهَرَ الْأَفْعَالُ الَّتِی بِهَا یُسْتَحَقُّ الثَّوَابُ وَ الْعِقَابُ لِأَنَّ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ الذُّکُورَ وَ یَکْرَهُ الْإِنَاثَ وَ بَعْضَهُمْ یُحِبُّ تَثْمِیرَ الْمَالِ وَ یَکْرَهُ انْثِلَامَ الْحَال‏»
«کسى از شما نگوید خدایا از فتنه به تو پناه مى‏برم چه هیچ کس نیست جز که در فتنه‏اى است، لیکن آن که پناه خواهد از فتنه‏هاى گمراه کننده پناهد که خداى سبحان فرماید: «بدانید که مال و فرزندان شما فتنه است»، و معنى آن این است که خدا آنان را به مال‌ها و فرزندان مى‏آزماید تا ناخشنود از روزى وى، و خشنود از آن را آشکار نماید، و هر چند خدا داناتر از آنهاست بدانها، لیکن براى آنکه کارهایى که مستحق ثواب است از آنچه مستحق عقاب است پدید آید، چه بعضى پسران را دوست دارند و دختران را ناپسند مى‏شمارند، و بعضى افزایش مال را پسندند و از کاهش آن ناخرسندند.»
فراگیری و عمومیت بلاها و آزمایشات به اندازه‌ای حائز اهمیت است که امام علی (علیه السلام) در آغازین خطبه دوران امامت خود به اولین موضوعی که اشاره می‌کنند همین مطلب بوده و همگان را نسبت به آزمایشات سخت آینده هشدار داده و می‌فرمایند:
«أَلَا وَ إِنَّ بَلِیَّتَکُمْ قَدْ عَادَتْ کَهَیْئَتِهَا یَوْمَ بَعَثَ اللَّهُ نَبِیَّکُمْ (صلى‏ الله‏ علیه ‏وآله) وَالَّذِی بَعَثَهُ بِالْحَقِّ لَتُبَلْبَلُنَّ بَلْبَلَهً وَ لَتُغَرْبَلُنَّ غَرْبَلَهً وَ لَتُسَاطُنَّ سَوْطَ الْقِدْرِ حَتَّى یَعُودَ أَسْفَلُکُمْ أَعْلَاکُمْ وَ أَعْلَاکُمْ أَسْفَلَکُمْ»
«بدانید ـ که روزگار ـ دگر باره شما را در بوته آزمایش ریخت، مانند روزى که خدا پیامبر شما را برانگیخت. به خدایى که او را به راستى مبعوث فرمود، به هم خواهید در آمیخت، و چون دانه که در غربال بریزند یا دیگ افزار که در دیگ ریزند، روى هم خواهید ریخت، تا آن که در زیر است زبر شود، و آن که بر زبر است به زیر در شود».
اکنون با مقدمه‌ای که درخصوص فراگیری آزمون بیان شد به برخی از افراد و یا گروه‌ها که در کلام امام علی (علیه السلام) در نهج البلاغه به طور مشخص به نحوه آزمایش آنها اشاره شده است، می‌پردازیم.
1.11.1. آزمایش فرشتگان و شیطان
از آنجایی که گفته شد سنت امتحان و ابتلا سنتی فراگیر است و خداوند متعال تمامی موجودات مکلف خود را بدون آزمایش رها نمی‌کند, شیطان و فرشتگان نیز به تناسب موقعیت و مرتبه وجودی خود در معرض امتحانات الهی قرار می‌گیرند.
قبل از اینکه وارد این بحث شویم که کیفیت و چگونگی اختیار و آزمایش فرشتگان چگونه است، ضروری است که به طور مختصر در خصوص رابطه ابتلا و امتحان الهی در مورد فرشتگان و عدم ارتکاب گناه یا عصمت آنان توضیحی ارائه شود.
فرشتگان الهی موجودات بسیار شریفی هستند که ما بر اساس آیات شریفه قرآن و همچنین روایات بسیار زیادی که از معصومین (علیهم السلام) داریم، مقام و منزلت بالایی را برای آنها قائل هستیم. هر چند که آنان در اصل اراده و اختیار با جن و انس اشتراک دارند، اما به دلیل ماهیت وجودیشان و جنس مجردشان از خطا و گناه مصون بوده و به امری جز اجرای فرامین الهی مشغول نیستند و در حقیقت نوعی از مقام عصمت را برایشان قائل شده‌اند.
برای روشن‌تر شدن موضوع لازم است تعریفی از عصمت داشته باشیم.
«عصمت در لغت به معنای نگه داشتن و مانع شدن است و در

مطلب مرتبط :   آراء، صدرا، ، معتزله