استخوانبندی، -، مسجد، زاینده

مسجد نیز بازار اصلی شهر بود و یا اینکه در بازار اصلی شهر مسجد جامع قرار میگرفت ( اشرف، 1353، 12).
دلیل ساخت بازارها را میتوان در این امر دانست که استقرار دولت اسلامی و تسلط آن بر کشورهایی با قوانین و مقررات تجاری سبب وجود بستری برای رونق بیشتر بازرگانی گردید. وجود دو عنصر بازار و میدان در کشورهای مفتوحه باعث ایجاد نقش اساسی در سازماندهی شهر و تمرکز جمعیت گردید. در این دوره بازار، شهر را در مینوردد و ازمیدان اصلی به سوی دیوارها و بارو شهر کشیده میشود. تاثیر مسجد جامع درسازمان کالبدی بازار به صورتی است که بازار به دو عنصر مسجد و مدرسه میچرخد و آنها را در برمیگیرد. به همین دلیل نخستین بازار در محدوده بلافصل مسجد، بازار شمعفروشان، عطاران و …. بوده است (حبیبی، 1387: 47).
اهمیت بازار تا آنجایی است که در شهرهایی نظیر تبریز، مشهد و کرمان پیش از آنکه محلهای ساخته شود، ابتدا بازار و میدان ساخته میشدند. به همین دلیل بازار ستون فقرات شهر بوده است، محلات مسکونی نیز گرداگرد این عنصر جای داشت. این محلات جایگاه مردم بر حسب قوم، قبیله، نژاد، مذهب، زبان، فرقه و … میباشد. در شهرهای متوسط و بزرگ، گاهی محلات دارای مسجد و بازارچه، مدرسه، آب انبار، قنات، حمام و… خاص خود را داشتند. عموماً محلات شهر نمایانگر تضادهای شدید اجتماعی – فرهنگی بود که بعضی اوقات منجر به جدایی محلات بر اساس دروازه میگردید ( حبیبی، 1387: 49).
احمد اشرف در مقالهی ” ویژگیهای تاریخی شهر در ایران دورهی اسلامی” شهرهای اسلامی دارای دو پایه اصلی مسجد جامع و بازار میداند (اشرف، 1353: 45).
محمدمنصور فلامکی در کتاب ” باززنده سازی بناها و شهرهای تاریخی” دسته بندی عناصر شهری و واحدهای معماری شهرهای قدیمی ایران در قالب زیر ارائه میدهد ( فلامکی، 1390: 128).
1- فضاهای مسکونی 2- عناصر مذهبی 3- عناصر بازرگانی نظیر سراها، تیمچه و … 4- واحدهای تولیدی 5- واحدهای عمومی خدماتی نظیر کتابخانهها، حمامها، آب انبار و …. 6- شبکه های ارتباطی
مهندس توسلی نیز در کتاب ” ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران” پنج عنصر شهرهای سنتی را مورد شناسایی قرار داده است: ( توسلی، 1379: 44)
1- مرکز اداری و حکومتی شهر 2- مساجد و مدارس به عنوان مراکز مذهبی 3- بازار به عنوان مرکز اقتصادی 4- محلات به عنوان مراکز زندگی 5- شبکه ارتباطی شهر
با آغاز دوره قاجار و ورود آثار تمدن جهانی نظیر بانکها و خیابانها، بافت شهر و سازمان فضایی آن تغییرات بسیار جزئی مینماید. بازار کماکان عنصر اصلی شهر است اما عناصر جدیدی در این دوره به شهر اضافه میشود. سبک تهران در دورهی قاجاری نمود پیدا میکند. این سبک دخالتهای سنگین در بافتهای قدیم نمیپردازد.
در این دوره نقش بعضی عناصر از جمله خیابان تغییر مییابد و علاوه بر نقش تفرجگاهی، نقش تجاری نیز مییابد. دراین دوره عنصر جدیدی درخیابان به نام وسیله نقلیه عمومی ظهور مییابد. همچنین عناصر جدیدی همچون سینما، بانک، باغ ملی و … چهره شهر را دگرگون میسازند. در این دوره دگرگونی در مفهوم عملکرد اجتماعی – فرهنگی شهر و تبلور کالبدی – فضایی آن باعث ایجاد تقابل دو مفهوم جدید و کهن میشود ( حبیبی، 1389: 25).
اما از سالهای 1300 بویژه 1310 اولین پژواک مدرنیسم تحت عنوان ” الگوی تهران” رخ مینماید. خیابان به عنوان عنصر مسلط سراسر شهر را درنوردیده و لبهای قدرتمند میگردد. در این دوره با دخالتهای کالبدی در درون شهر، دگرگونی کالبدی – فضایی شهر آغاز میشود. چهره شهر با تغییراتی همراه میگردد. تخریب دیوارها و دروازهها، خیابانکشیهای جدید، از دست رفتن نقش بازار در سازمان اقتصادی شهر و جایگزینی خیابان و … همگی حاصل این دوران بودهاند و تاکنون این روند به شیوههای گوناگون از بالا به پایین و یا از پایین به بالا ادامه داشتهاند ( حبیبی، 1389: 56-20).
این تحولات باعث ورود عناصر جدیدی به ساختار شهر میشود. این عناصر به پنج عنصر اصلی ساخت شهرهای سنتی افزوده میشوند:
1- خیابانهای جدید به عنوان عنصر اصلی توسعه شهر 2-عناصر تفریحی : شامل سینما، پارک، باغها و … 3- عناصر اداری نظیر بانکها، ادارات دولتی و …. 4- عناصر آموزشی به مانند دانشگاه، دانشسرا و … 5- عناصر حمل و نقل به مانند فرودگاه، ترمینال، راه آهن و … 6- عناصر بازرگانی تولیدی در خارج از شهرها نظیر کارخانجات

مطلب مرتبط :   کند،، کریستوا، ، می‌

2- نمونه های موردی استخوانبندی شهرهای ایرانی
2-1- استخوانبندی اصلی شهر اصفهان
شهر اصفهان در ۴۲۴ کیلومتری جنوب تهران واقع‌ شده است‌‌. اصفهان در غرب مناطق کوهستانی‌ تا استان چهارمحال ‌ادامه‌ دارد و در شرق تا کوههای کرکس‌ و قهرود. منطقه جلگه‌ای از آبرفت‌ ‌جویبارهای کوهستانی‌ و رودخانه‌ زاینده رود به‌ وجود آمده است. اصفهان با داشتن آب ‌و هوای معتدل، فصلهای نسبتاً منظمی دارد.
هسته اولیه شهر کنونی اصفهان، دو سکونتگاه کوچک به نامهای جی و یهودیه بوده است. موقعیت مناسب جغرافیایی شامل وجود یک رودخانه دائمی، آب و هوای مناسب، خاک حاصلخیز به منظور فعالیتهای کشاورزی در جلگه رودخانه زاینده رود، عوامل موثری در استقرار این سکونتگاهها بوده است. جی در حاشیه زاینده رود واقع و یهودیه در کنار راه ارتباطی و بازرگانی منطقه، در جلگه ای هموار مستقر بوده است. ( درگاه الکترونیکی شهرداری اصفهان)

تصویر شماره 2-3 : شهر اصفهان و میدان نقش جهان
منبع : درگاه الکترونیکی شهرداری شهر اصفهان

تحول استخوانبندی شهر:
در جدول زیر تحول استخوانبندی شهر در دوره های تاریخی نمایش داده شده است :

( جدول شماره 2- 3 ) ویژگی های استخوانبندی شهر اصفهان در دوره های تاریخی
معیارها / دوره تاریخی
دوره اوایل اسلام
سلجوقی
صفویه
پهلوی تا معاصر
ویژگیهای کالبدی
– در این دوره حضور عناصر طبیعی در استخوانبندی اصلی شهر چون دوره پیش دیده نمیشود.
– در مورد عناصر مصنوع که در شکلگیری استخوانبندی شهر موثر بوده اند، (غیر از راه های ارتباطی اصلی که در میدان کهنه همدیگر را قطع میکنند) میتوان از عناصری چون مسجد جمعه، بناهای حکومتی و بازار که حول میدان کهنه متمرکز شده اند نام برد.
– عناصر طبیعی همچون گذشته در استخوانبندی اصلی شهر نقشی نداشته اما تغییر جهتگیری توسعه استخوانبندی شهر در اثر جاذبه رودخانه و اراضی حاصلخیز پیرامون آن، علاوه بر کشش ناشی از محور اصلی ناحیه است.
– عناصر مصنوع استخوانبندی شهر در این دوره، شامل عناصر شهری دوره قبل، بوده است که عمدتا پیرامون میدان کهنه قرار گرفته اند
– عناصر طبیعی : با گسترش شهر در این دوره به سوی جنوب، زاینده رود جزیی از استخوانبندی اصلی شهر شده و به عنوان یک محور شرقی – غربی قوی، در استخوانبندی اصلی شهر مطرح میشود.
عناصر مصنوع : در این دوران پادشاهان اولیه این سلسله با احداث عناصر شهری در پیرامون میدان کهنه به بازسازی و توسعه مرکز شهری قدیم اقدام نمودند.
– با توسعه شهر اصفهان از دوران پهلوی تا کنون، با گسترش شهر در حاشیه زاینده رود، این عنصر طبیعی جایگاه ویژهای در استخوانبندی شهر به خود اختصاص میدهد.
– احداث شبکه جدید راهها، منجر به تضعیف و تفکیک بخشهایی از عناصر استخوانبندی قدیمی شهر میشود (تغییر کالبدی میدان کهنه به علت ساخته شدن سطح میدان)، اما در محدوده چهارباغ و زاینده رود باعث تقویت نقش عناصر قدیمی شده است.
موقعیت استخوانبندی
– عناصر اصلی شهر بر روی محور اصلی یا ستون فقرات شهر (محور شمالی – جنوبی) قرار گرفتهاند. این محور از وسط شهر میگذرد، لذا استخوانبندی اصلی در مرکز ثقل شهر واقع است.
– حوالی محور اصلی مناطق مسکونی میباشد. موقعیت این هسته مرکزی از استخوانبندی اصلی شهر در محل تلاقی دو راه اصلی شهر میباشد.
– به علت توسعه همهجانبه شهر، موقعیت مرکزی استخوانبندی باقی میماند، امّا جهت توسعه بازار به سمت جنوب شرقی و بر روی محور اصلی شهر بوده است، لذا تداوم استخوانبندی شهر تا دروازه شهر صورت میگیرد که امکان توسعه مناسبی را برای آن در آینده فراهم میکند. پیرامون استخوانبندی اصلی شهر را محلات مسکونی احاطه کردهاند.
– استخوانبندی در دوره قدیم رشدی به سوی جنوب غربی داشته و قبل از رسیدن به دروازه جنوبی، بخشی از راسته بازار دارای خلاء عملکردی از فضاهای تجاری بوده که در این مکان مجموعه جدید پایهگذاری می شود.
– جهت کلی رشد استخوانبندی منطبق با جهت رشد شهر شده ، لذا با احداث مجموعه نقش جهان، موقعیت مرکزی استخوانبندی حفظ میشود.
– استخوانبندی اصلی، همگام با توسعه شهر به سمت جنوب و به ویژه با تقویت محور چهار باغ و زاینده رود، کماکان توانسته است موقعیت مرکزی خود را در شهر حفظ کند
– گستره استخوانبندی اصلی شهر در این دوره به دلیل الگوی شبکه ای، وسعت بیشتری نسبت به سطح شهر یافته است.
ساختار کالبدی استخوانبندی
– اساس ساختار کالبدی استخوانبندی اصلی شهر، تلاقی دو محور اصلی ارتباطی است که امتداد یکی از این

مطلب مرتبط :   پرنده، زوشت، چمروش، سیمرغ