استخوانبندی، -، شهر:، کهنه

دو محور در محل تلاقی تغییر مکان داده و لذا گشایشی به صورت میدان حاصل شده است که بوجود آورنده یک تمرکز از نوع هستهای در محل تلاقی است.
– عناصر اصلی استخوانبندی اصلی شهر مثل مسجد و محل حکومتی در این هسته شکل گرفتهاند و بازار به صورت عنصری خطی از دو سمت این هسته اصلی و در راستای محور اصلی تر از دو جهت گسترش یافتهاست.
– در این دوره ساختار استخوانبندی شهر ترکیبی از الگوهای خطی و هسته ای است.
بخش هسته ای که در منتهی الیه شمالی ستون فقرات قرار گرفته، یک مجموعه شهری است که خود ترکیبی از عناصر اصلی بوده که حول یک میدان بزرگ سازمان یافته است.
– بخش خطی ساختار کالبدی، ناشی از رشد استخوانبندی شهر در این دوره بوده است که در امتداد محور اصلی ارتباطی شهر – منطقه اتفاق افتاده است.
– ساختار کالبدی استخوانبندی شهر در تحول و تکامل خود، متشکل از دو هسته و دو محور اصلی میشود که یکی از هستهها در ابتدای محور اصلی و هسته جدید در محل چرخش محور قدیمی که محل انشعاب محور جدید است قرار میگیرد.
– ساختار هسته جدید نیز مشابه ساختار هسته قبلی، بر اساس الگوی سنتی شهر بوده، با این تفاوت که چهار عنصر اصلی در محورهای طولی و عرضی میدان قرار گرفته است.
– در این دوره، ساختار استخوانبندی از خطی – هسته ای به شبکه ای تبدیل شده است اما در این ساختار شبکهای همچنان دو محور عمود بر هم (زاینده رود، پارک و بلوارهای حاشیه آن و محور چهار باغ) دارای اهمیت بیشتری است.
– بر اساس الگوی شبکهای استخوانبندی شهر، انتظام عناصر به صورت خطی بوده و در برخی نقاط نیز به علت عدم پیوستگی عناصر در کنار شبکه، به صورت پراکنده قرار گرفتهاند.
بافت شهری استخوانبندی
– سه نوع بافت در منطقه استخوانبندی اصلی شهر موجود است:
1- بافت دارای قطعه بندیهای کوچک، ریزدانه، مسقف و بامحصوریت بالا، 2- بافت درونگراکه توسط فضاهای بسته با بازار مرتبط می شوند، 3- بافتی که فضای باز احاطه کننده فضای بسته می باشد.
– استخوانبندی در این دوره، در اطراف میدان کهنه مشابه دوره قبل بوده و در قسمت توسعه خطی عمدتا به صورت بافت ریزدانه با قطعه بندی کوچک است.
– بافت قسمت خطی استخوانبندی شهر، دارای هیچ فضای باز عمدهای نیست.
– در حاشیه میدان نقش جهان، به عنوان یک فضای باز، نوعی از بافت خطی منظم، پیوسته، با قطعات کوچک در بدنه فضای باز ترکیب شده است.
– بافت دیگر قسمتهای موجود استخوانبندی اصلی شهر به همان صورت قبلی باقی میماند.
– بافت شهری محدوده استخوانبندی اصلی در طی دهههای مربوط به پهلوی، دگرگونیهای زیادی را یافته است.
– مهمترین آنها تغییر بافت حاشیه محور اصلی قدیمی شهر (چهار باغ) است که بافت منظم و کم تراکم به تدریج با تقسیم بندی کوچکتر این اراضی با یک بافت برونگرای جدید شهری جایگزین میشود.
ویژگیهای عملکردی
– سه عملکرد حکومت، مذهب و تجارت، در استخوانبندی اصلی شهر و شبکه ارتباطی اصلی، قابل ذکر است.
– وجود میدان کهنه به عنوان فضای باز اصلی شهر
– عملکردهای اصلی استخوانبندی شهر همچون گذشته شامل سه نوع فعالیت اصلی است: فعالیت حکومتی – دیوانی ، فعالیتهای مذهبی و فرهنگی، فعالیتهای تجاری و خدمات وابسته
– با استقرار سلسله مقتدر صفویه در شهر اصفهان به عنوان پایتخت این حکومت، شهر اصفهان دارای عملکردهایی در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی, اجتماعی گردید.
– در حوزههای عملکردی استخوانبندی شهر، میتوان گفت که علیرغم توسعه استخوانبندی و تنوع و توزیع کاربریها در شبکهای نسبتا وسیع در شهر، استخوانبندی قدیم به حیات خود ادامه میدهد .
ویژگیهای دسترسیها
دسترسی به خارج شهر: در این دوره از طریق چهار محور که با یکدیگر در محدوده استخوانبندی اصلی تلاقی کرده اند، با خارج شهر دسترسی برقرار میشود. ارتباطات داخلی شهر نیز به صورت سلسله مراتب و از همین دو محور اصلی صورت میگیرد و اکثر معابر به میدان کهنه ختم میشوند.
دسترسی بین عناصر اصلی استخوانبندی شهر: دسترسی بین عناصر استخوانبندی اصلی شهر از طریق میدان کهنه و نیز توسط راسته بازار با یکدیگر امکان پذیر بوده است.
دسترسی به خارج شهر: میدان کهنه همچنان به عنوان مرکز دسترسی مطرح بوده و لذا محورهای عمده ارتباطی بین شهری آن دوره را از محیط خارجی شهر به سوی خود جذب نموده بود. از طریق چهار دروازه اصلی شهر، مستقیماً به مجموعه استخوانبندی اصلی شهر دسترسی وجود داشته است.
عناصر اصلی استخوانبندی شهر: دسترسی بین عناصر، از دو طریق اصلی صورت میگرفته است. یکی از این طرق عبور از راسته بازار و دیگری از طریق فضای باز میدان کهنه است.
دسترسی به خارج شهر: شبکه دسترسیهای خارج از شهر و نواحی مختلف شهر به استخوانبندی اصلی، تکمیل و تقویت میشود.

مطلب مرتبط :   هابرماس، اینترنت، رسانههای، گفتگو

دسترسی بین عناصر اصلی استخوانبندی شهر: شبکه دسترسی پیشین به بخشهای مختلف شهر و خارج از آن نیز در این دوره در همان جهات قبلی توسعه یافت. مهمترین راسته ارتباطی بین عناصر و بخشهای مختلف همچنان محور ارتباطی شمالی – جنوبی شهر بوده است.

– در حال حاضر وجود شبکهای از خیابانها با الگویی کم و بیش شطرنجی که با اتصال خود در حواشی شهر به صورت کمربندی در میآیند، از تمام نقاط شهر و از خارج شهر از طریق همان محورهای ارتباطی اصلی و قدیمی با منطقه، میتوان به محدوده مرکزی شهر و استخوانبندی اصلی آن راه یافت.
– با احداث خیابانهای جدید، دسترسی بین عناصر اصلی استخوانبندی شهر، تعدد یافته است. به این امر باید قرارگیری عناصر در کنار شبکه را نیز افزود .
استخوان بندی در
آینه تصویر

ماخذ : نگارنده با برداشت از منابع، 1392.
2-2- استخوان بندی اصلی شهر شیراز
شیراز در جلگه بستهای استقرار یافته که از چهار طرف توسط کوههای مرتفعی احاطه و نطفهی اولیه شهر در نقطه قعر این جلگه کاسه مانند شکل گرفته است. شاید از این روست که شکل اولیه شهر دایره مانند است و عناصر شهر نیز در مرکز دایره قرار گرفته است. شیب زمین از چهار طرف جلگه وجود دارد اما شیب اصلی از شمال غربی به جنوب شرقی و جهت آب نیز از شیب عمومی پیروی کرده و از غرب به شرق است.
طبیعت شهر، گسترهای است وسیع، که از شمال غرب به جنوب شرق در بین ارتفاعات قرار گرفته است. عناصر طبیعی اصلی که در شکلگیری سازمان فضایی شهر نقش عمدهای دارند، عبارتند از: وجود ارتفاعات در بخش شمالی و جنوبی، مجاورت با دریاچه مهارلو در شرق، رودخانه خشک در امتداد غربی- شرقی شهر (مهندسین مشاور پارهاس و همکاران، 1381: 103).

مطلب مرتبط :   زنان، جنسیتی، شغل، مردان

( نقشه شماره 2-1 ) بستر طبیعی شهر شیراز
منبع : نگارنده، 1392