(از، قوله، خرگوشی، اللوامع

قوله تعالی: «فَلَلّهِ الحُجَهُ البَالِغَهُ فَلَوشَاءَ لَهَدَاکُم اَجمَعیِنَ. »
«وابوسعد نیشابوری در کتابش گوید: خدای یکتا با آن¬ها صحبت کرد، پس برخی از آن¬ها گفتند بله، و برخی دیگر از آن¬ها گفتند: نه. پس مومنان مانند مرواریدهای تازه هستند و کافران نوشیدنی داغ سیاهند. پس سخن خداوند تعالی آن است:«پس حجت و دلیل روشن و رسا برای خداوند است پس اگر بخواهد همه¬ی شما را هدایت می¬کند.»
در پی تفسیر خرگوشی سخن صوفیانی دیگر هم¬چون یحیی بن معاذ رازی، بایزید بسطامی، سهل تستری و… و منابعی که می¬توان تفسیر آن¬ها را در آن یافت را بیان می¬کند.
در باب پنجم با عنوان «صفه الاخلاص و طبقات المخلصین بالقلب» از ابوسعد در توضیح حدیثی از پیامبرصلی الله علیه و آله درباره¬ی برتری کسی که ابواب شرک را می¬شناسد از کسی که نمی¬شناسد، یاد می¬کند.
پس از این توضیحات که شاید برگرفته از کتاب الاشارهو العباره است، حدیثی از پیامبرصلی الله علیه و آله و سخنانی از انطاکی و جنید و یکی از حکما درباره اخلاص و سپس نقل قولی از خرگوشی آمده است.
تا انتهای باب اخلاص اخبار و حکایات و احادیث و سخنان مشایخ صوفیه نقل شده، که شاید بخشی از آن از ابوسعد خرگوشی است. نقل قول¬هایی که از مشایخ در علم القلوب آمده مانند کاری است که ابوسعد در کتاب تهذیب الاسرار و احتمالاً کتاب دیگرش الاشاره و العباره کرده است. همان¬طور که پیشتر اشاره شد، شاید مؤلف علم القلوب از کتاب الاشاره و العباره بهره گرفته است نه از کتاب تهذیب الاسرار.

5-1 اللوامع
مجالس ابوسعد خرگوشی که دارای 105 مجلس یا فصل و شامل موضوعات حدیث و تفسیر موضوعی قرآن است. این کتاب برای کسب شناخت نسبت به مشایخ حدیث خرگوشی و علما و عرفای خراسان در سده¬های سوم و چهارم بسیار مفید است زیرا احادیث کتاب مسند و مرسل ذکر شده است. هم¬چنین بخش¬هایی در فضایل حضرت علی علیه السلام با این عناوین دارد: «مجلس فی فضایل علی بن ابی طالب رضی الله عنه» «مجلس فی فضایل الحسن و الحسین رضی الله عنهما». نسخه¬ی خطی این کتاب به شماره¬ی 1642 در مجموعه¬ی نسخه¬های خطی کتابخانه¬ی واتیکان موجود است.
کتابخانه واتیکان نسخه‌ای بی¬همتا از آن را به شماره (Vat. Arab.1642) در اختیار دارد که تاکنون از دید پژوهشگران معاصر پنهان بوده است. کتابتِ دستنویس آن به دست حسین بن علی بن الحاجّ حسین الشّافعی الأشعری العَلوانی، در 20 جمادی الثّانی948ق پایان یافته است. این نسخه 422 برگ دارد و دارای دو جلد است که جلد اوّل در برگ 206b پایان یافته و جلد دوّم (که سرآغازش با «مجلس فی الرضا بقضاء الله عزّ و جلّ») در برگ 208b شروع شده است(برگ 207 نانوشته و سفید مانده است). کامل بودن دستنویس با توجّه به رکابه‌های پایانی پشت کم و بیش همه اوراق، به جز 20 برگ انتهایی که کم و بیش کرم خورده و شاید دارای مفقودی است، تأیید می‌شود. درآغاز نسخه خطّی، چند ورق جابه جا صحّافی شده و نظم درست اوراقش چنین است: برگ‌های 1ـ19، 30ـ39، 20ـ29، 40. برگ عنوان (1a) چنین خوانده می‌شود: «کتاب اللوامع تألیف الاستاذ الزّاهد ابی‌سعید عبدالملک بن عثمان الواعظ الملقّب بخرکوشی المَقدِسی رحمه الله تعالی و نفع به آمین الحمدلله وحده». عنوان کامل‌تری از اثر در مقدمه این گونه آمده ¬است: «کتاب اللوامع و ترتیب المجالس» (برگ 5a، سطور 6ـ7).
این اثر در مجالسی تنظیم شده است و هر بخش/مجلس با آیه‌ای از قرآن که در آن بخش به دقّت مورد بحث قرار گرفته، آغاز می‌شود. در واقع نخست مجلس‌گویی و سپس تفسیر موضوعی را آورده¬است.
به غیر از تهذیب الاسرار که خطاب به صوفیان بوده، اللوامع برای مخاطبی عام‌تر نوشته شده است. آثار مجالس‌گونه در میان صوفیان خراسان، ‌به ویژه به نیت وعظ و پند مخاطبان عام، بسیار جا افتاده و مقبول بوده است. این قبیل آثار گاهی توسّط خود واعظ و گاهی به دست شاگردانش نوشته می‌شدند. از جمله نمونه‌های نامدار متعلّق به سده¬های بعد می‌توان به مجالس احمد غزالی، مجالس سیف‌الدّین باخرزی، معارف بهاءولد، هفت مجلس و فیه ما فیه جلال‌الدّین مولوی، چهل مجلس علاءالدّوله سمنانی و یا ملفوظات عبیدالله احرار اشاره کرد. افزون بر این، کتاب اللوامع قرائنی در خود دارد که اثر را به عنوان یک کتاب راهنمای وعظ نشان می‌دهد.
در بخشی از مقدمه کتاب (برگ‌های 4aـ5b)، خرگوشی با دقّت روش خود را در هر مجلس شرح می‌دهد و بیان می‌کند که وی نخست به بحث راجع به آیات مرتبط با آیه¬ی طرح‌شده در هر مجلس پرداخته و به دنبال آن احادیث مربوطه را آورده است(برگ 5a، سطور 6ـ13). روش تفسیری او دربرگیرنده برداشتی کلّی از مفاهیم «تنزیلی» و «تفسیری» و به طور ویژه‌ مفاهیم صوفیانه «تأویل»، «عباره» و «اشاره» است. ذکر دقیق اِسنادِ روایاتی که خرگوشی به آن¬ها در کتابش استناد می‌کند، این اثر را به عنوان یک مأخذ تاریخی برای نقلِ حدیثِ خرگوشی و نیز شبکه نقله حدیثِ نیشابور، ارزشی مضاعف بخشیده است.
عناوینی که در ضمن کتاب ذکر شده مربوط است به «توحید» (از برگ 1)، به دنبال آن مجالسی درباره خلق آدم و جهان (از برگ9)، نبوّت (از برگ 19)، صحابه (از برگ 23) و اهل بیت (از برگ 27)[36] و نیز قرآن (از برگ 30). باقی مجلس‌ها به مفاهیم و مقامات تصوّف که در اغلب کتب راهنما(از برگ 39)، خلوص قلب (از برگ 40)، تفاوت بین الهام و وسوسه (از برگ 41)، عقل (از برگ 42)، تقوی (از برگ 43)، محبّت (از برگ 46) و خوف (از برگ 47)، الرضا بقضاء الله (از برگ 50)، اخلاص (از برگ 52)، توکّل (از برگ 53)، حرص (از برگ 55)، سعادت و شقاوت (از برگ 56)، صفات و ویژگی‌های مؤمنین، منافقین و کفّار (از برگ 65)، استسقاء (از برگ 82)، احتکار (از برگ 94) و حسد (از برگ 96)، و معراج (از برگ 99).
خرگوشی در سراسر اثر، همانند تهذیب الاسرار، به سخنان صوفیان متقدّم همچون معروف کرخی، ابوسلیمان دارانی، حارث محاسبی، ذوالنّون مصری، یحیی بن معاذ رازی، ابویزید بسطامی ، شاه بن شجاع کرمانی، ابوسعید خرّاز، سهل بن عبدالله تستری، جنید بغدادی، حکیم ترمذی، ابوالعبّاس احمد بن عطا، ابوبکر محمّد بن موسی واسطی، ابوبکر شّبلی ارجاع می¬دهد. افزون بر این، خرگوشی نظرات مفسّرین متقدّم خود را نیز در این اثر نقل می‌کند و در صورت نیاز به اختلاف قرائت¬ها نیز اشاره می‌کند. قطعاتِ بسیاری به نظمِ فارسی (مثلاً در برگ 331a) و هم¬چنین جملاتِ منثور (مثلاً در برگ 195a) در جای‌جای کتاب دیده می‌شود.
نسخه¬ی حاضر، هیچ تاریخی از زمان تدوین اثر به دست نمی‌دهد، امّا ارجاعی از سوی مؤلّف به شرف المصطفی (برگ 82) هست که نشان دهنده¬ی تقدّم نگارش آن بر اللوامع است(برپایه حدس طاهری عراقی، شرف المصطفی بین سال‌های (385 تا 390 ق)نوشته شده است.)
در ادامه، فهرستی از سرفصل‌های مجالسِ کتاب اللوامع خواهد آمد.
5-2 فهرستِ مجالسِ کتاب اللوامع
مجلس1: فی قوله تعالی﴿اللهُ لَا إلَهَ إلَّا هُوَ الحَیُّ القَیُّومُ لَا تَأخُذُهُ سِنَهٌ وَلَا نَومٌ﴾ الآیه(255:2) [5أ]
مجلس2: فی قوله تعالی﴿شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالمَلاَئِکَهُ وَأوُلُوا العِلمِ﴾ الآیه(3: 18) [9ب]
مجلس3: فی قوله عزّ و جلّ﴿قُلِ اللّهُمَّ مَالِکَ المُلکِ﴾ الآیه (3: 26) [13أ]
مجلس4: فی سوره الإخلاَص[15أ]
مجلس5: فی قوله عزّ و جلّ﴿طه مَا أَنزَلنَا عَلَیکَ القُرآنَ لِتَشقیَ﴾ الآیه(20: 1ـ2) [30أ]
مجلس6: فی قوله تعالی﴿الرَّحمَنُ عَلَی العَرشِ استَوَی﴾ (20: 5)[32أ]
مجلس7: فی قوله عزّ و جلّئ﴿اَللهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالأَرضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشکَاهٍ فیِهَا مِصبَاحٌ﴾(24: 35) [34أ]
مجلس8: فی قوله عزّ و جلّ﴿سَنُریِهِم آیَاتِنَا فِی الآفَاقِ وَ فِی أَنفُسِهِم حَتَّی ‌یَتَبَیَّنَ لَهُم أَنَّهُ الحَقُّ﴾ (41: 53) و فی قوله﴿وَفِی أَنفُسِکُم أَفَلَا تُبصِرُونَ﴾ (51: 21) [37أ]
مجلس9: فی ذکر بدء الخلق و معنی قوله تعالی﴿اَللهُ یَبدَأُ الخَلقَ ثُمَّ یُعیِدُهُ ثُمَّ إِلَیهِ تُرجَعُونَ﴾ (30: 11) [22أ]
مجلس10: فی قوله تعالی﴿إِنَّ رَبَّکُمُ أللهُ الّذِی خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرضَ﴾ (7: 54) [26أ]
مجلس 11: فی قوله تعالی﴿وَ الجَانَّ خَلَقنَاهُ مِن قَبلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ﴾ (15: 27) [42ب]
مجلس 12: فی قول الله تعالی﴿وَ إِذ قَالَ رَبُّکَ لِلمَلَائِکَهِ إِنّیِ جَاعِلٌ فِی الأرضِِِ خَلیفَهً﴾ (2: 30) [46ب]
مجلس 13: فی قوله عزّ و جلّ ﴿وَ إِذ أَخَذَ رَبُّکَ مِن بَنِی آدَمَ مِن ظُهُورِهِم ذُرِّیَّتَهُم وَ أَشهَدَهُم﴾(7: 172) [50أ]
مجلس 14: فی قوله تعالی﴿إِنَّا عَرَضنَا الأمَانَهَ عَلیَ السَّمَوَاتِ وَ الأرضِ وَ الجِبَالِ﴾(33: 72) [53أ]
مجلس 15: فی قوله تعالی﴿فَأَکَلَا مِنهَا فَبَدَت لَهُمَا سَوءَاتُهُمَا وَ طَفِقَا یَخصِفَانِ عَلَیهِمَا مِن وَرَقِ الجَنَّهِ﴾ (20: 121) [56ب]
مجلس 16: فی قوله تعالی﴿إِهبِطُوا بَعضُکُم لِبَعضٍ عَدُوٌّ﴾ (2: 36) و فی ذکر إبلیس لعنه الله و غیرها [61أ]
مجلس 17: فی قوله تعالی﴿إِنَّ أَوَّلَ بَیتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لِلَّذِی بِبَکَّهَ

مطلب مرتبط :   نوجوانان، نوجوان، موسسات، قاعده