آیات، ، هجای، می‌کند.

الصُّدُورِ ﴿ ۱۰ ﴾
و آنچه در سینه‏هاست فاش شود ( ۱۰)
wa/Huȿ/ȿi/la/ma:/fiȿ/ȿu/du:r
cv/cvc/cv/cv/c⊽/cvc/cv/c⊽c  

إِنَّ رَبَّهُم بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَّخَبِیرٌ ﴿ ۱۱ ﴾
در چنان روزى پروردگارشان به [حال] ایشان نیک آگاه است ( ۱۱)
Ɂin/na/rab/ba/hum/bi/him/yaw/ma/Ɂi/żil/la/xa/bi:r
cvc/cv/cvc/cv/cvc/cv/cvc/cvc/cv/cv/cvc/cv/cv/c⊽c

4 -7 -3 – بافت فرهنگی

در شأن نزول این سوره، اختلاف است و اغلب مفسرین گفته‌اند پیغمبر گروهی (سریه را به فرماندهی منذربن عمروانصاری به جنگ قبیله کنانه فرستاد، پس از مدتی خبری از آنان نشد و منافقان شایعۀ کشته شدن آنها را پخش کرده و مسلمین را پریشان ساختند. خداوند این سوره را بر پیغمبر نازل کرد تا بدانند که مجاهدان پیروز شده و دشمن را شکست داده و غنائم به چنگ آورده‌اند.
ولی بعضی دیگر، نزول سوره را مربوط به غزوۀ ذات السلاسل می‌دانند، که به قول مجمع چندین نفر از بزرگان صحابه برای فرماندهی ارتش اسلام رفتند و یکی بعد از دیگری مأیوس برگشتند، تا امیرالمؤمنین (ع) تشریف بردند و پیروز شدند. (شریعتی،بی‌تا، ج 2: 194)

4 – 7 -4- تجزیه و تحلیل آوایی سوره
طول آیات از آیۀ 1 تا 11، متناسب با پیام متن کوتاه و بلند می‌شود و بین 7 تا 15 متغیر است. به نظر می‌رسد آیات به تناسب با معنا از نظر آوایی و هجایی نیز به 3 بخش تقسیم می‌شوند:
بخش اول، آیات 5-1: طول این آیات کوتاه و تقریباً یکسان است. همۀ آیات شامل 7 یا 8 هجا هستند. هجای پایانی این آیات، باز و کشیده /c⊽ / است. در تمام آیات این بخش، کمابیش یک الگوی هجایی با تغییرات آوایی جزیی به چشم می‌خورد. آیات 1 و 2 و 3، با هم و آیات 4 و 5 ، دقیقاً تقارن هجایی دارند. واکۀ غالب در این آیات واکه‌های کشیده است. تکرار متوالی و متناوب واکه‌های کشیده و بالطبع ایجاد هجاهای کشیده وباز؛ نوعی تحرک و تموّج را بر فضای موسیقیایی آیات این بخش مستولی کرده است. کلمۀ “عادِیات” جمع “عادیه”، از ریشۀ عدو به معنای دویدن، گذشتن و جدا شدن است و “ألضَّبح”، به معنای آواز نفس اسب در حال دویدن و یورتمه رفتن است (حرّی، 1381: 234) .
در آیات 1 تا 3، واژگان ضبحاً، قدحاً، صبحاً، نوعی سجع داخلی دارند؛ این واژگان بر وزن c⊽/cvc هستند. هجای آغازین همگی، هجای بسته‌ای است که به همخوان‌های انسدادی و واکدار/b/ و /d/ بسته می‌شود و هجای بعدی با سایشی حلقی بی واک /H/ و واکه مرکزی، پیشین، باز، گسترده و کشیده ی/ a: / ادامه می‌یابد. ختم هجای اول به انسدادی واکدار نوعی سکون و ضربه را ایجاد می‌کند، که ادامۀ آن با سایشی حلقی بی واک، در هنگام تلفظ هوا را با سایش خارج می‌کند، این سکون و ضربه را گرفته و صدای نفس اسب را به ذهن متبادر می‌کند. با توجه به تصویرگری هنرمندانه این آیات، وجه شنیداری آیات نیز کاملاً در راستای تصاویر فوق العادۀ آن است که مخاطب را پیش از درک معنا، آماده پذیرش پیام می‌کند. بافت آهنگین آیات 3 و 4، به مقتضای بافت کلام، تغییر می‌یابد واکۀ غالب، واکه‌های کوتاه به ویژه / a / هستند، که حرکات تند و مواج موسیقیایی، دو آیۀ پیشین را تعدیل کرده است.
تأکید از واژگان |عادیاتِ- ضَبحاً|؛ |مُغیراتِ- قَدحاً|؛ |مُورِیاتِ- صَبحاً| به یکباره متوجه جفت واژه‌های |أثَرنَ- نَقعاً|؛ |وَسَطنَ- جَمعاً| می‌شود و موسیقی پایانی آیات به هجای پایانی / ʡa: / کاملاً وابسته است. تغییر آوایی با جایگزینی/H/ حلقی سایشی بی واک، با /ʡ/ حلقی، انسدادی واکدار صورت گرفته است که این تغییر آوایی، نوعی شدّت همراه با سکون را متوجه بافت آهنگین پایانی آیه می‌کند.
حرّی (1381: 238)، معتقد است در این دو آیه، کلمۀ “بِه”، صلابت و سنگینی وزن را به کلمات پایانی نقعاً و جمعاً، تسری می‌دهد.سنگینی و سکون دو هجای بسته / sar / و/sat/ ، موسیقی برانگیزنده و مواج آیات پیشین را می‌شکند و مخاطب را به فضای ریتمیک جدیدی منتقل می‌کند و در ضمن فشار و نیروی کلام را به دو واژۀ نقعاً و جمعاً منتقل می‌کند.
تکرار‌های هم پایه هجاهای /na/ و /fa/، نوعی صلابت و هیبت رااز طریق موج درونی بر موسیقی این دوآیه حکمفرما کرده است. طالقانی( ج آخر: 223) نیز به وزن آیات 1 تا 5 اشاره می‌کند که از “مستفعلات فعلا” شروع شده و به “مستفعل فعلا”، ختم می‌شود، به اعتقاد وی آهنگ آیات 1 تا 5، نمایانندۀ اسب‌های مجاهدین با گام‌های تند و یورتمه و جهش برق و نفس‌های پیاپی است.
آیۀ 6، از نظر بافت ریتمیک و بافتار معنایی، به گروه آیات پیشین و پسین خود وابسته و شبیه است و نوعی حلقۀ اتصال بخش‌های مختلف سوره است. (وزن ریتمیک و برانگیزنده آیات پیشین در این آیه، به وزن کشیده و ممتد تبدیل می‌شود). از نظر آوایی تکرارهای هجاهای /na/، /bi/ و /hi/، شبیه تکرار این هجاها و آواها در آیات 4 و 5 است، امّا از نظر موسیقی هجایی و وزنی به وزن کشیده و ممتد تبدیل می‌گردد که این وزن در طول دو آیۀ بعدی نیز ادامه می‌یابد.
واکۀ غالب در آیات 6 تا 8 ، همچنان واکۀ کشیده است. تکرار همخوان رسا و روان /l/ ، باعث نرمی‌آهنگ آیۀ 6، نسبت به آیات قبلی شده، که این نرمی‌آهنگ، به آیات 7 و 8 نیز منتقل می‌شود.
در آیات 6 تا 8، هجاهای پایانی به شکل c⊽c/cv دیده می‌شود؛ که دقیقاً عکس ریتم هجایی آیات 5-1 ؛یعنی c⊽/cvc است. این واژگونی تغییر آهنگ، آیات را محسوس تر می‌کند و مخاطب تحت تأثیر این تغییر فضای ناگهانی، متوجه می‌شود که فضای معنوی نیز در حال تغییر است. واکۀ میانی در هجای آخر آیات کشیده و بسته است، که نوعی موسیقی ممتد را به فضای آیات منتقل می‌کند. این واکه کشیده و بسته /i/، به همخوان انسدادی واکدار /d/ ختم می‌شود و نوعی سکون را به آیات منتقل می‌کند.
آیات 11-9، بخش آخر سوره هستند که از نظر موسیقیایی و فواصل با آیات قبلی متفاوتند. وزن این آیات نیز بلند و کشیده است که البته در آیۀ 9، طول آیه کوتاه می‌شود؛ امّا کشیدگی و امتداد خود را حفظ می‌کند. ساختار دو هجای پایانی آیات، همچنان شبیه آیات 6 تا 8 به صورت cvc/c⊽ است و ختم آیات به واج لرزان و رسای / r / امتدادی را که آرام آرام به سمت سکون می‌رود، به فضای ریتمیک آیه وارد می‌کند. تکرار همخوان‌های دولبی /b/ و /m/، در آنها به وزن موسیقیایی آیات سکون و ایستایی بیشتری می‌بخشد که متناسب با تصویر سازی آیات است. مادّیان‌های تازنده‌ای که می‌تازند، برق از نعل آنها می‌جهد و گردوغبار برمی‌انگیزند، رفته رفته پس از جهاد و مبارزه می‌ایستند و آرام می‌گیرند.
همخوان‌های /l/، /n/ و /b/، با بسامدهای 18 و 14، بالاترین کاربرد را در این سوره به خود اختصاص داده‌اند. پس از آن همخوان‌های /r/، /m/، /Ɂ/، /h/ ،/d/ و /f/، به ترتیب با بسامدهای 10، 9 و 8 و 7، جایگاه‌های بعدی کاربرد را اشغال کرده‌اند. همخوان‌های /w/ و / ʡ / با بسامد 6 /y/، /H/، / ȿ /، با 5 بار کاربرد نسبتاً کم کاربرد بوده‌اند. واج‌های /t/، / q / و / ż/، در طول آیات، 3 بار به کار رفته‌اند و کاربرد برای هریک از همخوان‌های / θ /، / š / و / k/ و /s/ ، 2 بار بیشتر به چشم نمی‌خورد واج‌های /j/، /ɣ/ و / ȥ /، کم کاربردترین واج‌ها با بسامد 1 بوده‌اند. از نظر واکه ای، مصوت‌های /a/، /i/ و /a:/، به ترتیب با بسامدهای 45، 25 و 16، بیشترین کاربرد و واکه‌های /u:/، /i/ و /u/، با بسامدهای 6 و 9 و 9، کمترین کاربرد را در طول سوره داشته‌اند.

مطلب مرتبط :   زنان، زن، حقوق، معظم

جدول 4 – 7 – 4 – 1- بسامد همخوان‌ها
همخوان
بسامد
/l/
18
/n/
14
/b/
14
/r/
10
/m/
9
/Ɂ/
9
/h/
8
/d/
7
/f/
7
/w/
6
/ʡ/
6
/y/
5
/H/
5
/ȿ/
5
/t/
3
/q/
3
/ż/
3
/s/
2
/k/
2
/θ/
2
/x/
2
/š/
2
/ɣ/
1
/j/
1
/ʐ/
1
/z/

/ť/

/ʑ/

مجموع همخوان‌ها
148
جدول 4- 7 – 4- 2- بسامد واکه‌ها
واکه
بسامد
a
45
i
35
a:
16
u
9
i:
9
u:
6
مجموع واکه‌ها
81

جدول 4 – 7- 4- 3- جدول ساخت هجایی
cv
cvc
75
30
جمع کل
105

4 -7 – 5- تجزیه و تحلیل معنایی سوره
سورۀ عادیات 6 بند و 16 فرآیند دارد. از مجموع 16 فرآیند، 11 فرآیند اصلی و 5 فرآیند فرعی است. فرآیند مادّی با 6 بار کاربرد، بالاترین بسامد را به خود اختصاص داده است. تمامی‌افعال مادّی فعل ظاهر هستند. فرآیند کلامی‌با 5 بار کاربرد، که هر 5 بار فعل به صورت مستمر به کار رفته، پس از فرآیند مادّی، بالاترین بسامد را داراست. فرآیندهای رابطه‌ای نیز با بسامد 4 و هر 4 بار به طور فعل مستمر به چشم می‌خورد. فرآیند ذهنی تنها یک بار و به صورت ظاهر به کار رفته است.
براساس ساخت‌اندیشگانی، سوره نیز به 3 بخش تقسیم می‌شود:
بخش اول: آیات 5-1 که فرآیندهای آن مادّی و کلامی‌است. شرکت کنندگان در فرآیندهای کلامی، عبارتند از: خدا، عادیات، موریات و