، آیات، آیۀ، موسیقی

دید ( ۸)
wa/man/yaʡ/mal/miθ/qa:/la/żar/ra/tin/šar/ran/ya/rah

cv/cvc/cvc/cvc/cvc/c⊽/cv/cvc/cv/cvc/cvc/cvc/cv/cvc

4 -6 -3 – تجزیه و تحلیل آوایی سوره
طول آیات این سوره، کوتاه و تقریباً یکسان است و تعداد هجاهای آن، بین 9 تا 14هجا متغیر است. به نظر می‌رسد آیات این سوره، از نظر آوایی و هجایی به دو بخش تقسیم شده‌اند: آیا ت 1 تا 5 با هجای باز و کشیده /c⊽/ به پایان می‌رسند. تقریباً از یک الگوی هجایی- آوایی یکسان پیروی می‌کنند. آیات این بخش با یک آهنگ پیش رونده و شدید برخاسته از الگوی هجاییc⊽/cv تقارن و ترتیب واکه‌های / a: /… / a /… / a: / است. به نظر می‌رسد این آهنگ پیش رونده و شدید، با حوادث عظیمی‌که در آن روز بزرگ رخ خواهد داد و هر لحظه پیشرفت می‌کند، هماهنگی داردطالقانی(بی‌تا، ج آخر: 223). نیز فصول آیات بخش اول را که به “ها” منتهی می‌شود، نمایاننده وسعت و پیشرفت حوادث و تحولات می‌داند.
آیات این بخش از آیۀ اول با وزن شدید، کوبنده وگسترده شروع شده و به تدریج از شدّت آن کم شده و خفیف می‌گردند. مرحوم طالقانی، معتقد است از آیۀ اول با وزن شدید “مستفعل فعلل فعلالها”، آغاز شده و به تدریج وزن کوتاه و خفیف می‌گردد تا آیۀ 6 که متضمن بیان تفصیلی است و طول بیشتری دارد (طالقانی: ج آخر: 223)
وجود واکه‌های کشیده و باز / a: /، به ویژه درآغاز و پایان آیات این بخش به نحوی که واکه‌های بسته و کوتاه /i/ و /u/ را در طول آیه محصور کرده‌اند قابل توجه است.
تکرار همخوان‌های سایشی /z/، / ʑ / و / ż/ و پراکندگی آن در کنار واج روان /l/، در بخش‌های آغازین و پایانی آیه، موجب تکرار کوبنده هجاهایی مبتنی بر zl (زل)، شده که گاه با واکه‌های کوتاه بسته /i/ و /u/ هجایی کوتاه و با آهنگ پایین رونده ساخته و گاه در کنار واکه‌های کشیده وباز / a: / هجاهایی با آهنگ بالارونده ساخته و گاه تعادل آوایی از طریق هجاهایی که شامل /z/ و /l/،در کنار آهنگ واکه‌ای / a / هستند را ایجاد کرده، که به نظر می‌رسد این همه لرزه‌های متناوب ریزش و پرتاب را در اثر انفجار و زلزله زمین، به زمین متبادر می‌کند و از نظر آوایی و موسیقیایی، تأثیر بسزایی بر توجه و همدلی مخاطب با پیام متن می‌گذارد. این تنش‌های موسیقیایی به شرح بالا، در آیات دیگر نیز ادامه یافته و به تدریج به آیۀ 5 که می‌رسد، با تغییر آواهای موجود در آیات و نه تغییر هجایی، آرام تر می‌شود و مخاطب که تحت تأثیر این موسیقی لرزنده کوبنده و شدید با وحشت رخداد حادثه بزرگ به همراه شده بود را به تدریج با وقایع همراه می‌کند. (طالقانی نیز به طوری گذرا به این مبحث اشاره‌ای دارد (طالقانی: ج آخر: 223)
وجود واژۀ” أثقالَها “، در پایان آیۀ دوم قابل توجه است. “اثقال”، جمع ثقل است؛ به معنای بار سنگین. ترکیب این ساخت آوایی به صورتی که یک همخوان انسدادی ملازی که در آواشناسی عربی جزو همخوان‌های شدید است؛ با یک همخوان روان (متوسط) و یک همخوان سایشی (بارخوت) محصور شده‌است. این ساختار آوایی نوعی سنگینی را به موسیقی این واژه تحمیل می‌کند که در عین تلفظ سنگین، دارای تعقید لفظی نیست. به نظر می‌رسد وجود این واژه، در قسمت پایانی آیه، به نوعی سنگینی بارهای زمین که در اثر انفجار، بیرون ریخته می‌شود را از طریق موسیقی هجایی و آوایی، به مخاطب القا می‌کند.
به نظر می‌رسد تقارن /ha:/…/Ha:/ در پایان آیۀ 5، نوعی نرمی‌را از طریق موسیقی بالاروندۀ واکه‌ای و تکرار دو واج سایشی بی واک /H/ و /h/، ایجاد کرده که شاید تداعی گر نجوای وحی الهی به زمین باشد.
آیۀ 6، اولین آیه از بخش دوم است که به دلیل اینکه به تفصیل و توصیف می‌پردازد و طولانی تر شده، این آیه هم از نظر طول و هم از نظر هجای پایانی آن؛ یعنی/hum/ با دو بخش قبلی متفاوت است و این دو ویژگی متفاوت، آن را از هر دو بخش جدا می‌کند. امّا در الگوی هجایی بیشتر از الگوی آیات 8 و 7 پیروی می‌کند، هرچند ویژگی هجایی آیات بخش اول نیز به ویژه در پایان آیه، در آن به چشم می‌خورد. با توجه به همین امر می‌توان آن را به نوعی مفصِّل و جداکننده موسیقی بخش اول و دوم دانست، که به نظر نگارنده محتمل است این دو وجهی بودن آیۀ 6 (از نظر موسیقیایی)، که از جهتی با موسیقی آیات 10 تا 5 و از جهتی با موسیقی آیات 7 و 8 مرتبط است، تغییر فضای عاطفی سوره را به عهده داشته باشد؛ به نحوی که مخاطبی که از آیۀ 1 تا 5، با نوعی موسیقی لرزنده و تهدید گرانه روبرو بوده است، به تدریج تحت تأثیر طولانی بودن آیۀ 6 و تغییرات هجایی و آوایی آن به فضای موسیقی تازه‌ای با معنا و مفهوم پیام مرتبط است، منتقل می‌گردد.
آیۀ 6، با واج دولبی و خیشومی/m/ بسته می‌شود و کاربرد این واج دولبی، نشان می‌دهد که موسیقی آیات قبل که تداعی گر پیام وقوع یک حادثه و علائم آن بوده، تمام شده و از طرفی خیشومی‌بودن و تداوم آوایی آن، نشان می‌دهد که موسیقی بعدی که در ادامه اثرات و نتایج آن حادثه است، در آیات بعدی به شکلی دیگر ادامه دارد.
دو آیۀ پایانی از بخش دوم، از نظر طول و آرایش هجایی- آوایی، کاملاً شبیه هم است و تفاوت آوایی آن دو به جایگزینی مصوت/ x/ ، با /š/ و/r/، با /y/ محدود می‌شود؛ که این جایگزینی تحت تأثیر نرمی/y/ که واج کامی‌و روان است به جای لرزشی، موسیقی این آیه را تا حدودی نسبت به موسیقی آیۀ 8، که واج لرزشی /r/ مشدّد جایگزین /y/ شده، نرم تر و روان تر کرده، که بی ارتباط با معنای پیام هم نیست.
طالقانی، معتقد است: آیات 7 و 8 که تفریع بر آیۀ 8 هستند و با فصل کوتاه “یَرَه” پایان می‌گیرند، آهنگی متناسب با پایان کار مردم و برخورد نزدیک با اعمال دارد (ج آخر: 224-223). وی همچنین در تأیید استحکام موسیقایی و معنوی این دو آیه، نقل می‌کند که عبدالله بن سعود محکمترین آیه در قرآن را دو آیۀ پایان سوره زلزله می‌داند و آن را جامعه می‌نامید (طالقانی ج آخر 224).

مطلب مرتبط :   شهری، شهرها، مهاجرت، انحرافات

جدول 4 – 6 -3- 1- بسامد همخوان‌ها
همخوان
بسامد
/l/
18
/r/
16
/n/
13
/Ɂ/
13
/m/
11
/y/
10
/h/
8
/w/
7
/t/
7
/ż/
5
/b/
4
/q/
4
/z/
4
/θ/
4
/d/
3
/x/
3
/ʡ/
3
/s/
2
/H/
2
/ʐ/
2
/š/
2
/f/
1
/k/
1
/j/
1
/ȿ/

/ɣ/

/ť/

/ʑ/

مجموع همخوان‌ها
144

جدول 4 – 6- 3- 2- بسامد واکه‌ها

واکه
بسامد
a
55
a:
18
i
17
u
1
i

u:

مجموع واکه‌ها
101

جدول 4 – 6- 3- 3- بسامد ساخت هجا

cv
cvc
57
44
جمع کل
101

4 – 6 -4- تجزیه و تحلیل معنایی سوره

سورۀ زلزله، 8 آیه و 13 بند دارد، که این خود دلیلی بر ایجاز جمیل قرآن است. 13 فعل فرآیند در آیه وجود دارد که از این 13 فرآیند، 2 فعل فرآیند مستر است و بقیۀ فرآیندها فعل ظاهرند، از مجموع 13 فرآیند، 7 فرآیند اصلی و 4 فرآیند فرعی است. فرآیند مادّی با بسامد 5، بیشترین کاربرد را به خود اختصاص داده است و پس از آن فرآیندهای کلامی‌و ذهنی، با بسامدهای 3، قرار گرفته و دو فرآیند وجودی و رابطه‌ای با بسامد 1، کمترین کاربرد را داشته‌اند.
شرکت کنندگان در فرآیندها، عبارتند از: خدا (به صورت مستتر یا اسم رب اضافه به ضمیر –کَ )، انسان، زمین، مردم و اعمال آنها، “مَن”، ضمیر مبهم با مرجع انسان و مثقال ذره خیرا و مثقال ذره شرا.
از 13 فعل موجود در سوره، دو فعل در زمان گذشتۀ نقلی، یکی معلوم و یکی مجهول صرف شده و بقیۀ افعال در زمان مضارع، که از افعال مضارع، دو فعل صرف مجهول دارند. وجه تمامی‌افعال موجود اخباری است، به غیر از یک مورد که وجه فعل التزامی‌است. سوره، مبتنی بر اطلاعات نوی است که گوینده به مخاطب خود پیرامون “ألأرض و ألإنسان”، که نزد وی آشنا و در واقع اطلاع کهنه است،ارائه می‌دهد.
بندهای 1 تا 7 (مربوط به آیات 1 تا 5)، زمین به عنوان یک شرکت کننده حضور مستمر دارد و در بندهای بعدی (آیات 6 تا 8)، شرکت کننده‌ای که در تمام فرآیندها حضور دارد، انسان است یا به صورت اسم معرفه و ظاهر “أَلنّاس” یا به صورت ضمیر مبهم “مَن”؛ به نظر می‌رسد این خود دال بر این است که پیام اصلی آیات 1 تا 5، بیان حوادث و آثار و علائمی‌است که در روز قیامت برای زمین رخ می‌دهد و پیامی‌که آیات 6 تا 8 منتقل می‌کنند، مربوط به اتفاقاتی است که در روز قیامت در انتظار انسان و منوط به اعمال اوست.
در آیات 1 و 2، به کارگیری فرآیند مادّی، نشان دهندۀ این است که هدف گویندۀ متن (= خداوند)، انتقال پیامی‌است که طی آن می‌خواهد به حادثه‌ای که در شرف وقوع است، عینیت و تجسم بخشد و بر وقوع و تأثیر و تأثر آن تأکید کند رابطه‌های کلامی‌موجود در سوره در آیات 1 تا ،5 به چشم می‌خورند که بر اهمیت کلام و ارتباط کلامی‌تأکید دارد.
در آیۀ سوم، فرآیند “قالَ” توسط انسان صورت می‌گیرد که قادر به تولید گفتمان است؛ امّا در آیۀ چهارم، زمین شرکت کننده فرآیند خبردادن است و زمین، ظاهراً قادر به

مطلب مرتبط :   عقلانیت، هابرماس، مفاهمه، رهاییبخش